TỔNG QUAN BỆNH PHỔI NGHỀ NGHIỆP

KHƯƠNG VĂN DUY NGUYÊN TRƯỞNG BỘ MÔN SỨC KHỎE NGHỀ NGHIỆP ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRƯỞNG KHOA BỆNH PHỔI NGHỀ NGHIỆP BỆNH VIỆN PHỔI TRUNG ƯƠNG... LÀM THẾ NÀO ĐỂ CHẨN ĐOÁN SỚM BỆNH NHÂN MẮC BỆNH

TỔNG QUAN BỆNH PHỔI

NGHỀ NGHIỆP

PGS TS KHƯƠNG VĂN DUY

NGUYÊN TRƯỞNG BỘ MÔN SỨC KHỎE NGHỀ NGHIỆP

ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI TRƯỞNG KHOA BỆNH PHỔI NGHỀ NGHIỆP

BỆNH VIỆN PHỔI TRUNG ƯƠNG

BỆNH PHỔI NGHỀ NGHIỆP HIỆN NAY

• 8 bệnh phổi - phế quản nghề nghiệp:

 Bệnh bụi phổi silic

 Bệnh bụi phổi amiăng

 Bệnh bụi phổi bông (bysinosis)

 Bệnh bụi phổi than

 Bệnh bụi phổi talc

• Theo một báo cáo của châu Âu, năm 2008 tỷ lệ người lao động bị mắc bệnh phổi nghề nghiệp:

• Tỷ lệ mới mắc: Tỷ lệ mắc/10.000 công nhân ở doanh

nghiệp nghiên cứu

o Doanh nghiệp công (nhà nước và địa phương) 5,2

• Điều tra năm 2003 của Bộ Y tế về cơ sở dữ liệu về nguy cơ mắc bệnh bụi phổi tại:

o 515 nhà máy, xí nghiệp, mỏ

o Thuộc 31 tỉnh/thành phố nguy cơ cao cho thấy sự phân

bố số lượng công nhân tiếp xúc bụi silic như sau:

Phân bố công nhân tiếp xúc bụi trong các ngành công nghiệp

Tình hình bệnh nghề nghiệp giai đoạn 1999-2006

948 982

Bệnh nghề nghiệp được giám định tính đến năm 2006

LÀM THẾ NÀO ĐỂ CHẨN ĐOÁN SỚM BỆNH NHÂN MẮC BỆNH PHỔI NGHỀ NGHIỆP

• Hàng năm tiến hành khám sức khỏe định

kỳ cho người lao động tiếp xúc với các

yếu tố nguy cơ

• Trong khám sức khỏe định kỳ phải:

Chụp phim phổi 35 x 43

Đo chức năng hô hấp

Giám sát môi trường lao động

• Sau khi khám sức khỏe định kỳ, những

người lao động có bất thường về cơ quan

hô hấp, phải:

Khám bệnh nghề nghiệp

Giám định sức khỏe

Điều trị, phục hồi chức năng

Theo dõi quản lý những người mắc bệnh

nghề nghiệp

Rửa phổi (bệnh nhân bị bệnh bụi phổi than)

• Điều trị làm giảm quá trình xơ hóa bằng:

D-penixilamin

Poly - 2 - vinyl - pyridine - nitrogen – oxide

(PVPNO hay P2O4)…

• Phục hồi chức năng ( tập thở

MỘT SỐ BỆNH PHỔI NGHỀ NGHIỆP

THƯỜNG GẶP

BỆNH BỤI PHỔI KẼ - XƠ HÓA PHỔI KẼ

• Các bệnh nhu mô phổi

– Bệnh bụi phổi than (CWP)

– Bệnh bụi phổi silic (silicosis)

– Bệnh bụi phổi amiăng (asbestosis)

– Viêm phổi khu trú quá mẫn

– Bệnh bụi khác

– Bệnh u hạt

– Bệnh nhu mô phổi tự phát…

• Những điểm giống nhau trong các bệnh phổi kẽ

 Hình ảnh lâm sàng

 Tổn thương trên phim Xquang

 Tiến triển của bệnh

 Sinh bệnh học

• Tổn thương:

 Những thay đổi về phế nang

 Thay đổi về phế quản

 Bụi kim loại

Bụi hữu cơ

Tiếp xúc với hóa chất

Các chất gây dị ứng

Yếu tố khác

HÌNH ẢNH LÂM SÀNG

• Tiến triển bệnh từ không khó thở đến khó khở

 Bệnh phổi nghề nghiệp thường tiến triển từ từ

• Có những thay đổi bất thường trên phim phổi

• Thay đổi trên thăm dò chức năng hô hấp

 Hội chứng hạn chế

 Hội chứng tắc nghẽn

 Hội chứng hồn hợp

Các xét nghiệm phục vụ chẩn đoán

• Đầu tiên:

 Khai thác tiền sử nghề nghiệp và khám lâm sàng

 Làm các xét nghiệm thường qui

 Thâm niên làm việc

 Môi trường làm việc

 Tại nơi là việc

 Tại nơi ở sinh hoạt

• Không có gì đặc biệt, có thể thấy:

• Tiếng lách tách

• Tiếng ran nổ hoặc ran ẩm

• Rì rào phế nang hơi giảm

BỆNH BỤI PHỔI THAN

PHÂN LOẠI BỆNH BỤI PHỔI THAN

• Thể đơn thuần (SCWP)

• Thể biến chứng (CCWP) hay thể xơ hóa mảng tiến triển (PMF)

YẾU TỐ NGUY CƠ

• Tiếp xúc với than đá

• Than đen (mềm)

• Than non

YẾU TỐ NGUY CƠ KHÁC

• Tuổi bắt đầu tiếp xúc

• Thời gian và hình thức tiếp xúc

• Hút thuốc

• Kích thước loại bụi

• Trong thành phần bụi có chứa silic

DICH TỄ HỌC

• Gặp ở người lao động tiếp xúc với bụi than thời gian dài

• Phụ thuộc vào loại bụi than

• Ở Mỹ, Anh chiếm 16% công nhân khai thác than bị bệnh bụi phổi than

• Việt Nam: 2799 CN được chẩn đoán mắc bệnh bụi (2003), số được giám định 2293

SINH BỆNH HỌC

• Công nhân khai thác than

• Hút thuốc

• Bụi than loại kích thước 2 – 5µm

• Đại thực bào có màu đen của than

• Tràn ngập than trong lòng phế nang

• Đại thực bào tập trung lại thành từng đám

• Đáp ứng của hệ thống miễn dịch

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH

• Nguyên bào sợi tăng tiết reticulin

• Các đại thực bào bị dung giải

• Tăng đáp ứng nguyên bào sợi

• Tăng lắng đọng collagen

• Xơ hóa các hạch bạch huyết và động mạch

• Hoại tử do thiếu máu

DIỄN BIẾN

• Tiến triển rất khác nhau

• Tiên lượng xấu khi:

• Tiếp xúc với bụi than nồng độ lớn

• Thời gian tiếp xúc

• Hút thuốc

• Hội chứng Caplan

Hình ảnh nốt mờ nhỏ trên phim chụp lồng ngực

Hình ảnh các nốt mờ ở trung tâm các thùy trên

phim CT

ĐIỀU TRỊ

• Điều trị triệu chứng

• Nếu hút thuốc khuyên bỏ thuốc

• Khó thở cho thở oxy

• Tiêm phòng vaccine phòng cúm và phế cầu

• Quản lý và theo dõi

BỆNH BỤI PHỔI AMIĂNG

• Amiăng có 2 loại:

 Serpentine (chrystotile) – amiăng trắng

 Amphibole (amiăng xanh, nâu)

• Công nhân sửa chữa đóng tàu biển

• Sản xuất cao su, vật liệu dẻo

• Nhà máy hóa chất…

SINH BỆNH HỌC

• Tiếp xúc nghề nghiệp

• Sau một thời gian dài 7 – 10 năm

• Các sợi amiăng bị thực bào 1 phần hoặc toàn bộ

• Tập trung nhiều đại thực bào

• Đáp ứng hệ miễn dịch

ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH

• Đại thực bào bị bao bọc

• Sự đáp ứng của nguyên bào sợi

• Các nguyên bào sợi bài tiết ra reticulin

• Sự lắng đọng collagen

Hình ảnh vi thể phổi bình thường

Hình ảnh vi thể bệnh bụi phổi amiăng

Hình ảnh vi thể bệnh bụi phổi amiăng tổn thương

hình tổ ong

BIỂU HIỆN LÂM SÀNG

• Nhìn, sờ, gõ: bình thường

• Nghe:

 Ran nổ nhỏ hạt ở 2 đáy phổi

 Ran này không mất đi khi thay đổi tư thế, ho…

 Ran tồn tại lâu

 Dấu hiệu này có trước tổn thương trên thăm dò chức năng hô hấp và phim phổi

 Mảng màng phổi lan tỏa

 Can xi hóa mảng màng phổi

Hình ảnh bệnh bụi phổi amiăng và phổi bình thường

Mảng dày màng phổi thành ngực bên và trước và hình

ảnh dày màng phổi cơ hoành và canxi hoá

CHẨN ĐOÁN

• Dựa vào tiền sử nghề nghiệp

• Thời gian tiếp xúc từ 7 - 10 năm

DIỄN BIẾN

• Bệnh âm ỉ kéo dài 20 – 30 năm

• Lúc đầu khó thở khi gắng sức, sau khó thở thường xuyên…

• Chức năng hô hấp giảm

• Có nguy cơ bị ung thư:

 Ung thư phổi - phế quản

 Ung thư trung biểu mô

Hình ảnh ung thư phổi do amiăng

Hình ảnh ung thư trung biểu mô (mesothelioma)

ĐIỀU TRỊ

• Đang hút thuốc: bỏ thuốc

• Ngừng tiếp xúc với bụi amiăng

• Điều trị triệu chứng

• Nếu khó thở cho thở oxy

• Hoặc thuốc giãn phế quản

• Thuốc long đờm, loãng đờm

• Bội nhiễm: dùng kháng sinh phổ rộng, liều cao, kéo dài…

• Phục hồi chức năng hô hấp: tập thở

BỆNH BỤI PHỔI SILIC

NGUYÊN NHÂN

• Hít thở phải bụi chứa silic

• Bụi khoáng chất (thạch anh - quartz)

• Lò nấu kim loại

• Phay, tiện kim loại

• Đánh bóng kim loại bằng cát

• Xây dựng, SX xi măng,

• SX gốm, sành, sứ

THỂ BỆNH

• Thể mạn tính (bệnh bụi phổi silic)

• Thể tối cấp

• Thể cấp tinh

SINH BỆNH HỌC BỆNH BỤI PHỔI SILIC

• Silic làm tổn thương đại thực bào

• Ảnh hưởng đến sự phân bào của đại thực bào

• Gây viêm phế nang

• Xơ hóa phế nang

• Trên phim chụp phổi có nốt mờ tròn đều

Hình ảnh XQ bụi phổi silic

DIỄN BIẾN BỆNH

• Bệnh âm ỉ kéo dài từ 10 đến 20 năm

• Người bệnh lúc đầu khó thở khi gắng sức

• Ho

• Nghe phổi có thể thấy thở thô

• Nặng: tổn thương xơ hóa phổi tiến triển (đám

mờ lớn)

Hình ảnh đám mờ lớn trong bệnh bụi phổi silic (C)

BỆNH BỤI PHỔI SILIC CẤP TÍNH

• Bệnh hiếm gặp

• Các phế nang lấp đầy protein

• Dày tổ chức kẽ

• Xơ hóa nhu mô phổi thường rất ít

• Tổn thương hay gặp ở vùng phổi dưới

Hình ảnh bệnh bụi phổi silic cấp tính trên XQ

CHẨN ĐOÁN

• Dựa vào tiền sử nghiệp

• Nồng độ bụi trong MT lao động vượt quá TCVS cho phép

• Giảm xơ hóa: corticoide,

• Thuốc giảm miễn dịch: cyclophosphamide…

• Ghép phổi

• Dự phòng

Bệnh phổi nghề nghiệp

• Trong nhân dân khái niệm còn mơ hồ

• Dich vụ khám chẩn đoán điều trị bệnh phổi nghềnghiệp chưa sẵn có, chưa quy chuẩn,

• Nhu cầu chăm sóc, khám chữa bệnh rất lớn

 Trách nhiệm bệnh viện đầu ngành cần thành

lập Khoa Bệnh phổi nghề nghiệp thuộc Bệnh

viện Phổi Trung ương

Mục tiêu hoạt động của Khoa bệnh

• Là cơ sở thực hành thường xuyên liên tục của các sinh viện đại học và sau đại học của Trường đại học Y Hà Nội học môn Sức khỏe nghề

nghiệp

• Là cơ sở để triển khai các đề tài khoa học thuộc lĩnh vực chuyên ngành phù hợp

Nhiệm vụ

1 Cung cấp gói dịch vụ kỹ thuật chẩn đoán và điều trị bệnh phổi nghề nghiệp, tiện lợi và dễ tiếp cận cho người bệnh tại Bệnh viện Phổi Trung ương

2 Xây dựng và triển khai cơ chế phối hợp giữa Bệnh viện Phổi Trung ương, các Bệnh viện chuyên khoa lao và bệnh phổi các tuyến để cung cấp dịch vụ chẩn đoán và điều trị bệnh phổi nghề nghiệp cho người

lao động

3 Xây dựng hướng dẫn, đào tạo nâng cao năng lực, hỗ trợ kỹ thuật cho các Bệnh viện chuyên khoa lao và bệnh phổi phát triển dịch vụ chẩn

đoán và điều trị bệnh phổi nghề nghiệp

4 Tạo điều kiện cho hợp tác nghiên cứu áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong chẩn đoán và điều trị bệnh phổi nghề nghiệp tại Việt Nam

5 Vận động chính sách, truyền thông và huy động

xã hội cho công cuộc phòng chống bệnh phổi nghềnghiệp ở Việt Nam

LỘ TRÌNH PHÁT TRIỂN

• Giai đoạn 1:

Tiếp nhận khám, tư vấn, chẩn đoán và điều trị, phục hồi chức năng cho người bệnh mắc bệnh phổi liên quan tới nghề nghiệp và bệnh phổi -phế quản nghề nghiệp

Định hướng, hoàn thiện mục tiêu cụ thể trong chăm sóc và điều trị người bệnh điều trị nội trú

Cơ sở thực hành cho sinh viên đại học và sau đại học.

Định hướng chiến lược đến năm 2020

và tầm nhìn đến năm 2030

 Hỗ trợ việc thành lập các khoa Bệnh phổi nghề

nghiệp cho các bệnh viện Phổi tuyến tỉnh

 Bệnh viện Lao và bệnh phổi Quảng Ninh,

 Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch TP Hồ Chí Minh.

 Phối hợp với tập đoàn than - khoáng sản Việt

Nam trong công tác khám, chẩn đoán và điều trị bệnh bụi phổi than và silic

 Dự kiến sau 5 năm sẽ phát triển khoa Bệnh phổi

nghề nghiệp cho một số BV Lao và bệnh phổi

tuyến tỉnh và các ngành