đại cương về sinh dược học

Khái niệm Sinh dược học SDH là một môn khoa học Thuật ngữ “tính chất lý hóa của dạng bào chế” bao gồm đặc điểm lý hóa của cả hệ thống phức thành dạng thuốc dưới tác động của kỹ thuật,

ĐẠI CƯƠNG VỀ

SINH DƯỢC HỌC

1


Trần Văn Thành

Khái niệm

Sinh dược học (SDH) là một môn khoa học

Thuật ngữ “tính chất lý hóa của dạng bào chế” bao gồm đặc điểm lý hóa của cả hệ thống phức

thành dạng thuốc dưới tác động của kỹ thuật,

Tác dụng sinh học của thuốc là kết quả tổng hợp

Ý nghĩa nghiên cứu SDH

3


SDH nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố lý hóa, kỹ thuật bào chế, sinh lý cơ thể đến tác dụng của thuốc nhằm hướng đến việc tạo ra

dạng thuốc tốt nhất, cách dùng thuốc có hiệu quả nhất, ít tác dụng không mong muốn nhất

tính năng và đặc điểm mới

dùng thuốc đúng đắn nhất, biết phối hợp thuốc một cách khoa học, kể cả phối hợp với chế độ ăn uống, lựa chọn thuốc, cho liều phù hợp với từng bệnh nhân

SINH KHẢ DỤNG

TỐC ĐỘ - CƯỜNG ĐỘ - TRƯỜNG ĐỘ

Khái niệm sinh khả dụng

SKD của thuốc là đặc tính chỉ tốc độ và mức độ của thành phần hoạt tính, gốc hoạt tính và chất chuyển hóa

có hoạt tính được hấp thu vào tuần hoàn chung và sẵn sàng ở nơi tác động Phần liều thuốc được hấp thu nguyên vẹn gọi là liều khả dụng

AUC (diện tích dưới đường cong)

Khái niệm sinh khả dụng

Khái niệm sinh khả dụng

Sinh khả dụng tuyệt đối

SKD tuyệt đối là tỉ lệ thuốc nguyên vẹn so với liều dùng được hấp thu:

F: SKD tuyệt đối (%)

(AUCT)abs: diện tích dưới đường cong toàn thể của dạng thử (đơn vị mcg/l.h)

(AUCT)IV: diện tích dưới đường cong toàn thể của dạng tiêm tĩnh mạch

Nếu dùng khác liều công thức được điều chỉnh

DIV, DABS: liều của dạng tiêm tĩnh mạch và dạng thử được sử dụng từ một đường hấp thu khác

SKD tuyệt đối cho phép đánh giá ảnh hưởng của đường sử dụng trên hiệu qủa sinh học

Sinh khả dụng tương đối

SKD tương đối : trường hợp dược chất không thể sử dụng đường tiêm tĩnh mạch, người ta dùng SKD tương đối

SKD tương đối được xác định bằng cách lập tỉ lệ giữa dạng thử so với dạng chuẩn thường là một dung dịch nước đã được biết là hấp thu tốt hoặc so với một chế phẩm thương mại (trường hợp SKD so sánh) có hiệu quả lâm sàng tốt

đã được tín nhiệm.`

(AUCT) TEST x D STANDARD

F’ = x 100

(AUCT) STANDARD x D TEST

DSTANDARD: là liều của dạng chuẩn

DTEST: là liều của dạng thử

Sinh khả dụng tương đối

Ý nghĩa:

Những thuốc có SKD > 50% được coi là tốt khi dùng theo đường uống

Những thuốc có SKD > 80% thì có thể coi khả năng hấp thu của thuốc qua đường uống tương đương với đường tiêm và những trường hợp này chỉ được tiêm trong trường hợp bệnh nhân không thể uống được

SKD tương đối hay được dùng để đánh giá chế phẩm mới hoặc chế phẩm xin đăng ký lưu hành với 1 chế phẩm có uy tín trên thị trường Nếu tỷ lệ này từ 80-120% thì có thể coi 2 chế phẩm thuốc đó tương đương nhau và có thể thay thế nhau trong điều trị

1 Tìm SKD tuyệt đối của viên nang có liều 100mg có AUC là 20mg/dl.h và dạng tiêm tĩnh mạch với liều 100mg có AUC là

25 mg/dl.h

2 Tìm SKD tuyệt đối của viên nén như sau:

3 Tìm SKD tương đối của viên nén như sau:

Các khái niệm tương đương

Tuơng đương dược học (tương đương bào chế)

Là các chế phẩm cùng dạng bào chế, cùng hàm lượng và loại dược chất, cùng đường sử dụng, được sản xuất tuân theo GMP

và đạt các tiêu chuẩn chất lượng quy định, có thể khác nhau về

tá dược, hình dạng, tuổi thọ, cơ chế phóng thích, nhãn… Các thuốc tương đương bào chế có thể có hiệu quả trị liệu giống nhau hoặc khác nhau

Các khái niệm tương đương

Thay thế dược học

Là các dược phẩm có gốc hoạt tính giống nhau như vậy có thể:

Khác nhau ở dạng muối, ester, phức…Ví dụ: tetracyclin clohydrat và tetracyclin phosphat…

Khác nhau về dạng thuốc Ví dụ: viên nén và viên nang

Khác nhau về hàm lượng Ví dụ: viên paracetamol 325 mg và

500 mg

Chế phẩm tương đương sinh học hoặc có thể được xem là có hiệu quả trị liệu tương đương

Trường hợp mức độ hấp thu (AUC, Cmax) không khác nhau, sự

khác nhau về tốc độ hấp thu (tmax) do cố ý, được ghi trong nhãn, không quan trọng với việc đạt nồng độ trị liệu trong cơ thể trường hợp bệnh mạn tính và được xem không có ý nghĩa lâm sàng, vẫn được chấp nhận tương đương sinh học

Các khái niệm tương đương

Tương đương sinh học

Nồng độ thuốc trong huyết tương theo thời gian sau

khi dùng liều duy nhất của 320mg Valsartan

Các khái niệm tương đương

Tương đương trị liệu

Là các chế phẩm chứa cùng loại, cùng hàm lượng hoạt chất, cho kết quả trị liệu và có phản ứng phụ tiềm ẩn như nhau, theo điều kiện được ghi trên nhãn, có thể khác nhau về màu, mùi, hình

dạng, tuổi thọ, nhãn… Để so sánh tương đương trị liệu, hai chế phẩm phải tương đương sinh học

Thay thế trị liệu

Là các chế phẩm chứa hoạt chất khác nhau được chỉ định cho

mục tiêu trị liệu lâm sàng giống nhau (ví dụ: ibuprofen và

aspirin)

Pha sinh dược học

Bao gồm các quá trình từ khi dùng thuốc đến khi dược chất được hấp thu vào cơ thể Tùy dạng thuốc và đường sử dụng, pha SDH có thể gồm các quá trình khác nhau

Ví dụ: với viên nén, pha SDH gồm:

Quá trình rã (giải phóng dược chất)

Quá trình hòa tan

Quá trình hấp thu

Đối với dung dịch nước không có quá trình rã và hòa tan mà

Pha dược động học – dược lực học Pha dược động học

Bao gồm các quá trình hấp thu, phân bố, chuyến hóa, thải trừ

Môn dược động học nghiên cứu các quá trình của pha dược

Các yếu tố ảnh hưởng SKD thuốc – dược chất Kích thước tiểu phân chất rắn

Nồng độ trong huyết tương của Griseofulvin sau khi dùng liều

duy nhất của dạng bột

Dược chất có thể có nhiều dạng kết tinh khác nhau, có độ tan

và tốc độ tan khác nhau Ví dụ Chloramphenicol có nồng độ

dạng bêta trong máu cao gấp 10 lần dạng alpha

Dạng hydrat hóa

Thường dạng khan tan nhanh hơn dạng ngậm nước (hydrat)

Hệ số phân bố dầu – nước

Dược chất tan trong dầu cao hơn trong nước với một tỉ lệ

nhất định phù hợp dễ hấp thu do màng tế bào chủ yếu là lipid

Các yếu tố ảnh hưởng SKD thuốc – dược chất

Khả năng ion hóa của phân tử

Các dạng ion hóa dễ tan trong nước, không tan trong lipid,

nên sự hấp thu qua màng rất kém

Cấu trúc muối và este

Cấu trúc muối dễ ion hóa làm dược chất dễ tan trong nước

nhưng khó hấp thu

Cấu trúc este dễ bị thủy phân hoặc khó hòa tan, làm ảnh

hưởng đến SKD của thuốc

Các yếu tố ảnh hưởng SKD thuốc – dược chất

Mỗi dạng bào chế có đặc điểm riêng về thành phần công thức, cấu trúc,

kỹ thuật bào chế, các khác biệt này có ảnh hưởng đến SKD của thuốc SKD của thuốc có khuynh hướng giảm theo thứ tự sau:

DUNG DỊCH NƯỚC > HỖN DỊCH NƯỚC > NANG THUỐC > VIÊN NÉN > VIÊN BAO

Ngoài ra trang thiết bị cũng ảnh hưởng đến cấu trúc lý hóa của dạng thuốc, do đó ảnh hưởng đến SKD

Các yếu tố ảnh hưởng SKD thuốc – kỹ thuật bào chế

Tiến bộ kỹ thuật trong bào chế

Hệ thống phóng thích kéo dài

Các hệ thống hay dạng thuốc có khả năng phóng thích hoạt chất một cách liên tục hoặc gián đoạn theo thời gian, để duy trì nồng độ hoạt chất trong phạm vi điều trị trong khoảng thời gian dài, nhằm giảm bớt số lần dùng thuốc, nâng cao hiệu quả điều trị, giảm bớt tác dụng không mong muốn

Tiến bộ kỹ thuật trong bào chế

Hệ thống phóng thích có kiểm soát

Khi hoạt chất được phóng thích từ hệ thống có tốc độ phóng thích hằng

định, có thể tiên đoán và chậm hơn bình thường

Các dạng thuốc hay các hệ thống tạo được tác dụng trị liệu và duy trì được hiệu lực điều trị trong khoảng thời gian dài hơn so với dạng quy ước có cùng dược chất thường dạng dụng kéo dài được bào chế bằng cách kéo dài sự phóng thích hoạt chất, do đó 2 thuật ngữ này được dùng

để thay thế nhau

Tiến bộ kỹ thuật trong bào chế

Hệ thống trị liệu đưa thuốc đến mục tiêu

Hệ thống trị liệu đưa thuốc đến mục tiêu là hệ thống được kiểm soát sao cho phần lớn tác nhân trị liệu được phân phối một cách chọn lọc đến đích tác động, hạn chế đến mức tối thiểu sự phân phối đến cơ quan khác gây tác dụng không mong muốn

Hệ thống trị liệu đưa thuốc đến mục tiêu có thể phóng thích dược chất

tức thời hoặc phóng thích kéo dài, được xem là hệ thống phóng thích có kiểm soát theo vị trí tác động

Tiến bộ kỹ thuật trong bào chế

Công nghệ nano áp dụng trong ngành dược

Các phân tử thuốc được đóng trong các chất mang có kích thước nano Chất mang và hoạt chất xuyên qua hàng rào mô và xâm nhập vào tế bào mục tiêu, sau đó hoạt chất được phóng thích và thể hiện hoạt tính

Tiến bộ kỹ thuật trong bào chế

Công nghệ nano áp dụng trong ngành dược

Ưu điểm:

- Tăng độ hòa tan của hoạt chất nên tăng tác dụng điều trị

- Độc tính hoạt chất giảm do liposom màng bao phủ hoạt chất

- Thúc chỉ tác động trên tế bào mục tiêu mà không tổn hại đến các tế bào lành

- Giảm lượng thuốc sử dụng

- Ứng dụng trong điều trị K bằng hóa trị

CÂU HỎI ÔN TẬP THỬ

29


Câu 1: Cho biết nên dùng thuốc sau theo đường nào? liều (mg) AUC (mcg/ml.h)

viên nén 100 80

dung dịch uống 80 100

thuốc dán 70 60

thuốc tiêm IV 40 70

Câu 2: Các thông số đánh giá sinh khả dụng của thuốc

c hằng số tốc độ hấp thu, diện tích dưới đường cong

d nồng độ tối đa, thời gian đạt nồng độ tối đa, diện tích dưới đường cong

Câu 3: Hai dược phẩm có cùng loại hoạt chất có diện tích dưới đường cong bằng nhau

a cung cấp cùng lượng dược chất cho cơ thể nên được xem là tương đương sinh học

b cung cấp cùng lượng dược chất cho cơ thể nhưng

không nhất thiết được xem là tương đương sinh học

c bắt buộc phải xem là tương đương sinh học

d là tương đương sinh học khi đáp ứng tiêu chuẩn

Câu 4: Nồng độ tối đa trong huyết tương tương ứng với

a thời điểm có tác động dược lý tối đa

b thời điểm có sự hấp thu và thải trừ tương đương

c thời điểm thuốc bắt đầu bị chuyển hóa

d thời điểm có nồng độ tối đa của dược chất trong

nước tiểu

Câu 5: Cho biết viên nén A và viên nén B có cùng hoạt chất và tương đương sinh học, hãy cho biết khoảng

AUC có thể đạt được của viên A

liều (mg) AUC (mcg/ml.h) viên nén A 500 ?????

viên nén B 80 100