truyện ngắn truyện làng nhô

Ngûúđi cha lađm giaâo duơ úê huýơn ặúơc vađi nùm röìi bõ caâch chûâc vò traâi yâ quan trïn, vïì nhađ ặúơc möơt nùm röìi míịt.Gia ằnh íịy ăïí laơi cho öng möơt gia tađi giađu coâ, vö söị

VØN HỔC TRUNG QUƯËC

NGƯ KĐNH TÛÃ

CHUYÏÅN LÂNG NHO

(NHO LÊM NGOẨI SÛÃ)

(Hai têåp)TÊÅP I

PHAN VỘ - NHÛÄ THÂNH dõch

In lêìn thûá ba

Dõch theo bẫn cuãa Nhên dên xuêët bẫn xậ nùm 1959

LÚĐI GIÚÂI THIÏƠU

Cuđng vúâi “Thuêy Hûê truýơn” cuêa Thi Naơi Am, “Höìng líu möơng” cuêa Tađo Tuýịt Cíìn “Nho Lím Ngoaơi Sûê” (Chuýơn lađng nho) cuêa Ngö Kñnh Tûê lađ möơt taâc phíím giaâ trõ nhíịt cuêa tiïíu thuýịt Trung Quöịc Trong bađi tûơa viïịt thúđi Ăöìng Trõ, möơt nhađ phï bònh ăaô noâi: “Töi khuýn caâc baơn khöng nïn ăoơc quýín tiïíu thuýịt nađy, vò ăoơc noâ möơt líìn caâc baơn seô caêm thíịy rùìng mònh ăaô gùơp nhûông nhín víơt cuêa noâ suöịt ngađy trong ăúđi” Riïng nhíơn xeât nađy cuông ăuê chûâng minh giaâ trõ hiïơn thûơc cuêa noâ nhû thïị nađo Löî Tíịn trong

“Trung Quöịc tiïíu thuýịt sûê lûúơc” khùỉng ắnh rùìng “Nho Lím Ngoaơi Sûê” lađ tiïíu thuýịt chím biïịm xaô höơi ăíìu tiïn, vađ vïì mùơt nađy, tûđ xûa ăïịn nay noâ víîn vö ắch.

I Taâc giaê

Ngö Kñnh Tûê (1701 - 1754) tûơ lađ Míîn Hiïn, laơi coâ tïn tûơ lađ Vùn Möơc, sinh nùm 1701 úê huýơn Toađn Tiïu, tónh An Huy, phña bù’c búđ söng Dûúng Tûê Gia ằnh öng míịy ăúđi nöíi danh vïì khoa hoaơn Trong ăúđi cöị, coâ böịn ngûúđi ăöî tiïịn

sô, sang ăúđi öng nöơi, coâ ngûúđi ăöî baêng nhúôn, tiïịn sô Ngûúđi cha lađm giaâo duơ úê huýơn ặúơc vađi nùm röìi bõ caâch chûâc vò traâi yâ quan trïn, vïì nhađ ặúơc möơt nùm röìi míịt.

Gia ằnh íịy ăïí laơi cho öng möơt gia tađi giađu coâ, vö söị bađ con, baơn beđ lađ quan laơi, tiïịn sô, cûê nhín, cuđng vúâi caâi möơng thi ăöî lađm quan ăïí nöịi nghiïơp nhađ Nhûng tíịt caê ăïìu tan raô mau choâng Nùm hai mûúi tuöíi, Kñnh Tûê thi ăöî tuâ tađi úê phuê, nhûng lïn tónh thi laơi hoêng Kinh nghiïơm thi cûê cuêa baên thín cuđng vúâi kinh nghiïơm lađm quan cuêa cha ăaô lađm cho chađng thanh niïn chaân ngaân vïì con ặúđng khoa hoaơn Öng laơi sùĩn thoâi phong lûu, tiïu tiïìn nhû raâc, nïn chùỉng bao líu, gia saên cha öng ăïí laơi ăïìu khöng caânh mađ bay Bíịy giúđ baơn beđ trúê mùơt, töi túâ boê ăi, hoơ hađng laêng hïịt, öng phaêi boê nhađ lïn Nam Kinh.

Cuöơc ăúđi úê Nam Kinh lađ cuöơc ăúđi lao ăöơng chíơt víơt vađ khöí cûơc Muđa ăöng khöng coâ lûêa ăöịt vađ nhiïìu khi phaêi nhõn ăoâi hai ba höm liïìn Nhûng chñnh noâ ăaô giuâp öng tiïịp thu nhûông tû tûúêng dín chuê cuêa Cöị Viïn Voô, Hoađng Tön Hy, chuê trûúng chöịng khoa cûê baât cöí, chöịng lïî giaâo vađ hoơc víịn nhöìi soơ cuêa Töịng Nho Noâ cuông giuâp cho öng thíịy roô baên chíịt xíịu xa cuêa tíìng lúâp nho sô ăaô cíịu kïịt vúâi ngoaơi töơc Maôn Thanh gíy ra caâi tïơ quan trûúđng lađm xaô höơi ăiïu ặâng vađ do ăoâ, öng ăaô ăoaơn tuýơt ặúơc vïì tònh caêm vúâi giai cíịp thöịng trõ vađ thíịy caâi ăeơp úê quíìn chuâng, úê nhûông ngûúđi lao ăöơng bònh thûúđng bõ boơn thöịng trõ khinh miïơt Vò víơy, nùm ba mûúi saâu tuöíi, öng ặúơc cûê lïn Bù’c

Kinh dûơ vađo khoa thi “Baâc hoơc höìng tûđ”, vinh dûơ lúân nhíịt cuêa nho sô Maôn Thanh, thò öng kiïn quýịt chöịi tûđ, duđ rùìng öng biïịt roô con ặúđng danh lúơi ăaô múê ra trûúâc mù’t Vađo khoaêng böịn mûúi lùm tuöíi, öng viïịt “Nho Lím Ngoaơi Sûê”; ngoađi ra, öng cođn viïịt “Thi thuýịt”, “Möơc Sún phođng tíơp” Öng míịt úê Dûúng Chíu nùm 1754

Cuöơc ăúđi cuêa Ngö Kñnh Tûê lađ cuöơc ăúđi cuêa möơt thûâ “íín sô”, nhûng taâc phíím mađ öng ăïí laơi cho ăúđi sau laơi lađ möơt taâc phíím chiïịn ăíịu Taâc giaê ăaô duđng hònh tûúơng nghïơ thuíơt ăïí ăaê phaâ chïị ăöơ thi cûê vađ chïị ăöơ quan trûúđng, vađ qua ăïì tađi trung tím íịy, taâc giaê ăaô phï phaân tíìng lúâp trñ thûâc phong kiïịn vïì tíịt caê moơi mùơt: hoơc víịn, ăaơo ặâc, tû caâch ăïí lađm nöíi bíơt nhûông tû tûúêng dín chuê Ăöịi vúâi vùn hoơc “Nho Lím Ngoaơi Sûê” coâ ba ûu ăiïím nöíi bíơt: nöơi dung hiïơn thûơc, tû tûúêng dín chuê vađ nghïơ thuíơt chím biïịm síu sù’c Chñnh ba ăiïìu ăoâ lađm cho ngađy nay ăoơc laơi chuâng ta khöng khoêi ngaơc nhiïn vò noâ múâi meê laơ thûúđng.

II Hiïơn thûơc tñnh cuêa taâc phíím

Nhû Löî Tíịn nhíơn ắnh, “sûơ thûơc lađ leô söịng cuêa vùn chím biïịm ”Nho Lím Ngoaơi Sûê" súê dô thađnh taâc phíím chím biïịm vô ăaơi trong vùn hoơc, chñnh vò noâ baâm chù’c líịy sûơ thûơc cuêa xaô höơi ặúng thúđi.

Xaô höơi ặúơc miïu taê laơi trong taâc phíím lađ xaô höơi ăúđiThanh úê giûôa thïị kó XVIII Ngûúđi Maôn Thanh xím chiïịmTrung Quöịc tûđ 1644 Muöịn cuêng cöị sûơ thöịng trõ, nhađ

Thanh ra sûâc thöịng trõ vïì mùơt tinh thíìn Möơt mùơt, chuânggíy ra nhûông vuơ “vùn tûơ nguơc” ăïí giïịt nhûông ngûúđi viïịtnhûông ăiïìu chöịng laơi nhađ cíìm quýìn Möơt mùơt, chuângduđng hònh thûâc thi baât cöí ăïí lung laơc trñ thûâc Baât cöí haykinh nghôa lađ möơt löịi vùn coâ taâm vïị Ngûúđi viïịt chó coâ thïí

trñch díîn úê “Nguô Kinh”, “Tûâ Thû”, khöng ặúơc noâi gò ăïịn hiïơn taơi Mûu mö cuêa nhađ Thanh ăaô thađnh cöng to lúân Tíịt caê boơn nho sô ăïìu rúi vađo baơm bíîy: ai khöng lađm vùn baât cöí thò khöng phaêi nhađ nho.

Ăïí traânh “nguơc vùn tûơ”, Ngö Kñnh Tûê phaêi ăùơt cíu chuýơn vađo ăúđi Minh, nhûng tíịt caê moơi sûơ viïơc, nhín víơt ăïìu lađ nhûông sûơ viïơc vađ nhûông nhín víơt cuêa ăúđi Thanh Gia ằnh hoơ Ăöî úê Thiïn trûúđng lađ gia ằnh taâc giaê, nhûông nhín víơt nhû Ngu Duơc Ăûâc, Maô Thuíìn Thûúơng, Trò Hađnh Sún v.v ăïìu dûơa vađo nhûông ngûúđi baơn cuêa taâc giaê Ăöî Thiïịu Khanh, anh chađng phaâ gia chi tûê chñnh lađ baên thín Ngö Kñnh Tûê Ăöịi vúâi thúđi ăaơi taâc giaê söịng, phûúng phaâp thïí hiïơn nađy lađ möơt phûúng phaâp múâi meê vađ taâo baơo Taâc giaê khöng líịy ăïì tađi trong lõch sûê quaâ khûâ, trong truýìn thuýịt; nhûông nhín víơt khöng phaêi nhûông võ anh huđng vúâi nhûông tònh tiïịt quaâi dõ Traâi laơi, úê ăíy lađ cuöơc söịng bònh thûúđng víîn diïîn ra hùìng ngađy Ăuâng nhû Löî Tíịn noâi:

“Nhûông sûơ viïơc miïu taê trong saâch ăïìu lađ nhûông sûơ viïơc thöng thûúđng, ai cuông thíịy caê, thûúđng khöng ai cho lađ laơ, nïn cuông khöng buöìn ăïí yâ ăïịn noâ Nhûng ngay baên thín noâ ăaô vö lyâ, buöìn cûúđi, ăaâng gheât, thíơm chñ ăaâng ghï

túêm Bíy giúđ taâc giaê noâi ăïịn thò moơi ngûúđi thíịy ngay yâ nghôa quan troơng cuêa noâ”.

Nhû moơi ngûúđi ăïìu thíịy, taâc giaê ăaô nïu bíơt möơt caâch ríịt sinh ăöơng vađ hiïơn thûơc, thûơc chíịt cuêa chïị ăöơ thi cûê vađ chïị ăöơ quan trûúđng Ngay tûđ höìi thûâ nhíịt, Vûúng Miïơn, nhín víơt lyâ tûúêng cuêa taâc giaê, ăaô noâi lïn cíu noâi quaân triïơt tíịt caê taâc phíím “Vùn nhín thúđi ăaơi nađy nguy röìi!” Vađ taâc giaê cuông khöng hïì giíịu giïịm chuê yâ cuêa mònh lađ duđng taâc phíím nghïơ thuíơt ăïí chûâng minh caâi tai hoơa mađ chïị ăöơ khoa cûê ăaô ặa ăïịn cho tíìng lúâp nho sô cuêa thúđi ăaơi.

Taâc giaê ăaô nïu roô noâ chó lađ möơt thûâ trođ hïì, khöng dûơa vađo möơt tiïu chuíín gò húơp lyâ mađ hoađn toađn dûơa vađo chuê quan cuêa ngûúđi chíịm thi Chu Tiïịn chíịm thi, thíịy Phaơm Tiïịn thi ăaô hai mûúi líìn víîn khöng ăöî nïn “thûúng haơi” muöịn “thûúêng cho caâi chñ cuêa anh ta” Chñnh vò víơy, y chõu khoâ ăoơc bađi vùn cuêa Phaơm Tiïịn ăïịn ba líìn vađ ăïịn líìn thûâ

ba thò thíịy “möîi chûô lađ möơt haơt ngoơc” Cuông vò thi cûê chùỉng qua lađ möơt thûâ trođ hïì, cho nïn caâc quan chíịm thi chó nghô ăïịn viïơc lađm sao cho vûđa lođng quan thíìy Phaơm Tiïịn muöịn hoaôn kyđ treo baêng vò chûa tòm ặúơc bađi cuêa Tuín Mai ăïí cho y ăöî nhû yâ muöịn cuêa Chu Tiïịn Trûúđng thi lađ möơt núi gian döịi, möơt ngûúđi ăi thi thay ngûúđi khaâc nhû Khuöng Siïu Nhín kiïịm ặúơc hađng trùm laơng Khöng nhûông thi cûê chùỉng coâ giaâ trõ gò, mađ ngay caê nhûông ngûúđi thi ăöî cuông chùỉng coâ kiïịn thûâc gò Trò Hađnh Sún noâi: “Bíy

giúđ boơn ăoơc saâch chùỉng qua chó biïịt thi cûê Cođn nhû viïơc lïî nghi ím nhaơc, binh phaâp, nöng nghiïơp thò tuýơt nhiïn khöng súđ ăïịn” Phaơm Tiïịn lađm quan chíịm thi nhûng víîn khöng biïịt Tö Ăöng Pha nhađ vùn hađo lúân bíơc nhíịt ăúđi Töịng lađ ai; Thang tri huýơn cuông ăi chíịm thi nhûng víîn khöng biïịt Lûu Cú, ngûúđi ăaô giuâp Chu Nguýn Chûúng ăaânh ăuöíi quín Nguýn lađ ai Trong con mù’t cuêa taâc giaê, hoơc víịn vađ khoa cûê lađ hai ăiïìu hoađn toađn ăöịi líơp.

Trong khi phín tñch thûơc chíịt cuêa chïị ăöơ khoa cûê, taâc giaê ăaô miïu taê möơt caâch hïịt sûâc cuơ thïí caâi tíịn bi hađi kõch mađ noâ gíy nïn úê trong xaô höơi Vò ăoâ lađ con ặúđng tiïịn thín duy nhíịt cuêa caâc nhađ nho, cho nïn tíịt caê tíìng lúâp trñ thûâc ăïìu xö nhau theo con ặúđng íịy Ăaơi böơ phíơn suöịt ăúđi thíịt baơi, thi hoêng Bíịy giúđ hoơ ăađnh phaêi söịng cuöơc ăúđi ngheđo khöí cûơc nhuơc nhû Nghï Sûúng Phong vò ăoâi khöí quaâ mađ phaêi baân tíịt caê saâu ặâa con cuêa mònh Coâ möơt söị ngûúđi líơn ăíơn núi trûúđng öịc hađng chuơc nùm trúđi múâi thađnh ăaơt Trong nhûông höìi ăíìu ta gùơp hai naơn nhín cuêa chïị ăöơ khoa cûê lađ Chu Tiïịn vađ Phaơm Tiïịn Ta gùơp öng giađ Chu Tiïịn thi maôi ăïịn saâu mûúi tuöíi víîn hoêng, bõ Mai Cûêu chïị nhaơo, Vûúng Húơ coi thûúđng, míịt chûâc daơy hoơc, phaêi giûô söí cho nhađ buön Con ngûúđi nađy vò uíịt ûâc quaâ nïn nhòn thíịy caâi bađn úê trûúđng thi thò “nûúâc mù’t giađn giuơa, thúê dađi möơt caâi, ăíơp ăíìu vađo bađn, nùìm duöîi thùỉng cùỉng, bíịt tónh nhín sûơ” Quaê thûơc giíịc möơng cöng danh hađnh haơ con ngûúđi ăïịn thïị lađ cuđng Ta laơi gùơp öng giađ Phaơm

Tiïịn ngoađi nùm mûúi tuöíi bõ laôo hađng thõt mù’ng nhû taât nûúâc vađo mùơt, ăoâi quaâ phaêi ăem con gađ ăöơc nhíịt ra chúơ baân Taâc giaê trònh bađy síu sù’c caâi caênh Chu Tiïịn vò thi hoêng mađ chïịt ngíịt úê trûúđng thi, cuông nhû caâi caênh Phaơm Tiïịn thi ăöî mûđng quaâ hoâa ăiïn, nïn laơi cađng lađm nöíi bíơt sûơ truyơ laơc vïì tinh thíìn cuêa tíìng lúâp nho sô.

Taâc giaê laơi cođn cù’t nghôa möơt caâch ăuâng ăù’n sûơ sa ăoơa vïì nhín caâch cuêa boơn nhađ nho ăaơt víơn: Ăoâ lađ vò hoơ ăaô thoaât ly hoađn toađn khoêi nhín dín mađ bûúâc sang giai cíịp thöịng trõ vađ cađng tređo lïn cao trong bíơc thang xaô höơi thò nhín caâch cuêa hoơ cađng biïịn ăi, ăïí löơ nguýn hònh boơn síu moơt cuêa xaô höơi ÚÊ ăíy sûơ phín tñch nhûông thuê ăoaơn mađ xaô höơi phong kiïịn ăaô duđng ăïí ăíìu ăöơc trñ thûâc quaê thûơc lađ chua chaât Con ngûúđi thi ăöî biïịn thađnh möơt võ thíìn Anh tuâ tađi “ngíy” Chu Tiïịn ặúơc ngûúđi ta dûơng bađn thúđ thúđ söịng vađ con ngûúđi “möi trïì ra ngoađi (Phaơm Tiïịn) böîng chöịc biïịn thađnh Vùn khuâc tinh Ngûúđi ta ăua nhau ăïịn biïịu baơc vađng, nhađ cûêa Kïịt quaê cuêa sûơ mua chuöơc nađy lađ ngûúđi nho sô baân reê tíịt caê nhín caâch cuêa mònh ăïí thađnh möơt haơng ngûúđi heđn haơ Quaâ trònh biïịn chíịt cuêa ngûúđi trñ thûâc trong xaô höơi phong kiïịn biïíu hiïơn ríịt cuơ thïí qua nhín víơt Khuöng Siïu Nhín Khi ta gùơp Khuöng, thò Khuöng lađ möơt chađng boâi saâng ngheđo khöí, coâ hiïịu, möơt ngûúđi ăíìy nhûông yâ nghôa cao thûúơng: ”nhûông ngûúđi giađu lađ nhûông ặâa con bíịt hiïịu, nhûng möơt ngûúđi ngheđo nhû

ta thò duđ muöịn coâ hiïịu cuông khöng lađm sao ặúơc Thûơc lađ

bíịt cöng Cuöơc ăúđi hađn vi cuêa Khuöng thûơc lađ caêm ăöơng, Khuöng lao ăöơng víịt vaê, ýu quyâ cha meơ, ham hoơc Nhûng tûđ khi thi ăöî, baên chíịt cuêa Khuöng díìn díìn thay ăöíi; Khuöng chaơy theo Phan Tam, nhuâng tay vađo nhûông viïơc bíịt chñnh ăïí kiïịm tiïìn, boê vúơ cuô líịy vúơ múâi con quan, nghe tin vúơ chïịt khöng chõu vïì, ngöìi ăíu cuông khoe khoang chûâc tûúâc, tađi nùng cuêa mònh möơt caâch trú treôn Khuöng biïịn thađnh haơng ngûúđi vö liïm só, nhûng víîn luön luön tûơ lûđa döịi mònh bùìng nhûông danh tûđ ăaơo ặâc.

Mùơc duđ khoa cûê lađm cho tíìng lúâp trñ thûâc bõ ăiïu ặâng nhûng noâ víîn coâ nhûông con ngûúđi suđng baâi noâ möơt caâch tuýơt ăöịi Vúâi Cao Hađn Lím vađ Löî Biïn Tu thò ăoâ lađ caâch ăaânh giaâ duy nhíịt vïì con ngûúđi: “Nïịu öng ta coâ hoơc, thò öng ta ăaô thi ăöî röìi” Vúâi Löî Tiïu Thû thò khöng líịy ặúơc ngûúđi chöìng cûê nhín, tiïịn sô tûâc lađ “hoêng caê cuöơc ăúđi” Haơng ngûúđi mï muöơi nađy nhan nhaên trong xaô höơi phong kiïịn Tiïu biïíu nhíịt cho haơng nađy lađ Maô Thuíìn Thûúơng Vúâi Maô Thuíìn Thûúơng noâ lađ tíịt caê: “Nïịu cha meơ coâ mang bïơnh, nùìm trïn giûúđng khöng coâ ùn mađ nghe anh ngím vùn baât cöí thò trong lođng cuông núê daơ vui mûđng ” “Khöíng Phu Tûê söịng laơi bíy giúđ thò nhíịt ắnh ngađi cuông phaêi lađm vùn chûúng theo cûê nghiïơp” Tíịt caê tíìng lúâp nho sô chó nghô ăïịn möơt ăiïìu: phaêi ra lađm quan Ăöơng cú lađm quan chó lađ möơt ăöơng cú heđn haơ Tang Ăöì noâi vúâi Thiïịu Khanh:

“ Röìi nïịu thi ăöî, töi seô ặúơc lađm tri huýơn Thïị röìi töi seô ăi giađy, ngöìi trïn cöng ặúđng, ăaânh ngûúđi ta”.

Chñnh vò víơy, sûơ phï phaân thûơc chíịt thöịi naât cuêa chïị ăöơ khoa cûê ặa thùỉng ăïịn sûơ phúi bađy böơ mùơt thûơc cuêa chïị ăöơ quan laơi phong kiïịn ÚÊ ăíy sûơ cöng kñch thûơc lađ triïơt ăïí Viïơc chím biïịm, töị caâo möơt vađi caênh thöịi naât trong quan trûúđng lađ möơt viïơc thûúđng thíịy trong vùn hoơc, nhûng viïơc ăađo síu ăïịn tíơn göịc rïî, phuê nhíơn noâ möơt caâch toađn böơ lađ viïơc ríịt ñt coâ Ngay tûđ höìi ăíìu, trûúâc khi nhù’m mù’t, bađ meơ cuêa Vûúng Miïơn ăaô noâi: “Lađm quan khöng phaêi lađ viïơc lađm cho cha öng vinh hiïín Ta thíịy nhûông keê lađm quan ăïìu khöng ặúơc caâi gò hay , Con úi, nïn nghe lúđi meơ, sau nađy lo cûúâi vúơ, ăeê con, giûô möì maê cho meơ chûâ ặđng ra lađm quan! Coâ thïị meơ chïịt múâi nhù’m mù’t” Vûúng Miïơn lađ möơt nhín víơt coâ thûơc, nhûng trong caâc saâch khöng hïì noâi ăïịn viïơc Vûúng Miïơn vađ meơ Vûúng Miïơn phï bònh thi cûê vađ quan trûúđng ÚÊ ăíy, taâc giaê ăaô biïịn hoơ thađnh nhûông hònh tûúơng nghïơ thuíơt ăïí noâi lïn sûơ khinh

bó cuêa mònh ăöịi vúâi mûu mö nö dõch trñ thûâc cuêa boơn vua chuâa Maôn Thanh.

Khi trònh bađy thûơc chíịt thöịi naât cuêa boơn quan laơi phong kiïịn, taâc giaê khöng chó trònh bađy hiïơn tûúơng mađ cođn ăi síu hún tòm ra nguýn nhín Sûơ thûơc, thò lađm quan chó lađ möơt caâi nghïì kiïịm ùn khöng liïn quan gò ăïịn nhín nghôa, ăaơo ặâc Khi nhíơn ắnh vïì ngûúđi cha cuêa Ăöî Thiïịu Khanh, Cao Hađn Lím noâi: “Öng cha cuêa Thiïịu Khanh, ăöî tiïịn sô, lađm quan ăïịn Thaâi thuâ nhûng cuông lađ möơt anh ngöịc Luâc lađm quan khöng biïịt kñnh troơng quan trïn, chó cöịt lađm sao

cho vûđa lođng dín, caê ngađy cûâ ngöìi mađ lo ”hiïịu ăïî" vúâi

“nöng tang” Nhûông caâi ăoâ ăïìu lađ ăíìu ăïì ăïí lađm vùn lađm bađi Öng ta tûúêng ăíu lađ sûơ thûơc" Sûơ thûơc, lađm quan chó lađ möơt caâi nghïì cöịt lađm sao kiïịm ặúơc nhiïìu tiïìn.

Nghiïm Trñ Trung noâi: “Nhû Thang phuơ míîu lađm thò chó coâ taâm ngađn Ngađy trûúâc, Phaơm phuơ míîu lađm thò coâ ăïịn vaơn Noâ coâ nhûông caâi lù’t leâo phaêi cíìn nhûông ngûúđi thađnh thaơo nhû chuâng töi” Vûúng Húơ coâ thïí xem lađ möơt thûâ quan “thađnh thaơo” vò nhûông caâi “lù’t leâo” cuêa nghïì nađy Vûđa ặúơc böí lađm Thaâi thuâ Nam Xûúng, Vûúng Húơ ăaô hoêi xem úê ăíy coâ nhûông saên víơt gò, hay kiïơn nhau vò nhûông viïơc gò vađ ăem aâp duơng ngay phûúng chím:

“Ba nùm tri phuê thanh liïm,

Mûúđi vaơn laơng baơc söị tiïìn cuông to”.

Ăïí lađm möơt öng phuê “thanh liïm”, Vûúng Húơ “xeât xem caâi gò coâ lúơi mađ cođn giíịu giïịm, vú veât tíịt caê vïì mònh” Y biïịn cöng ặúđng thađnh möơt núi chó nghe “tiïịng cín, tiïịng bađn toaân vađ tiïịng roi” “Tíịt caê phuê ăïìu súơ öng phuê nhû coơp, luâc nùìm chiïm bao cuông víîn cođn súơ” Nhûng y víîn khöng vò thïị mađ bõ khiïín traâch Traâi laơi, “quan trïn coâ nghe ăïịn thò cho Vûúng lađ ngûúđi coâ nùng lûơc nhíịt úê Giang Tíy Lađm ặúơc ba nùm, úê ăíu cuông khen ngúơi” Boơn quan laơi phong kiïịn lađ caâi ung nhoơt cuêa nhín dín Chuâng chó muöịn líịy tiïìn, laơi ăöìng thúđi ặúơc quan trïn khen ngúơi Chñnh vò víơy tri huýơn Thang ăaô göng chïịt öng giađ höìi giaâo, lađm cho nhín dín nöíi giíơn, baôi thõ, víy thađnh ăođi

giïịt chïịt ngûúđi chuê mûu Ăïịn khi quan trïn xeât thò tri huýơn Thang chùỉng bõ trûđng phaơt gò; traâi laơi, nhín dín laơi bõ xûê phaơt nùơng nïì Taâc giaê laơi cođn phín tñch tó mó taơi sao “öng quan lađm nhađ tan cûêa naât” nhû víơy Ăoâ lađ vò xung quanh hoơ lađ nhûông boơn xu nõnh heđn haơ chó tòm caâch dûơa vađo uy thïị cuêa hoơ ăïí boâc löơt nhín dín Nghiïm Trñ Trung vađ Trûúng Tônh Trai, hai hònh aênh cuơ thïí cuêa boơn nho sô ăaô biïịn thađnh cûúđng hađo úê nöng thön Chuâng dûơa vađo thïị lûơc cuêa quan ăïí cûúâp ăoaơt ruöơng vûúđn, ăaânh ngûúđi gaôy ăuđi, cûúâp lúơn, ăođi tiïìn, ăođi gia tađi, lûđa loơc moơi ngûúđi Gùơp ai lađm quan hay seô lađm quan thò chuâng xu nõnh, tíng böịc, chó muöịn bađy mûu tñnh kïị ăađn aâp nhín dín; traâi laơi, gùơp nhín dín thò chuâng höịng haâch, cûúâp giíơt, khöng coâ ăiïìu gò khöng lađm Khöng nhûông thïị, nha mön cuêa boơn phuê huýơn ăíìy díîy nhûông boơn thûđa kiïơn, lñnh híìu, sai nhín v v mađ thûơc chíịt chó lađ möơt boơn ùn cûúâp Coâ keê

ùn cûúâp trù’ng trúơn nhû Phan Tam Y lađ möơt thûâ cön ăöì chó lo gaâ baơc, bù’t coâc phuơ nûô, cho vay nùơng laôi, höịi löơ quan trûúđng, dòm viïơc giïịt ngûúđi Coâ keê chó lo hùm doơa ăïí kiïịm tiïìn nhû tïn sai nhín ăaô doơa Cûđ Díơt Phu tû thöng vúâi giùơc ăïí nuöịt tröi chñn mûúi laơng baơc cuêa Maô Thuíìn Thûúơng Laơi coâ keê tòm moơi caâch luöìn loơt nhû tïn thû biïơn noâi vúâi Baôo Vùn Khanh: “Coâ möơt viïơc chó mong cuơ lúân cho möơt chûô ”chuíín" lađ öng coâ thïí kiïịm hai trùm laơng baơc Laơi coâ möơt viïơc ăang ặa lïn huýơn xeât, chó mong cuơ lúân baâc

ăi lađ öng coâ thïí kiïịm ba trùm laơng Öng Baôo: öng lađm ún noâi höơ töi möơt lúđi vúâi cuơ lúân".

Ăöịi líơp laơi hònh aênh cuêa boơn nho sô míịt nhín caâch, taâc giaê ăaô nïu lïn hònh aênh caêm ăöơng cuêa nhûông con ngûúđi bònh thûúđng Taâc giaê khöng giíịu giïịm thiïơn caêm cuêa mònh ăöịi vúâi hoơ Cíu chuýơn múê ăíìu bùìng anh chùn tríu Vûúng Miïơn vađ kïịt thuâc bùìng Quyâ Hađ Niïn viïịt thú, Vûúng Thaâi baân giíịy vuơn, Caâi Khoan baân nûúâc cheđ, Kinh Nguýn thúơ may Bađ meơ Vûúng Miïơn, ngûúđi cha Khuöng Siïu Nhín lađ nhûông nöng dín ngheđo nhûng biïịt dùơn con ặđng ra lađm quan Taâc giaê thíịy úê ngûúđi haât tuöìng Baôo Vùn Khanh möơt ngûúđi “chñnh nhín quín tûê”, taâc giaê tòm thíịy caâi chín thíơt

úê trong tònh caêm, trong caâch cû xûê cuêa hai thûúng nhín ngheđo lađ cuơ Ngûu vađ cuơ Böịc Taâc giaê ặa hoơ vađo lõch sûê lađng nho vađ xem hoơ lađ nhûông nhađ nho chín chñnh Caâi nhòn íịy lađ möơt caâi nhòn hiïơn thûơc ñt thíịy trong vùn hoơc.

III Tû tûúêng dín chuê

Ngö Kñnh Tûê trònh bađy ặúơc möơt bûâc tranh hiïơn thûơc vïì xaô höơi ăúđi Thanh khöng phaêi lađ möơt viïơc ngíîu nhiïn Ăoâ lađ vò taâc giaê ăaô tiïịp thu ặúơc nhûông tû tûúêng cuêa Hoađng Tön Hy vađ Cöị Viïn Voô Hai ngûúđi nađy lađ hai hoơc giaê lúân cuêa ăúđi Minh ăaô tûđng tham dûơ cuöơc khaâng chiïịn chöịng ngoaơi töơc Maôn Thanh Sau khi thíịt baơi, hoơ ruât lui vïì úê íín, maơt saât boơn trñ thûâc ăíìu hađng Maôn Thanh, nïu lïn chuê trûúng hoơc phaêi chuâ troơng thûơc tiïîn vađ do ăoâ, chöịng laơi

Töịng nho tûđ cùn baên Qua thûơc tiïîn cuêa baên thín, hoơ thíịy roô rùìng sûơ thöịng trõ cuêa chïị ăöơ phong kiïịn lađ tađn aâc vađ hoơ coâ nhûông tû tûúêng dín chuê roô rïơt, Vûúng Thuýìn Sún cođn nïu ra kïịt luíơn chia ăïìu ruöơng ăíịt Caâc hoơc giaê tiïịn böơ nađy chuê trûúng soaơn saâch ăïí baêo töìn yâ thûâc dín töơc vađ caênh tónh nhín dín Hoơ ăaô thoaât ly khoêi líơp trûúđng cuêa giai cíịp hoơ mađ ặâng sang líơp trûúđng cuêa quíìn chuâng vađ ặúơc nhín dín ýu quyâ Ngö Kñnh Tûê ăaô tiïịp thu ặúơc nhûông tû tûúêng tiïịn böơ cho nïn taâc phíím cuêa öng coâ möơt giaâ trõ tû tûúêng roô rïơt, ta coâ thïí thíịy úê ăoâ míìm möịng cuêa

tû tûúêng dín chuê Nhûng möơt mùơt khaâc, vò xaô höơi Trung Quöịc víîn úê trong tònh traơng phong kiïịn khöng chuýín nhanh thađnh xaô höơi tû baên, cho nïn tû tûúêng phong kiïịn víîn aênh hûúêng síu sù’c ăïịn nhûông ngûúđi tiïịn böơ nhíịt Hoơ khöng thïí ăïì xûúâng ra ặúơc hoơc thuýịt duy víơt nhû caâc hoơc giaê tû saên Íu chíu mađ phaêi quay trúê laơi duđng biïơn phaâp cuêa nhûông nhađ tû tûúêng Trung Quöịc tûđ xûa Hoơ chuê trûúng xíy dûơng laơi ăaơo ặâc cuô, lïî nhaơc cuô vađ hi voơng duđng noâ ăïí caêi taơo xaô höơi Cöị nhiïn caâi goơi lađ ăaơo ặâc cuô, lïî giaâo cuô chñnh lađ nhûông tû tûúêng múâi, dín chuê, nhûng hoơ phaêi khoaâc cho noâ möơt böơ aâo cuêa ngûúđi xûa Ăiïìu ăoâ ăaô haơn chïị ríịt nhiïìu taâc duơng cuêa hoơ Ăoâ lađ tíịn bi kõch chung cuêa Cöị Viïn Voô, Hoađng Tön Hy, Vûúng Thuýìn Sún vađ cuông lađ tíịn bi kõch cuêa Ngö Kñnh Tûê.

Tû tûúêng dín chuê cuêa Ngö Kñnh Tûê thíịy ríịt roô qua nhûông nhín víơt tñch cûơc cuêa taâc giaê.

Lyâ tûúêng cuêa taâc giaê lađ lyâ tûúêng cuêa Vûúng Miïơn, Ăöî Thiïịu Khanh Taâc giaê goơi Vûúng Miïơn lađ “con ngûúđi löîi laơc” Nhûng thûơc ra, Vûúng Miïơn chùỉng lađm viïơc gò phi thûúđng Vûúng Miïơn chó lađ möơt ngûúđi chùn tríu, lao ăöơng Ăiïìu lađm cho Vûúng Miïơn löîi laơc úê chöî Vûúng nhíịt ắnh khöng chõu húơp taâc vúâi chñnh quýìn phong kiïịn, nhíịt ắnh khöng chõu giao du vúâi quan laơi phong kiïịn, thađ chõu chïịt trong nuâi chûâ khöng ra lađm quan Ăïì cao möơt nhín víơt nhû thïị ngay trong luâc boơn Maôn Thanh ăang ra sûâc khuêng böị, mua chuöơc trñ thûâc, phaêi lađ möơt hađnh ăöơng coâ yâ thûâc vađ can ăaêm Taâc giaê goơi Ăöî Thiïịu Khanh lađ “con ngûúđi hađo kiïơt” Nhûng thûơc ra, Thiïịu Khanh chùỉng lađm viïơc gò oanh liïơt Theo taâc giaê, Thiïịu Khanh lađ möơt ngûúđi hađo kiïơt chó vò öng ta chöịng laơi tíịt caê lïî nghi, ăaơo ặâc, löịi söịng phong kiïịn Bíịy giúđ lađ luâc moơi ngûúđi chaơy theo thi cûê, tiïìn tađi; traâi laơi, Thiïịu Khanh coi tiïìn nhû raâc, khinh thûúđng thi cûê, coi cöng danh nhû ăíịt, khöng thñch giao du vúâi boơn quan laơi, caâo öịm khöng chõu ra lađm quan Bíịy giúđ moơi ngûúđi ăang suđng baâi hoơc thuýịt cuêa Chu Hy thïị mađ Thiïịu Khanh laơi daâm viïịt möơt quýín “Thi Thuýịt” ăïí giaêi thñch Kinh thi theo tinh thíìn dín chuê Bíịy giúđ ăađn bađ bõ giam haôm trong böịn bûâc tûúđng, traâi laơi Thiïịu Khanh laơi dù’t vúơ ngao du ngù’m xem phong caênh Noâi chung Thiïịu Khanh lađ caâi gai cho tríơt tûơ phong kiïịn Moơi viïơc lađm cuêa öng ăïìu coâ chuê trûúng vađ ăöịi líơp laơi lyâ luíơn phong kiïịn Phong kiïịn chuê trûúng ăa thï thò Thiïịu Khanh chuê trûúng möơt

vúơ möơt chöìng, phong kiïịn suđng baâi thuíơt phong thuêy thò Thiïịu Khanh muöịn cheâm cöí boơn thíìy ắa lyâ v.v Con ngûúđi mađ boơn phong kiïịn maơt saât khöng tiïịc lúđi goơi lađ

“phaâ gia”, “ngöng nghïnh”, “ùn mađy” laơi ặúơc taâc giaê xem lađ “hađo kiïơt”.

Thûơc ra, con ngûúđi nađy chùỉng phaêi ai xa laơ mađ chñnh lađ baên thín taâc giaê Cuông nhû Thiïịu Khanh, Ngö Kñnh Tûê lađ con möơt nhađ “ăaơi gia”, ăaô tiïu hïịt cú nghiïơp trong viïơc múê röơng sûơ giao du vúâi baơn hûôu, röìi lïn Nam Kinh söịng cuöơc ăúđi ngheđo khöí Cuông nhû Thiïịu Khanh, Kñnh Tûê ăaô viïịt “Thi Thuýịt”, ăaô caâo öịm khöng chõu lađm quan, coâ möơt ngûúđi cha bõ caâch chûâc vađ möơt ngûúđi con löîi laơc (con Kñnh Tûê lađ Ngö Lûúng, möơt nhađ toaân hoơc lúân cuêa Trung Quöịc) Qua nhín víơt Thiïịu Khanh, taâc giaê ăaô noâi lïn nhûông tû tûúêng vađ nhûông tònh caêm cuêa mònh vađ hònh tûúơng nađy ăùơc biïơt thađnh cöng ăïịn nöîi noâ söịng maôi trong oâc ngûúđi ăoơc.

Tû tûúêng dín chuê cuêa taâc giaê cuông thíịy roô trong thaâi ăöơ cuêa taâc giaê ăöịi vúâi phuơ nûô Nhín víơt Thíím Quyđnh Chi lađ möơt hònh aênh ăeơp Cha nađng gaê nađng cho tïn phuâ thûúng Töịng Vi Phuâ ăïí lađm vúơ, nhûng sau múâi biïịt y chó ắnh líịy lađm thiïịp Quan laơi ùn tiïìn cuêa Töịng Vi Phuâ nïn baâc ăún kiïơn cuêa cha nađng Thíím Quyđnh Chi beđn boê tröịn lïn Nam Kinh, lađm thú, thïu thuđa ăïí söịng Möơt mònh ặúng ăíìu vúâi moơi thađnh kiïịn, chöịng laơi moơi thïị lûơc vađ cuöịi cuđng, giađnh ặúơc quýìn tûơ do vïì mònh, Thíím Quyđnh Chi chñnh lađ ngûúđi con gaâi ăeơp ăeô cuêa nhín dín, xûâng

ăaâng vúâi lúđi khen cuêa Thiïịu Khanh: “Boơn buön muöịi kia giađu coâ vađ lù’m uy thïị, söịng xa hoa ăïịn nöîi boơn sô ăaơi phu gùơp chuâng thò míịt höìn búê vña Nađng lađ möơt ngûúđi con gaâi nhoê mađ xem chuâng nhû coê raâc, thûơc lađ ăaâng phuơc”.

Thaâi ăöơ cuêa taâc giaê ăöịi vúâi thûơc chíịt giaê döịi cuêa luín lyâ Töịng Nho biïíu löơ roô rïơt tinh thíìn dín chuê Taâc giaê ăöịi líơp caâi hiïịu giaê döịi cuêa boơn quan laơi vúâi lođng hiïịu chín thađnh cuêa nhín dín: Tuín Mai nghe tin meơ chïịt vöơi vađng baêo ngûúđi nhađ giíịu bùơt ăiïìu íịy ăi vò súơ lúô dõp lađm quan Nhûng ăïịn khi thíịy ăađnh phaêi vïì nhađ chõu tang thò laơi töí chûâc taâng lïî linh ằnh ăïí ặúơc tiïịng lađ hiïịu Traâi laơi, Quaâch hiïịu tûê tređo non lùơn suöịi ăïí tòm cha lađ xuíịt phaât tûđ tònh caêm tûơ nhiïn chûâ chùỉng phaêi ăïí mong ặúơc ngûúđi

ta khen lađ hiïịu Taâc giaê vaơch roô thûơc chíịt tađn baơo cuêa chûô

“trinh” phong kiïịn Con rïí cuêa Vûúng Ngoơc Huy chïịt, con gaâi Vûúng Ngoơc Huy muöịn tuíîn tiïịt theo chöìng Caê nhađ can ngùn, riïng Ngoơc Huy laơi khuýịn khñch con: “Con úi, con ăaô muöịn thïị thò sûê saâch seô ghi tïn con” Ngûúđi con gaâi nhõn ăoâi chïịt, Ngoơc Huy “ngííng ăíìu lïn trúđi cûúđi mađ rùìng: Chïịt thïị lađ gioêi! Chïịt thïị lađ gioêi! Vađ cûúđi vang, bûúâc tûđng bûúâc dađi ra khoêi phođng” Chó trong míịy chûô, tíịt caê caâi daô man cuêa möơt thûâ luín lyâ traâi vúâi tûơ nhiïn ặúơc phúi bađy roô rïơt, noâ lađm ngûúđi cha biïịn thađnh möơt keê giïịt con, taâng tíơn lûúng tím.

Thaâi ăöơ cuêa taâc giaê ăöịi vúâi nhađ vua lađ thaâi ăöơ phuê nhíơn Trang Thûúơng Chñ ặúơc triïơu vađo cung gùơp mùơt

vua Vua hoêi caâch trõ dín, Trang quyđ xuöịng ắnh traê lúđi thò thíịy “trïn ăíìu nhûâc nhöịi” beđn thoaâi thaâc ăi vïì Vïì nhađ boê muô ra, thíịy “trong muô coâ möơt con rïịt!” Vûúng Húơ theo Ninh Vûúng chöịng laơi triïìu ằnh; Ninh Vûúng bõ thua, Vûúng Húơ boê tröịn Cûđ thaâi thuâ nghe chaâu nöơi noâi coâ gùơp Vûúng Húơ liïìn traâch chaâu: “Tuy öng ta phaơm töơi ăöịi vúâi triïìu ằnh, nhûng lađ chöî baơn cuô cuêa ta Sao laơi khöng líịy söị tiïìn ăaô thu ặúơc mađ ặa cho öng ta?” Ăïịn khi ngûúđi chaâu traê lúđi ăaô cho Vûúng Húơ tíịt caê söị tiïìn thò Cûđ thaâi thuâ mûđng rúô: “Mađy thûơc lađ con cuêa thíìy mađy!”.

Xeât vïì mùơt ăaê phaâ tríơt tûơ vađ ăaơo ặâc phong kiïịn, “Nho Lím Ngoaơi Sûê”, chûâa ặơng nhûông ýịu töị tiïịn böơ ríịt roô rïơt Nhûng vò hoađn caênh lõch sûê haơn chïị, nïn taâc giaê laơi ặa

ra möơt giaêi phaâp baêo thuê Taâc giaê khöng thïí nghô ăïịn viïơc thay thïị xaô höơi cuô bùìng möơt xaô höơi múâi, mađ chó nghô ăïịn viïơc quay lûng vúâi noâ, ăi úê íín, ăi tu Taâc giaê tûúêng ăíu rùìng phuơc höìi ặúơc lïî nhaơc cuô lađ phuơc höìi ặúơc nhín nghôa, lađm cho xaô höơi ặúơc thaâi bònh Vò víơy, taâc giaê cöị yâ tíơp húơp caâc nhađ nho úê höìi 37 lađm lïî tïị úê ăïìn Thaâi Baâ Nhûng lyâ luíơn viïín vöng nađy ăaô bõ thûơc tïị ăíơp tan Lïî nhaơc cöí vûđa múâi phuơc höìi thò ăaâm nho sô ăaô tan taâc möîi ngûúđi möơt phûúng vađ ăïìn Thaâi Baâ rïu phong coê moơc

IV Nghïơ thuíơt

Nho Lím Ngoaơi Sûê ăaô sûê duơng möơt nghïơ thuíơt chím biïịm, vïì cùn baên giöịng phûúng phaâp hiïơn thûơc phï phaân

cuêa Íu chíu úê thïị kó XIX Taâc giaê ăaô nhòn thùỉng vađo hiïơn thûơc xaô höơi vađ miïu taê noâ möơt caâch hïịt sûâc sinh ăöơng Ăoaơn taê Maô Thuíìn Thûúơng thùm Tíy Höì chùỉng haơn, lađ möơt ăoaơn nöíi tiïịng vò nïịu khöng quen biïịt vúâi caênh Tíy Höì thò khöng thïí nađo miïu taê noâ möơt caâch hiïơn thûơc nhû víơy Taâc giaê ăaô ăïí laơi möơt bûâc tranh sinh ăöơng cuêa möơt xaô höơi chaơy theo cöng danh, vúâi möơt boơn trñ thûâc míịt hïịt nhín caâch, quan laơi hađ hiïịp nhín dín, sai nha töịng tiïìn, boơn thûúng nhín giađu coâ lađm vua lađm chuâa Nhûng taâc giaê khöng dûđng úê hiïơn tûúơng mađ ăi síu vađo baên chíịt cho nïn sûơ phï phaân bù’t ngûúđi ta suy nghô Viïơc Phaơm Tiïịn ăöî cûê nhín ăaô tûđng ặúơc xem lađ möơt kiïíu míîu cuêa nghïơ thuíơt chím biïịm: Phaơm Tiïịn lađ möơt anh hoơc trođ ngheđo suöịt ăúđi líơn ăíơn núi trûúđng öịc, chõu trùm nghòn tuêi nhuơc, khöí cûơc Vò víơy, khi ặúơc tin thi ăöî thò phaât ăiïn, hïịt khoâc laơi cûúđi, ngûúđi ta phaêi taât cho möơt caâi múâi tónh Tûđ ăoâ cuöơc ăúđi thay ăöíi möơt caâch ăöơt ngöơt: ruöơng ăíịt, nhađ cûêa, baơc vađng, keê híìu ngûúđi haơ chùỉng thiïịu thûâ gò Noâ lađm cho bađ meơ cuêa Phaơm Tiïịn sûêng söịt mađ chïịt Vađ Phaơm Tiïịn tuy xaâc víîn cođn ăíịy, nhûng thûơc ra cuông lađ möơt ngûúđi ăaô chïịt

vò y ăaô míịt hïịt caê chñ khñ, nhín caâch ÚÊ dûúâi caâi veê hađi kõch cuêa nhûông hiïơn tûúơng trònh bađy, lađ caâi tñnh chíịt bi kõch nùìm trong lođng cuöơc söịng Sûơ phï phaân vò víơy khöng phaêi lađ sûơ phï phaân möơt vađi caâ nhín mađ lađ sûơ phï phaân nhûông haơng ngûúđi trong xaô höơi Ăùơc biïơt taâc giaê ăaô nïu lïn ặúơc caâi xu thïị chaơy theo khoa cûê thađnh möơt aâp lûơc xaô

höơi Caê möơt xaô höơi bõ noâ ăíìu ăöơc, bù’t ăíìu tûđ ặâa con cuêa Löî tiïíu thû, múâi lïn böịn tuöíi ăaô phaêi hoơc vùn baât cöí cho ăïịn nûêa ăïm Noâ bù’t Chu Tiïịn ăíơp ăíìu mađ khoâc, bù’t Phaơm Tiïịn hoâa ăiïn, bù’t Mai Cûêu phaêi nhíơn mònh lađm hoơc trođ Chu Tiïịn nhiïìu khi sûơ chím biïịm thûơc lađ kñn ăaâo Maô Thuíìn Thûúơng lađ möơt ngûúđi tin vađo giaâ trõ cuêa khoa cûê möơt caâch tuýơt ăöịi vađ chín thađnh Maô chó nghô ăïịn möơt viïơc: lađm ngûúđi tuýn truýìn khöng cöng cho chïị ăöơ khoa cûê Maô ăaô thuýịt phuơc ặúơc Cûđ Díơt Phu, Khuöng Siïu Nhín Nhûng taâc giaê laơi cođn tinh vi úê chöî nïu bíơt tñnh ngíy thú, dïî tin cuêa Maô Thuíìn Thûúơng Tïn sai nhín chó cíìn doơa Maô míịy cíu lađ cûúâp ặúơc chñn mûúi laơng baơc cuêa Maô, vađ Höìng Haâm Tiïn chó cíìn ặa cho Maô vađi cuơc than lađ suyât biïịn Maô thađnh tay sai cuêa möơt tïn lûu manh May sao, Maô thíịy ặúơc rùìng mònh bõ Höìng Haâm Tiïn lúơi duơng Nhûng ăïịn chïịt, Maô cuông khöng thïí ngúđ rùìng mònh ăaô bõ chïị ăöơ khoa cûê lúơi duơng biïịn thađnh möơt thûâ Höìng Haâm Tiïn ăïí lûđa döịi moơi ngûúđi.

Vò khöng nhùìm viïịt lõch sûê cuêa möơt vađi nhín víơt mađ viïịt lõch sûê cuêa tíìng lúâp nho sô, cho nïn kïịt cíịu cuêa “Nho Lím Ngoaơi Sûê” cuông khaâc kïịt cíịu cuêa caâc quýín tiïíu thuýịt khaâc Kïịt cíịu khöng tíơp trung xung quanh möơt vađi nhín víơt chñnh mađ trònh bađy möơt caâi toađn caênh cuêa xaô höơi, tíơp trung xung quanh möơt chuê ăïì roô rïơt Muơc ăñch cuêa taâc giaê khöng phaêi lađ noâi lïn möơt biïịn cöị cuêa xaô höơi hay kïí laơi cuöơc ăúđi cuêa möơt nhín víơt mađ lađ nïu lïn möơt víịn

ăïì xaô höơi Ăiïìu nađy víîn khöng lađm giaêm giaâ trõ cuêa taâc phíím; traâi laơi vò ăïì tađi röơng raôi, nhín víơt nhiïìu, khöng thïí lađm khaâc ặúơc Khöng nhûông thïị, noâ ăaô giuâp taâc giaê xíy dûơng ặúơc nhûông nhín víơt ăiïín hònh bíịt huê nhû Ăöî Thiïịu Khanh, Maô Thuíìn Thûúơng, Nghiïm Trñ Trung, Khuöng Siïu Nhín v.v víîn thûúđng ặúơc nhù’c ăïịn trong vùn hoơc.

Caâch sûê duơng ngön ngûô cuêa taâc giaê cuông ríịt ăùơc sù’c.Ăoâ lađ nhûông ngön ngûô cuêa sûê gia, chûô nađo cuông bao hađmtñnh chíịt phï phaân, cín nhù’c Cíu vùn xem bïn ngoađikhaâ ăún giaên, khöng coâ trang sûâc rûúđm rađ nhûng ăoơc kôthò ríịt lađ tinh tïị Trûúâc ăíy, ăoâ lađ cíu vùn cuêa Tû MaôThiïn vađ sau nađy, ăoâ lađ cíu vùn cuêa Löî Tíịn Löịi vùn ăúngiaên, möîi chûô, möîi yâ, lúđi ñt yâ nhiïìu xûa nay víîn lađ löịi vùnkhoâ dõch nhíịt vò noâ quaâ kñn ăaâo vađ tïị nhõ Vò víơy, chuângtöi coâ chuâ thñch vïì möơt söị danh tûđ úê Viïơt Nam khöng quenduđng vađ thïm möơt ñt nhíơn xeât khi gùơp nhûông ăoaơn vùnquaâ tïị nhõ súơ khöng löơt ặúơc caâi duơng yâ síu xa cuêa taâcgiaê Trong luâc dõch, chuâng töi cöị hïịt sûâc theo saât nguýnvùn vúâi tham voơng diïîn ăaơt trung thađnh nhûông yâ nghô cuêataâc giaê Song khaê nùng coâ haơn, chuâng töi chûa daâm tin lađăaô löơt ặúơc hïịt caâi hay cuêa nguýn taâc vađ khöng khoêiphaơm nhiïìu khuýịt ăiïím

Chuâng töi hi voơng giúâi thiïơu ặúơc phíìn nađo möơt nhađ vùn Vô ăaơi vađ möơt kiïơt taâc cöí ăiïín cuêa möơt nïìn vùn hoơc phong phuâ nhû vùn hoơc Trung Hoa Trong viïơc dõch vađ

giúâi thiïơu, chuâng töi ăaô ặúơc sûơ chó giaâo cuêa cuơ Buđi Kyê vađ sûơ giuâp ăúô cuêa caâc baơn trong Nhađ xuíịt baên Chuâng töi xin thađnh thûơc caêm ún.

PHAN VOÔ vađ NHÛÔ THAĐNH

HÖÌI THÛÂ NHÍỊT

Líịy cíu chuýơn trònh bađy ăaơi nghôa

Mûúơn ngûúđi tađi trau chuöịt lúđi vùn

*

* *

Ngûúđi ăúđi nam bù’c ặúđng muön ngaê

Quan, tûúâng, thíìn tiïn vöịn cuông ngûúđi.

Triïìu ăaơi hûng vong; súâm laơi töịi,

Gioâ söng thöíi ăöí cíy líu ăúđi

Cöng danh, phuâ quyâ ăïìu hû aêo!

Chó nhoơc lođng ta, ngađy thaâng tröi

Rûúơu níng dùm cheân say cho khûúât,

Nûúâc chaêy, hoa tröi ai biïịt núi?

Bađi thú nađy chùỉng qua lađ möơt lúđi saâo ngûô thöng thûúđng.Noâ cho rùìng phuâ quyâ, cöng danh trong ăúđi ngûúđi ta chungquy lađ nhûông sûơ víơt ngoađi mònh Ngûúđi ăúđi hïî thíịy cöngdanh lađ cöị chïịt ăi tòm cho ặúơc Nhûng khi nù’m ặúơctrong tay, noâ laơi hoâa thađnh nhaơt thïịch Thïị nhûng tûđ xûaăïịn nay, míịy ai hiïíu ặúơc leô nađy!

Tuy nhiïn, vađo cuöịi triïìu Nguýn(1) cuông xuíịt hiïơn möơtcon ngûúđi löîi laơc Ngûúđi íịy hoơ Vûúng, tïn Miïơn, söịng trongmöơt lađng úê huýơn Chû Kyâ Khi Vûúng lïn baêy tuöíi, chamíịt súâm, meơ lo may vaâ ăïí kiïịm tiïìn cho con ăïịn trûúđnglađng hoơc Thíịm thoaât ba nùm qua, Vûúng Miïơn ăaô mûúđituöíi Ngûúđi meơ goơi con ăïịn baêo:

- Con úi, khöng phaêi meơ cöị yâ ngùn caên con ăíu Chó vòtûđ khi cha con míịt ăi, meơ lađ ăađn bađ goâa, tiïìn chó coâ ăöìng

ra mađ khöng coâ ăöìng vađo Muđa mađng thò khöng ra gò; gaơo,cuêi laơi ăù’t AÂo quíìn ăöì ăaơc, caâi nađo cíìm ặúơc thò ăaô cíìmröìi, caâi nađo baân ặúơc thò ăaô baân röìi Nay nïịu chó dûơa vađomoân tiïìn may thú vaâ mûúân cuêa möơt mònh meơ thò ăuê lađmsao cho con ùn hoơc ặúơc Bíy giúđ chó cođn caâch cho con ăichùn tríu thú cho nhađ hađng xoâm Möîi thaâng coâ thïí kiïịmặúơc ñt tiïìn, laơi coâ cúm ùn Ăïịn ngađy mai thò con phaêi ăi.Vûúng Miïơn noâi:

- Meơ noâi phaêi ăíịy! Con ngöìi hoơc, trong lođng cuông aây naâykhöng ýn Ăi chùn tríu cho nhađ ngûúđi ta cođn hún Nïịumuöịn hoơc, con víîn coâ thïí mang theo vađi quýín saâch, hoơclíịy cuông ặúơc

Ngay ăïm höm ăoâ, cöng viïơc bađn xong

Höm sau, hai meơ con cuđng ăïịn nhađ öng hađng xoâm lađGiađ Tíìn Giađ Tíìn giûô meơ con Vûúng Miïơn laơi ùn cúm

sấng, rưìi dù’t trêu ra giao cho Vûúng Miïån Giâ chĩ rangoâi cûãa nối:

- Tûâ cûãa nhâ chẩy thùèng ra chûâng vâi trùm bûúác lâ hưìThêët Mậo Ven hưì cố cỗ xanh Nhâ nâo cuäng cho trêu ranghĩ úã àố Lẩi cố mêëy mûúi cêy thuyâ dûúng lúán rêët mất.Khi trêu khất thị nố lẩi bïn hưì uưëng nûúác Chấu cûá ngưìichúi úã àêy, khưng phẫi ài àêu xa Ngây nâo giâ nây cuäng

lo àuã cho chấu hai bûäa cúm rau, mưỵi buưíi sấng lẩi dânhriïng cho chấu hai àưìng tiïìn àïí chấu ùn quâ Chấu phẫichùm chĩ chúá cố biïëng nhấc àêëy nhế!

Mể Vûúng cẫm ún quay vïì nhâ Vûúng Miïån tiïỵn mể racûãa Bâ mể vuưët ấo con vâ nối:

- ÚÃ àêëy con phẫi chùm chĩ chúá cố lúâi biïëng àïí ngûúâi tanối Sấng ài, chiïìu vïì, chúá àïí mể phẫi lo lù’ng

Vûúng Miïån vêng dẩ Bâ mể ra vïì, nûúác mù’t giân giuåa.Tûâ àêëy Vûúng Miïån chùn trêu cho Giâ Têìn Mưỵi khihoâng hưn xuưëng, Vûúng lẩi vïì nhâ mể nghĩ Khi nâo GiâTêìn cho Vûúng cấ, thõt, muưëi thị Vûúng gối trong lấ sen,àem vïì cho mể Vûúng khưng ùn quâ hâng ngây mâ dânhduåm sưë tiïìn àố lẩi Chûâng mưåt hai thấng, nhên luác rẫnh,Vûúng lẩi chẩy àïën trûúâng lâng, mua vâi quyïín sấch cuä úãhâng sấch rong Ngây ngây buưåc trêu xong, Vûúng lẩi ngưìidûúái bống cêy liïỵu mâ xem sấch

Bêëm àưët tay, thúâi gian thêëm thoất àậ ba, bưën nùm.Vûúng Miïån xem sấch bù’t àêìu hiïíu thưng mổi lệ Hưm êëy,

chđnh muâa hoâng mai(1), khđ trúâi nống nûåc, Vûúng Miïånchùn trêu mïåt, ngưìi trïn bậi cỗ xanh Mưåt lất, mêy àen uânuân kếo àïën Mûa rúi râo râo Nhûäng àấm mêy àen viïìnmêy trù’ng dêìn dêìn tan ài, mùåt trúâi sấng rûåc hiïån ra lâmcho cẫ mùåt hưì àỗ chối Bïn hưì, nuái chưỵ xanh, chưỵ tđm, chưỵluåc Cêy cưëi trïn hưì sau cún mûa lẩi câng tûúi xanh, cângthïm àểp mù’t Giûäa hưì cố mûúi cấi hoa sen nûúác rúi lấchtấch Trïn lấ sen nhûäng giổt nûúác nhû hẩt ngổc lống lấnhchẩy qua chẩy lẩi Vûúng Miïån nhịn xem nghơ buång:

- Cưí nhên cố cêu “xem nhû mịnh úã trong tranh”, thêåt lâchùèng sai chuát nâo! Tiïëc thay úã àêy khưng cố ai lâ tay hổa

sơ àïí vệ mêëy hoa sen nây! Cố thïë múái thêåt lâ thuá!

cođn ngûúđi gíìy gođ thò ngöìi trûúâc mùơt Chù’c y lađ chuê vò yngöìi úê chöî thíịp hún vađ roât rûúơu.

Øn ặúơc möơt laât, ngûúđi beâo noâi:

- Cuơ Nguy ăaô vïì röìi Caâi nhađ múâi tíơu cuêa cuơ ăaâng giaâhai ngađn laơng baơc lúân hún caê caâi nhađ úê ặúđng Chung Líu

úê Bù’c Kinh Thíịy cuơ muöịn mua, nhađ chuê búât cho cuơ míịymûúi laơng ăïí mong líịy thïí diïơn Möìng mûúđi thaâng trûúâc,cuơ doơn sang nhađ múâi Quan huýơn, quan phuê ăïìu ăïịnmûđng vađ úê laơi uöịng rûúơu ăïịn khuya Khù’p phöị khöng ailađ khöng kñnh phuơc cuơ

Ngûúđi gíìy noâi:

- Quan huýơn ăöî cûê nhín khoa nhím ngoơ, lađ hoơc trođ cuơNguy, cho nïn phaêi ăïịn mûđng

Ngûúđi beâo noâi:

- Öng thöng gia töi cuông lađ hoơc trođ cuơ Nguy Hiïơn nayöng lađm tri huýơn Hađ Nam Höm trûúâc thùìng rïí töi vïìbiïịu hai cín thõt nai khö Thõt úê trïn mím lađ thõt cuêa noâbiïịu ăíịy! Líìn nađy ăi, noâ seô nhúđ öng thöng gia viïịt möơtbûâc thû tiïịn cûê töi, ăïí töi coâ thïí ýịt kiïịn cuơ Nïịu cuơ haơcöị ăïịn lađng töi ăaâp lïî thò caâi boơn trong lađng seô khöng cođndaâm thaê lûđa, thaê lúơn vađo ùn luâa, ùn maâ cuêa chuâng ta nûôa.Ngûúđi gíìy noâi:

- Cuơ Nguy thûơc lađ möơt nhađ hoơc giaê!

Ngûúđi coâ ríu noâi:

- Nghe noâi, gíìn ăíy, khi rúđi kinh, Hoađng thûúơng coâ thínhađnh tiïîn cuơ ra khoêi thađnh, cíìm tay cuơ ăi ăïịn mûúđi míịybûúâc Cuơ Nguy phaêi hai ba líìn tûđ taơ, Hoađng thûúơng múâilïn kiïơu vïì Xem thïị ăuê biïịt thïị nađo cuơ cuông seô lađm quanto.

Ba ngûúđi kia cûâ ngûúđi nađy möơt cíu, ngûúđi kia möơt cíu,noâi maôi khöng hïịt

Thíịy trúđi ăaô chiïìu Vûúng Miïơn dù’t tríu vïì nhađ

Tûđ ăoâ, Vûúng khöng líịy söị tiïìn ăïí dađnh ăïí mua saâchnûôa Vûúng nhúđ ngûúđi ta ra phöị mua caâc thûâ mađu, ăïí hoơcveô hoa sen Luâc ăíìu Vûúng veô khöng ăeơp, nhûng chó bathaâng sau, hoa sen veô ra ăaô löơt ặúơc tíịt caê tinh thíìn, mađusù’c Nhòn vađo trang giíịy coâ caêm tûúêng nhû thíịy hoa senăang moơc dûúâi höì hay ngûúđi ta haâi hoa sen úê dûúâi höì lïnröìi ăùơt lïn giíịy

Ngûúđi lađng thíịy Vûúng veô ăeơp, boê tiïìn ra mua VûúngMiïơn ặúơc tiïìn, mua nhûông ăöì víơt töịt ăïí kñnh biïịu meơ.Möơt truýìn hai, hai truýìn ba, caê huýơn Chû Kyâ ăïìu biïịttiïịng Vûúng lađ möơt danh buât vïì veô hoa vađ tranh nhaumua Lïn mûúđi baêy, Vûúng khöng úê nhađ Giađ Tíìn nûôa, möîingađy Vûúng veô vađi bûâc tranh vađ ăoơc thú cöí Díìn díìn,Vûúng khöng phaêi lo ăïịn viïơc ùn mùơc Bađ meơ ríịt vuimûđng

Vûúng Miïơn vöịn thöng minh Chûa ăíìy hai mûúi mađ tíịtcaê kiïịn thûâc vïì thiïn vùn, ắa lyâ, kinh, sûê, ăïìu thöng suöịthïịt

Nhûng tñnh Vûúng khöng giöịng nhû ngûúđi ta Vûúngkhöng thñch lađm quan, laơi khöng kïịt baơn, suöịt ngađy chó

ăoâng cûêa ăoơc saâch Thíịy trong “Súê tûđ” coâ bûâc tranh veô aâo

muô cuêa Khuíịt Nguýn, Vûúng cuông tûơ lađm líịy möơt caâi muôhïịt sûâc cao, möơt böơ aâo quíìn hïịt sûâc röơng

Gùơp tiïịt xuín, hoa tûúi, liïîu töịt, Vûúng ăöơi muô cao mùơcaâo röơng, miïơng haât nghïu ngao tay cíìm roi, ăaânh chiïịc xetríu chúê meơ ăi daơo chúi quanh xoâm vađ bïn höì Treê emtrong xoâm tuơm nùm tuơm ba chaơy theo Vûúng mađ cûúđi.Vûúng cuông khöng buöìn ăïí yâ Chó coâ öng hađng xoâm lađ GiađTíìn, tuy lađm nghïì cađy ruöơng nhûng chñnh lađ ngûúđi biïịtnhòn Thíịy Vûúng tûđ beâ ăïịn lúân khaâc ngûúđi nhû víơy, GiađTíìn ríịt ýu vađ ríịt kñnh, thûúđng múđi Vûúng vïì nhađ cuđngnoâi chuýơn chúi

Möơt höm, Giađ Tíìn ăang ngöìi thò thíịy úê ngoađi coâ möơtngûúđi ăi vađo, ăíìu ăöơi muô hònh miïịng ngoâi, mùơc aâo luơc GiađTíìn ra tiïịp múđi ngöìi Gaô nađy hoơ Ăõch, lađ sai nhín úê huýơnChû Kyâ ăöìng thúđi lađ tay sai vùơt cuêa quan huýơn Vò TíìnĂaơi haân, con cuêa Giađ Tíìn, lađm con ăúô ăíìu cuêa hù’n, goơihù’n lađ cha nuöi, nïn hù’n thûúđng vïì chúi Giađ Tíìn vöơivađng baêo con pha trađ, giïịt gađ, níịu ăïí thïịt, vađ múđi VûúngMiïơn ngöìi tiïịp Sau khi moơi ngûúđi noâi qua hoơ tïn, gaô hoơĂõch noâi:

- Xin hoêi öng Vûúng ăíy coâ phaêi lađ ngûúđi veô hoa khöng?Giađ Tíìn ăaâp:

- Ăuâng víơy! Taơi sao öng biïịt?

- Trong huýơn ai laơi khöng biïịt? Höm trûúâc cuơ huýơnnhađ töi dùơn töi tòm cho cuơ hai mûúi böịn bûâc tranh veô hoaăïí tùơng quan trïn Töi nghe danh öng Vûúng ăaô líu, chonïn ăi ngay ăïịn ăíy Ngađy nay may mù’n ặúơc gùơp öng,mong öng chõu khoâ muâa buât cho, nûêa thaâng sau töi seô ăïịnlíịy Tiïìn nhuíơn buât bao nhiïu töi seô ặa laơi.

Giađ Tíìn úê bïn caơnh eâp Vûúng Miïơn nhíơn lúđi VûúngMiïơn nïí Giađ Tíìn, tûđ chöịi khöng ặúơc, nïn cuông bùìng lođng.Vïì nhađ Vûúng ăem hïịt tím trñ ra veô hai mûúi böịn bûâctranh hoa, möîi bûâc ăïì möơt bađi thú Ăõch ăem lïn cho quanhuýơn Quan huýơn lađ Thúđi Nhín ặa cho Ăõch hai mûúiböịn laơng baơc Ăõch xeân míịt möơt nûêa, chó ặa Vûúng Miïơnmûúđi hai laơng Tri huýơn ăem tíơp tranh vađ nhûông lïî víơtkhaâc lïn biïịu Nguy Töị ăïí lađm lïî ra mù’t

Nguy Töị nhíơn lïî víơt, cûâ lo nhòn tíơp trung, ngíín ngúkhöng muöịn rúđi mù’t Höm sau Nguy sai doơn tiïơc múđi trihuýơn Thúđi ăïịn caâm ún Sau luâc hađn huýn, uöịng vađi cheânrûúơu, Nguy Töị noâi:

- Höm trûúâc töi nhíơn ặúơc cuêa ngađi möơt tíơp tranh Ăoâlađ tranh cuêa ngûúđi xûa hay tranh cuêa ngûúđi bíy giúđ?Thúđi tri huýơn khöng daâm giíịu giïịm noâi:

- Ăoâ lađ tranh cuêa anh nöng dín huýơn töi, tïn lađ VûúngMiïơn Anh ta haôy cođn ñt tuöíi Töi cho rùìng anh ta múâi hoơcveô qua loa, lađm sao mađ loơt mù’t xanh cuêa ngađi ặúơc

Nguy Töị thúê dađi:

- Ta boê nhađ ra ăi ăaô líu ÚÊ qú coâ ngûúđi hiïìn sô nhûthïị nađy mađ ta khöng biïịt, thûơc lađ xíịu höí Con ngûúđi nađykhöng nhûông tađi cao, mađ kiïịn thûâc cuông khaâc thûúđng.Danh tiïịng vađ ắa võ cuêa öng ta sau nađy khöng keâm töi vađöng ăíu Khöng biïịt öng coâ thïí múđi öng ta lïn ăíy khöng?Thúđi tri huýơn noâi:

- Khoâ gò viïơc íịy Khi trúê vïì töi seô cho múđi anh ta ăïịn.Nghe noâi ặúơc ngađi thûúng, chù’c chù’n anh ta seô vuimûđng khön xiïịt

Noâi xong Thúđi tûđ giaô Nguy Töị trúê vïì nha mön, sai Ăõchmang danh thiïịp ăïịn múđi Vûúng Miïơn Ăõch chaơy vïì lađng,ăïịn nhađ Giađ Tíìn, múđi Vûúng Miïơn sang Ăõch noâi viïơc ăoâvúâi Vûúng, Vûúng Miïơn cûúđi:

- Nhû thïị nađy thûơc lađ phiïìn öng; nhúđ öng bíím vúâi quanhuýơn rùìng Vûúng Miïơn lađ möơt ặâa dín cađy, khöng daâmmong gùơp ngađi Noâ khöng daâm nhíơn túđ thiïịp múđi nađy.Ăõch trúê mùơt noâi:

- Quan lúân viïịt thiïịp múđi, ai laơi daâm tûđ chöịi khöng ăi!Huöịng chi viïơc nađy lađ viïơc ta chiïịu cöị ăïịn anh Khöng coâ

ta thò quan lúân lađm sao biïịt anh veô hoa gioêi? Ăaâng lyâ ra,ặúơc gùơp quan lúân lađ anh phaêi caêm ún ta múâi phaêi Ăùìngnađy, ta ăïịn ăíy khöng ặúơc möơt cheân trađ, anh laơi cûâ chöịiquanh chöịi quíín, khöng chõu ýịt kiïịn, lađ leô lađm sao? Talađm thïị nađo mađ thûa laơi vúâi quan lúân ăíy? Quan lúân lađmchuê möơt huýơn laơi khöng goơi ặúơc möơt anh dín sao?

- Thûa öng, khöng phaêi nhû víơy! Nïịu nhû töi coâ lađmviïơc gò, quan lúân viïịt giíịy goơi, töi daâm ăíu khöng ăïịn!Nhûng nay quan lúân viïịt thiïịp múđi tûâc lađ khöng coâ yâ bù’tbuöơc Töi khöng ăi chù’c ngađi cuông lûúơng thûâ.

- Anh noâi caâi gò chùỉng ai hiïíu ra sao caê? Coâ giíịy ăođi thò

ăi, coâ thiïịp múđi laơi khöng ăi, thíơt chùỉng hiïíu ngûúđi ta cíịtnhù’c lađ caâi gò hïịt

Giađ Tíìn noâi:

- Thöi öng Vûúng, quan lúân ăaô coâ thiïịp múđi öng, chù’clađ coâ yâ töịt, öng cuông nïn lïn möơt chuýịn Cöí nhín coâ cíu:

“Öng quan lađm cûêa tan nhađ naât”, öng khöng nïn gíychuýơn lađm gò

Vûúng Miïơn noâi:

- Cuơ Tíìn úi! Cuơ khöng biïịt, xin cuơ cho töi noâi möơt ăiïìu.Cuơ khöng biïịt chuýơn Ăoaơn Can Möơc vađ chuýơn TiïịtLiïîu(1) sao? Vò víơy töi khöng muöịn ăi

Ăõch noâi:

- Anh lađm thïị lađ ríịt phiïìn cho töi, bíy giúđ töi vïì bíím

gò vúâi quan lúân ăíy!

Giađ Tíìn noâi:

- Kïí thûơc cuông khoâ cho caê hai öng! Ăi thò öng Vûúngkhöng muöịn, mađ khöng ăi thò öng Ăõch khöng biïịt noâi gò

quan, tređo tûúđng boê tröịn Tiïịt Liïîu ngûúđi ăúđi Xuín Thu, Lïî Muơc Cöng muöịn gùơp, ăoâng cûêa khöng cho vađo.

luâc trúê vïì Nay töi coâ möơt caâch: Trúê vïì, öng khöng nïn noâilađ öng Vûúng khöng chõu ăi, cûâ noâi lađ öng Vûúng mù’cbïơnh úê nhađ khöng ăïịn ặúơc, möơt hai ngađy sau khoêe seô xin lïn.

Tri huýơn nghô buơng:

- Thùìng nađy öịm gò mađ öịm? Chùỉng qua taơi caâi thùìngĂõch xuöịng lađng caâo mûúơn oai huđm, lađm noâ súơ míịt vña chûâgò? Xûa nay noâ chûa bao giúđ thíịy quan, nïn noâ súơ mađkhöng daâm lïn chûâ gò? Nhûng quan thíìy ta thò laơi giaocho ta múđi noâ Ta khöng múđi ặúơc noâ thò quan thíìy laơi baêo

ta khöng lađm ặúơc viïơc Chi bùìng ta cûâ thín hađnh ăïịnlađng thùm noâ Noâ thíịy ta chiïịu cöị, thò hiïíu khöng ai khoâdïî vúâi noâ lađm gò vađ seô coâ can ăaêm gùơp ta Ta ặa noâ vïì

ra mù’t quan thíìy, nhû thïị chùỉng lađ lađm viïơc chu ăaâo sao!

Y nghô:

- Mònh ặúđng ặúđng möơt öng quan huýơn mađ chõukhuíịt mònh ăi thùm möơt anh nöng dín úê núi thön xoâm,nhúô boơn nha laơi noâ cûúđi thò thïị nađo?

Nhûng laơi nghô:

- Quan thíìy ta höm trûúâc noâi ăïịn noâ thíơt lađ kñnh troơng!Thíìy ta kñnh noâ mûúđi phíìn, ta laơi phaêi kñnh troơng noâtrùm phíìn Vaê laơi chõu “haơ mònh vúâi keê tön quyâ” biïịt

“kñnh troơng ngûúđi hiïìn”, thò sûê saâch sau nađy seô dađnh riïngmöơt chûúng mađ taân tuơng ta Ăoâ lađ möơt viïơc “ngađn nùm bíịthuê” Sao laơi khöng ặúơc!(1)

Beđn quýịt ắnh ăi

Saâng höm sau tri huýơn cho goơi nhûông ngûúđi khiïngkiïơu ăïịn Y khöng ăem theo tíịt caê nhûông thuöơc haơ, chó coâtaâm ngûúđi ăöơi muô mađu ăoê viïìn ăen, ăi thùỉng xuöịng lađng.Ăõch ta chaơy theo sau kiïơu

Nghe tiïịng thanh la, dín lađng giađ treê dù’t nhau ra xemkiïơu ăi ăïịn cûêa nhađ Vûúng Miïơn thò chó thíịy baêy taâm giannhađ tranh, möơt tíịm cûêa möơc ăoâng kñn Ăõch chaơy ăïịn goôcûêa Goô möơt laât, möơt bađ cuơ giađ úê trong nhađ chöịng gíơy ranoâi:

- Noâ khöng úê nhađ, tûđ saâng súâm ăaô dù’t tríu ăi uöịngnûúâc, nay víîn chûa vïì

- Quan huýơn thín hađnh ăïịn ăíy noâi chuýơn vúâi con cuơ.Taơi sao cuơ laơi líín thíín nhû thïị! Noâi nhanh ăi, öng ta úêăíu ăïí töi tòm!

- Noâ thûơc khöng úê nhađ, khöng biïịt ăi ăíu

Bađ cuơ noâi xong ăoâng cûêa ăi vađo.

Trong khi noâi chuýơn thò kiïơu cuêa tri huýơn ăïịn Ăõchquyđ trûúâc kiïơu bíím:

- Con ăïịn tòm Vûúng Miïơn, anh ta khöng úê nhađ, xinquan lúân cho kiïơu ăïịn nhađ cöng quaân ngöìi möơt laât, con xin

ăi tòm

Röìi hù’n díîn kiïơu ăi vođng ra sau nhađ Vûúng Miïơn, úêăíịy coâ míịy ăaâm ruöơng, xa xa coâ möơt caâi höì, bïn höì tröìngmíịy cíy bûúêi, cíy díu Laơi coâ míịy ăaâm ruöơng mïnh möng

úê bïn höì Coâ möơt traâi nuâi tuy khöng lúân lù’m, nhûng cíycöịi xanh töịt moơc ăíìy Caâch möơt dùơm goơi nhau cođn nghetiïịng

Tri huýơn ăïịn ăoâ, nhòn xa xa thíịy möơt chuâ beâ cûúôi tríu

ăi quanh tûđ chín ăöìi ăïịn

Ăõch chaơy ăïịn hoêi:

- Chaâu Tíìn Tiïíu Nhõ, chaâu coâ thíịy öng Vûúng dù’t tríu

ăi uöịng nûúâc ăíy khöng?

- Hoêi chuâ Vûúng ađ? Chuâ ăaô ăïịn uöịng rûúơu úê nhađ bađ conxoâm Vûúng caâch ăíy hai mûúi dùơm Tríu nađy lađ con tríucuêa chuâ ăíịy Chuâ nhúđ töi díîn noâ vïì nhađ

Ăõch ta chaơy laơi bíím vúâi tri huýơn Tri huýơn ăöíi sù’cmùơt noâi:

- Ăaô thïị thò khöng cíìn ăïịn cöng quaân

Y líơp tûâc vïì nha mön

Tri huýơn Thúđi ríịt tûâc giíơn, muöịn sai ngûúđi bù’t VûúngMiïơn ăem vïì trõ möơt meê Nhûng laơi súơ quan thíìy chomònh lađ noâng nííy, nïn neân giíơn mađ vïì Y ắnh vïì noâi vúâiquan thíìy rùìng con ngûúđi nađy khöng ăaâng troơng Sau nađy

ta trõ cho noâ möơt meê cuông chûa muöơn

Vûúng Miïơn khöng ăi ăíu xa, ngay sau ăoâ trúê vïì nhađ.Giađ Tíìn giíơn lù’m, noâi:

- Öng cöị chíịp quaâ! Ngûúđi ta lađm chuê möơt huýơn, taơi saolaơi khinh thûúđng nhû thïị?

- Cuơ ngöìi ăíy, chaâu noâi Tri huýơn Thúđi dûơa vađo thïị lûơcNguy Töị, hađ hiïịp nhín dín, khöng caâi gò khöng lađm Conngûúđi nhû thïị, thò gùơp lađm gò? Líìn nađy vïì, nhíịt ắnh öng

ta seô noâi laơi vúâi Nguy Töị Nguy Töị nöíi giíơn, seô kiïịm cúâsinh sûơ vúâi chaâu cuông nïn Nay chaâu xin tûđ biïơt cuơ, ăem

ñt hađnh lyâ tröịn ăi núi khaâc thò hún Nhûng chó ngaơi möơtchuât, lođng aây naây khöng ýn lađ cođn meơ chaâu úê nhađ

Bađ meơ noâi:

- Con úi, míịy nùm nay con baân thú, baân tranh, nïn meơcuông dađnh duơm ặúơc dùm ba chuơc baơc, khöng phaêi lo gòăïịn tiïìn nuöi níịng nûôa Meơ tuy giađ, nhûng cuông khöng coâbïơnh tíơt Con cûâ ýn tím laânh mònh möơt thúđi gian khöngngaơi gò viïơc ăoâ Con chûa phaơm töơi bao giúđ caâc quan cuôngkhöng coâ lñ gò mađ bù’t búâ meơ caê

Giađ Tíìn noâi:

- Noâi thïị cuông coâ lñ Vaê chùng, öng mai möơt úê caâi núithön daô nađy, coâ tađi, coâ hoơc cuông chùỉng ai biïịt ăïịn Líìnnađy ăïịn núi thõ thađnh biïịt ăíu gùơp may mù’n cuông nïn.Cođn vïì viïơc trong nhađ, öng cûâ mùơc töi Töi seô chùm soâc bađcuơ thay öng.

Vûúng Miïơn baâi taơ Giađ Tíìn Giađ Tíìn laơi trúê vïì nhađ tòmrûúơu, ăöì nhù’m ăïí thïịt Uöịng rûúơu ăïịn nûêa ăïm múâi vïì.Höm íịy, canh nùm, Vûúng Miïơn díơy, sûêa soaơn hađnh lyâ

Øn saâng vûđa xong thò gùơp Giađ Tíìn ăïịn Vûúng Miïơn laơytûđ biïơt meơ, laơy Giađ Tíìn hai laơy Meơ con chia tay nûúâc mù’trođng rođng

Vûúng Miïơn chín ăi deâp gai, lûng mang hađnh lyâ, GiađTíìn tay cíìm chiïịc ăeđn löìng trù’ng nhoê, tiïîn chađng ra khoêilađng, röìi tûđ giaô, nûúâc mù’t tuön trađo Giađ Tíìn tay cíìm ăeđn,ặâng nhòn cho ăïịn khi Vûúng ăi khuíịt múâi trúê vïì

Vûúng Miïơn ra ăi, díìm sûúng daôi nù’ng, ngađy nađy quangađy khaâc Vûúng ăi thùỉng ăïịn phuê Tïị Nam tónh SúnĂöng Sún Ăöng lađ möơt tónh gíìn phña Bù’c, nhûng dín cûăöng ăuâc, saên víơt döìi dađo, nhađ cûêa san saât Vûúng Miïơn

ăi ăïịn ăíy thò tiïìn ăaô caơn, liïìn thú möơt gian phođng úêtrûúâc möơt caâi am nhoê Vûúng lađm nghïì xem boâi, ăoaân chûô,laơi veô hai bûâc tranh hoa úê ăíịy ăïí baân cho nhûông khaâch ăiqua Möîi ngađy boâi vađ baân tranh, khaâch ăïịn chen chínkhöng loơt

Thúđi gian thíịm thoaât tröi qua ÚÊ phuê Tïị Nam coâ míịytïn troơc phuâ thñch tranh cuêa Vûúng thûúđng muöịn mua,

nhûng khöng thín hađnh ăïịn Chuâng sai boơn ăađy túâ thöbaơo ăöơng möơt tñ lađ hođ heât, lađm cho Vûúng Miïơn ngöìi khöngýn Vûúng Miïơn chõu khöng nöíi, liïìn veô möơt con bođ totûúâng treo úê ăíịy, ăïì míịy cíu thú, coâ yâ chím biïịm Laơi súơngûúđi ta sinh chuýơn gò löi thöi, nïn ắnh ăi núi khaâc.Saâng höm íịy Vûúng ăang ngöìi thò nghe tiïịng rïn, tiïịngkhoâc úê ngoađi ặúđng: Coâ ngûúđi mang theo nöìi, cuông coângûúđi quííy hai caâi thuâng trong ăoâ lađ con mònh Ngûúđi nađocuông mùơt vađng, mònh voô, aâo quíìn lam luô, hïịt ăoađn nađyqua ăïịn ăoađn khaâc laơi, tíịt caê ặúđng saâ ăïìu chíơt nñch Laơicoâ ngûúđi ngöìi xin tiïìn úê ngoađi ặúđng.

Hoêi taơi sao thïị, thò hoơ ăïìu noâi hoơ lađ nhûông ngûúđi úê caâcchíu caâc huýơn ven söng Hoađng Hađ, nûúâc söng díng to,nhađ cûêa ruöơng vûúđn ăïìu ngíơp hïịt caê Nhín dín ăiïu vong,

ly taân, mađ quan laơi khöng tñnh gò ăïịn, cho nïn hoơ ăađnhphaêi tha phûúng cíìu thûơc Vûúng Miïơn thíịy quang caênhnađy thúê dađi mađ rùìng: Söng Hoađng Hađ chaêy vïì bù’c, thiïnhaơ tûđ nay seô loaơn! Ta cođn úê ăíy lađm gò? Beđn thu thíơp ñtbaơc vuơn, mang hađnh lyâ trúê vïì nhađ Vïì ăïịn Chiïịt Giang,ặúơc tin Nguy Töị ăaô vïì triïìu, tri huýơn Thúđi ăaô böí ăi núikhaâc Vûúng vïì nhađ, lođng nheơ nhađng, laơy chađo meơ Thíịymeơ víîn maơnh khoêe nhû thûúđng, Vûúng ríịt vui sûúâng Bađmeơ laơi kïí cho Vûúng biïịt Giađ Tíìn ăaô ùn úê töịt nhû thïị nađo.Vûúng vöơi vađng múê hađnh lyâ ra, líịy möơt tíịm luơa vađ möơtgoâi baânh ăem qua biïịu Giađ Tíìn ăïí caêm ún Giađ Tíìn laơidoơn rûúơu mûđng Tûđ ăíịy Vûúng Miïơn laơi ngím thú, veô

tranh vađ phuơng dûúông meơ giađ nhû cuô Saâu nùm qua, bađmeơ mù’c bïơnh, Vûúng Miïơn tòm moơi caâch chaơy chûôa,nhûng ăïìu vö hiïơu Möơt höm bađ cuơ dùơn Vûúng Miïơn:

- Meơ khöng qua khoêi Míịy nùm nay, ngûúđi ta noâi vúâimeơ rùìng con lađ ngûúđi coâ hoơc víịn, hoơ khuýn con nïn ralađm quan Nhûng lađm quan e cuông khöng phaêi lađ viïơc lađmcho cha öng vinh hiïín Ta thíịy nhûông keê lađm quan ruât cuơckhöng ặúơc caâi gò hay, hún nûôa con tñnh tònh ngaơo ăúđi, nïịuxaêy ra tai vaơ laơi cađng khöng hay Con úi nïn nghe lúđi meơ,sau nađy lo cûúâi vúơ, ăeê con, giûô möì maê cuêa meơ, chúâ coâ lađmquan Coâ thïị meơ chïịt múâi nhù’m mù’t(1)

Vûúng Miïơn vûđa khoâc vûđa daơ Bađ meơ díìn díìn thúê húicuöịi cuđng Vûúng Miïơn giíơm chín kïu khoâc, hađng xoâm,khöng ai khöng chaêy nûúâc mù’t Giađ Tíìn ra sûâc giuâp ăúôviïơc chön cíịt, Vûúng Miïơn khiïng ăíịt ăù’p möơ, viïơc banùm tang toâc göịi ăíịt nùìm sûúng khöng cíìn kïí laơi ăíy lađmgò

Möơt nùm sau khi hïịt tang, thiïn haơ loaơn laơc PhûúngQuöịc Trín chiïịm cûâ Chiïịt Giang, Trûúng Sô Thađnh chiïịmcûâ Giang Tö, Tríìn Hûôu Lûúơng chiïịm cûâ Höì Quaêng, ăïìuchó lađ keê anh huđng núi thaêo daô Duy coâ Thaâi Töí hoađng ăïịkhúêi binh úê Tûđ Dûúng, chiïịm ặúơc Kim Lùng, tûơ xûng NgöVûúng, quaê thûơc lađ bíơc vûúng giaê Thaâi Töí laơi ăem quínăaânh phaâ Phûúng Quöịc Trín, bònh ắnh toađn Chiïịt Giang,

mònh ăöịi vúâi chñnh quýìn phong kiïịn.