Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ (1954

“Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa trong sách giáo khoa lịch sử PTTH”…Liên quan gần nhất đến đề tài là khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành phương pháp dạy học lịc

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thời đại ngày nay, với sự phát triển kinh tế- xã hội của khu vực

và toàn cầu, đã đặt ra những yêu cầu mới trong việc giáo dục – đào tạo thế

hệ trẻ Đó là đòi hỏi thể hệ trẻ có những năng lực phù hợp với tiêu chuẩn mà UNESCO nêu ra: “Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để khẳng định mình” Trước yêu cầu đó, bộ môn Lịch sử với nhiệm vụ đặc trưng của mình đã tạo ra những năng lực chủ yếu nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục và phát triển con người trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa

ở nước ta

Để thực hiện tốt mục tiêu của bộ môn, chúng ta cần phải tuân theo những nguyên tắc của lí luận dạy học Đó là những quan điểm cơ bản chỉ đạo mọi hoạt động của giáo viên và học sinh Trong quá trình dạy học, có rất nhiều nguyên tắc cơ bản như: nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức, nguyên tắc trực quan…Trong đó nguyên tắc liên môn là một nguyên tắc quan trọng, mang lại nhiều hiệu quả

Do đặc trưng của Lịch sử là phản ánh toàn diện mọi mặt của đời sống

xã hội loài người từ kinh tế, đến chính trị, văn hóa xã hội Nên kiến thức lịch

sử có mối liên quan tới tri thức của các bộ môn khoa học xã hội và khoa học

tự nhiên Mặt khác, ngày nay dưới sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, thông tin liên lạc đã làm cho các khoa học khác nhau có mối liên hệ chặt chẽ Chính vì vậy, việc vận dụng tri thức của các bộ môn khác trong quá trình giảng dạy Lịch sử sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bài học

Ngoài ra, thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay vẫn phân biệt môn chính, môn phụ, giữa những môn tự nhiên và môn xã hội, coi lịch sử là môn phụ Trước tình hình đó, việc việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học là một điều cần thiết nhằm giúp học sinh nhận thức được

rằng các môn học trong trường phổ thông có mối liên hệ mật thiết với nhau, môn nào cũng có vai trò của mình, từ đó cởi bỏ tâm lí coi nhẹ môn lịch sử.

“Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ (1954)” là một trong những chiến dịch lớn có tính chất quyết định của Việt Nam, được dạy trong chương trình lớp 12 THPT (Chương trình chuẩn) Quá trình chuẩn bị và diễn biến của chiến dịch này liên quan tới nhiều vấn đề như: vị trí địa lý, số liệu…Vì vậy,

để nâng cao hiệu quả bài học, giáo viên cần phải sử dụng kết hợp với các tri thức của môn học khác

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học về “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ”, lớp 12, THPT, chương trình chuẩn” để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nguyên tắc dạy học liên môn trong dạy học nói chung và trong dạy học lịch sử nói riêng là vấn đề được nhiều nhà giáo dục trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu:

2.1 Tài liệu nước ngoài

Trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” (NXB Giáo

dục-Hà Nội, 1973), N.G Đairi đã nhấn mạnh: “Phải sử dụng không ngừng và có

hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ”[12-76]

Cuốn “Phương pháp và kĩ thuật lên lớp ở trường phổ thông” (tập 1,NXB Giáo dục, 1975) của tác giả N.M.Iacoplep cũng đề cập đến mối liên

hệ giữa các bộ môn “hệ thống công tác liên hệ hữu cơ giữa các giáo viên các

bộ môn khác nhau- tức là mối liên hệ giữa các bộ môn” [14-35] có vai trò quan trọng trong quá trình giảng dạy

Tác giả M.Alechxeep trong cuốn “Phát triển tư duy của học sinh” (NXB Giáo dục- Hà Nội, 1976) cho rằng: “Việc sử dụng rộng rãi các môn học như vậy để bồi dưỡng cho học sinh các thủ thuật và phương pháp tư duy logic, sẽ góp phần thực hiện một trong những yêu cầu quan trọng nhất của lí

luận dạy học là xác lập các mối liên hệ chặt chẽ giữa các bộ môn trong dạy học” [9-100].

Cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả”( NXB Giáo dục- Hà Nội, 2005) của tác giả Robert J.Marzano, cho rằng nhân tố quan trọng nhất tác động đến việc học của học sinh là các thầy cô giáo Trên cơ sở đó, đề ra phương pháp dạy học, chỉ ra cho giáo viên những cách làm cụ thể để thực hiện công tác giảng dạy một cách hiệu quả nhất Trong đó, tác giả đề cập đến việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học, cần phải “sử dụng những kiến thức và hiểu biết từ nhiều môn học để đưa ra một giải pháp mới cho vấn đề đã biết”[17]

2.2 Tài liệu trong nước

Thứ nhất, vấn đề dạy học theo nguyên tắc liên môn được đề cập trong giáo dục học:

Cuốn “Giáo dục học” (Tập 1, Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, NXB Giáo dục, 1987) đã đưa ra các phương hương hoàn thiện nội dung dạy học, trong

đó có nhấn mạnh về việc: “tăng cường mối liên hệ giữa các môn học” 200]

[15-Tài liệu này là một trong những cơ sở lí luận quan trọng của đề tài

Thứ hai, Các công trình về phương pháp dạy học lịch sử:

Giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” (tập 2, NXB Đại học sư phạm, 2010) do GS Phan Ngọc Liên chủ biên cho rằng: “Việc khai thác nội dung các kiến thức văn học, triết học, giáo dục công dân trong giờ học lịch

sử là điều cần thiết để tiết kiệm thời gian, tăng hiệu quả chất lượng giáo dục

bộ môn”[6-73]

Vần đề dạy học theo nguyên tắc liên môn cũng được đề cập trong các bài viết, tạp chí như: “Dạy học theo quan điểm liên môn” trong Nghiên cứu Giáo dục số 10/1986 “Vấn đề quan hệ giữa lịch sử và địa lý trong chương trình giáo dục môn lịch sử” của Bùi Quý Lộ, Nghiên cứu lịch sử số 3/1993, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 12/1999 của Trần Viết Thụ với bài viết:

“Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa trong sách giáo khoa lịch sử PTTH”…

Liên quan gần nhất đến đề tài là khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành phương pháp dạy học lịch sử: “Sử dụng kiến thức văn học, địa lý, chính trị trong giờ học lịch sử ở trường phổ thông trung học theo nguyên tắc liên môn” của Phạm Văn Thiên, năm 1989 Ngoài ra còn có một số luận văn khác như: “Sử dụng tài liệu văn học để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử trong dạy học chương II “Khái quát tiến trình lịch sử Việt Nam từ giữa thế

kỉ XIX đến hết chiến tranh thế giới thứ nhất” của Đậu Thị Hải Vân, năm 2003; “Sử dụng tài liệu văn học trong dạy học chương II “Việt Nam từ thế kỉ

X đến thế kỉ XV” SGK lịch sử lớp 10” của Đinh Thị Thu Hương, năm 2007…

Nhìn chung, các công trình trên đều đề cập đến vấn đề vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học ở những mức độ và hình thức khác nhau.Tuy nhiên chưa có một đề tài nào nghiên cứu chuyên sâu Vì vậy,

dịch lịch sử Điện Biên Phủ” làm đề tài nghiên cứu của mình, dựa trên sự vận dụng những thành tựu khoa học đã có từ những công trình nghiên cứu trên

3 Đối tượng, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Quá trình dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12, THPT, theo

nguyên tắc liên môn

- Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài: Tìm hiểu nguyên tắc liên môn trong

dạy học lịch sử Khảo sát, điều tra thực trạng dạy học lịch sử ở trường phổ thông về các phương pháp dạy học, hiệu quả dạy học Đề xuất phương pháp

và vận dụng nguyên tắc liên môn vào dạy học bài “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ”

- Phạm vi nghiên cứu: Đưa ra phương pháp và sử dụng nguyên tắc

liên môn trong dạy học lịch sử Do thời gian và trình độ còn hạn chế nên chúng tôi chỉ đi sâu phân tích bài “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ”,chỉ

giới hạn trong giờ học nội khóa, thực nghiệm sư phạm ở trường THPT Ân Thi (Hưng Yên).

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận: Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng về nhận thức, về giáo dục

và lịch sử

* Phương pháp nghiên cứu: Ngoài hai phương pháp chủ yếu là

phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic, đề tài còn sử dụng một số phương pháp khác như: điều tra thực tiễn, phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp so sánh, khái quát, tổng hợp…

5 Đóng góp của đề tài

Đề tài góp phần làm phong phú hơn lý luận về nguyên tắc dạy học theo nguyên tắc liên môn Đề xuất các biện pháp để sử dụng hiệu quả nguyên tắc này, nhằm nâng cao hiệu quả bài học

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG NGUYÊN

TẮC LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG

THPT 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm “Nguyên tắc liên môn”

Dạy học tích hợp và dạy học liên môn về cơ bản là những nguyên tắc dạy học hiện đại nhằm kết hợp các kiến thức của những môn khoa học có

liên quan để phát huy tính tích cực của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học Mặc dù hai thuật ngữ “liên môn” và “tích hợp” có mối liên hệ gần gũi nhưng lại là hai quan điểm dạy học khác nhau.

Thứ nhất, một số quan niệm về “liên môn” và “dạy học liên môn”

Đối với thuật ngữ “liên môn”, có nhiều bài viết nghiên cứu về quan điểm liên môn trong dạy học với những ý kiến khác nhau

PTS Trần Đức Minh trong bài viết “Vận dụng quan điểm liên môn - một yếu tố nâng cao tính tích cực học tập của học sinh” cho rằng: Liên môn

là quan điểm sử dụng “mối liên hệ giữa các môn học”, được coi như là một trong những điều kiện quan trọng của việc “hoàn thiện quá trình giảng dạy, nâng cao hiệu quả quá trình dạy học”, sử dụng liên môn là “con đường tích hợp những nội dung từ một số môn học đưa vào nội dung của một môn học khác, nhằm tăng cường tính tích cực của học sinh”[12-12]

“Nội dung cơ bản của nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử là việc vận dụng kiến thức các môn học có kiên quan đến LS để hiểu sâu sắc, toàn diện kiến thức lịch sử”[3]

Về phương diện dạy học, Theo Nguyễn Quang Vinh “dạy học theo quan điểm liên môn có ba mức độ: ở mức độ thấp, giáo viên nhắc lại tài liệu,

sự kiện, kĩ năng các môn có liên quan, cao hơn đòi hỏi học sinh nhớ lại và vận dụng kiến thức đã học của các môn học khác, và cao nhất đòi hỏi học sinh phải độc lập giải quyết các bài toán nhận thức bằng vốn kiến thức đã biết, huy động các môn có liên quan theo phương pháp nghiên cứu”[21]

Như vậy, liên môn nghĩa là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa các môn học với môn Lịch Sử, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học

Thứ hai, “liên môn” có mối quan hệ gần gũi với “tích hợp”, nhưng

đây lại là hai quan điểm dạy học khác nhau

“Tích hợp” là một quan điểm hiện đại trong giáo dục, theo quan điểm của các nhà nghiên cứu Văn học, tích hợp “là phương pháp nhằm phối hợp một cách tối ưu các quá trình học tập riêng rẽ, các môn học, phân môn, hình thức, mô hình cấp độ khác nhau nhằm đáp ứng những mục tiêu, mục đích và yêu cầu cụ thể khác nhau” [7- 6]

Theo tiến sĩ Nguyễn Văn Đường : “Tích hợp là sự kết hợp quan điểm liên môn và xuyên môn” [Tích hợp trong dạy học Ngữ văn, Tạp chí Giáo dục số 46, năm 2002]

Qua những khái niệm trên, ta có thể thấy được mối liên quan giữa hai quan điểm “tích hợp” và “liên môn” trong quá trình dạy học Hai nguyên tắc này cùng được thực hiện dựa trên phương pháp kết hợp những yếu tố liên quan giữa các bộ môn với nhau, nhằm đạt được hiệu quả dạy học Tuy nhiên, liên môn mang nghĩa hẹp hơn, chỉ là sự kết hợp kiến thức của các môn học Ví dụ như kết hợp kiến thức của các môn Văn học, Địa lí, Giáo dục công dân để làm sáng tỏ vấn đề của môn Lịch sử Còn tích hợp, không chỉ bao gồm hình thức liên môn nói trên, mà còn là sự kết hợp giữa những nội dung trong cùng một môn học Ví dụ: Kết hợp kiến thức của Lịch sử thế giới để làm rõ vấn đề của lịch sử Việt Nam, hay tích hợp 3 bộ phận của môn Văn học (Làm văn, Tiếng Việt, Tác phẩm văn học) để nâng cao hiệu quả môn Văn học

Tóm lại, vận dụng nguyên tắc liên môn trong quá trình dạy học nghĩa

là việc sử dụng tri thức của những bộ môn có liên quan để hiểu sâu sắc hơn

về bộ môn cụ thể mà giáo viên đang dạy Tức là con đường tích hợp những

nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau Nói cách khác, liên môn là

sự tích hợp được thực hiện ở mức độ thấp Trong quá trình dạy học, chúng

ta cần phân biệt rõ ràng hai thuật ngữ này

Việc dạy học theo nguyên tắc liên môn đòi hỏi giáo viên không chỉ có kiến thức vững chắc về bộ môn mà còn phải nắm vững nội dung, chương trình các bộ môn được giảng dạy ở trường phổ thông, trước hết là văn học, địa lí, giáo dục công dân Bên cạnh đó, học sinh có vai trò tích cực, chủ động trong việc học tập theo nguyên tắc liên môn, vì ở đây các em huy động những kiến thức đã học để hiểu biết sâu sắc, toàn diện một cách sự kiện Các

em được cũng cố, ôn tập, tổng hợp các kiến thức ở mức cao hơn và biết vận dụng thông minh vào học tập

1.1.2 Ý nghĩa của việc dạy học theo nguyên tắc liên môn

Nguyên tắc liên môn là một trong những nguyên tắc dạy học chiếm một vị trí quan trong trong quá trình dạy học lịch sử Việc vận dụng nguyên tắc liên môn có ý nghĩa trên ba mặt: kiến thức, thái độ, kĩ năng

a Về kiến thức

Việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học các khóa trình lịch

sử dân tộc và thế giới từ cổ đại đến hiện đại làm cho học sinh hiểu rõ sự phát triển của xã hội một cách liên tục, thống nhất, nhận thấy mối liên hệ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, tính toàn diện của lịch sử Do đặc trưng của việc học tập lịch sử là không thể trực tiếp quan sát qua các thí nghiệm, nên việc vận dụng kiến thức của cá môn học khác sẽ góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện lại hình ảnh quá khứ, cụ thể hóa các sự kiện, hiện tượng lịch sử đang học

Ví dụ, khi dạy về “Tình cảnh nhân dân Việt Nam dưới hai tầng áp bức

của đế quốc Pháp và phát xít Nhật”, giáo viên có thể sử dụng các đoạn trích

về cuộc sống tối tăm, cùng cực của “anh Pha”, “chị Dậu” trong các tác phẩm

“Bước đường cùng”, “Tắt đèn” mà học sinh đã được học Qua đó, học sinh

sẽ có biểu tượng rõ ràng cụ thể về số phận, tình cảnh người dân bị mất nước

Kiến thức của các bộ môn Văn học, Địa Lý, Chính trị…sẽ là căn cứ khoa học, là bằng chứng về tính chính xác, cụ thể , phong phú của sự kiện lịch sử mà học sinh cần tiếp nhận

Ví dụ: Khi dạy về “Phong trào văn hóa phục hưng” trong lịch sử lớp

10, giáo viên có thể kết hợp sử dụng kiến thức hội họa với bức tranh “Người làm vườn xinh đẹp” của Rafael Bức tranh diễn tả một khung cảnh đời thường - cô gái săn sóc các em bé, như chăm bón cho cây non trong vườn cây tràn đầy sức sống Những hình ảnh rất thân thương, rất đời thường lại mang hình ảnh rất tôn nghiêm Bức tranh sẽ là dẫn chứng xác thực để phản ánh đặc điểm của văn hóa phục hưng là hướng về tôn giáo, hướng về chúa, song điều nổi bật là tình mẹ con, tình người đẹp đẽ

Trong học tập lịch sử ở trường phổ thông, sách giáo khoa lịch sử là tài liệu giảng dạy và học tập chủ yếu của giáo viên, học sinh Tuy nhiên, giáo viên không thể chỉ sử dụng những kiến thức trong sách giáo khoa mà phải kết hợp sử dụng những kiến thức của bộ môn khác nhằm xây dựng một bài giảng phong phú, đầy thuyết phục đối với học sinh Vì vậy, dạy học theo nguyên tắc liên môn còn giúp học sinh khắc sâu được những kiến thức lịch

sử cơ bản, giúp cụ thể hóa các sự kiện lịch sử, làm cho học sinh nắm kiến thức một cách sâu sắc hơn Từ đó học sinh hiểu được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, có được những biểu tượng chân thực và sinh động

Ví dụ, khi dạy phần “Cuộc tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975”,

giáo viên cần vận dụng kiến thức của môn Địa lí, sử dụng bản đồ địa lí tự nhiên Việt Nam để xác định vị trí của Tây Nguyên nhằm giải thích tầm quan trọng chiến lược của Tây Nguyên Trên cơ sở đó, học sinh sẽ hiểu được vì

sao Đảng ta lựa chọn Tây Nguyên là nơi mở đầu cuộc tiến công và nổi dậy

1975 Như vậy, học sinh không những có cái nhìn sâu sắc về sự kiện lịch sử

mà còn hiểu được bản chất của sự kiện

Như vậy, việc sử dụng kết hợp kiến thức của các môn học trong dạy học lịch sử sẽ góp phần nhất định và việc tái hiện kiến thức lịch sử cho học sinh, trở thành nguồn dẫn chứng, minh họa cho các sự kiện mà giáo viên đang trình bày, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn bản chất của sự kiện lịch sử

b, Về tư tưởng, tình cảm

Trong quá trình dạy học lịch sử, nguyên tắc liên môn không chỉ có ý nghĩa về mặt giáo dưỡng mà còn có ý nghĩa về mặt giáo dục Nguyên tắc liên môn sẽ “tạo điều kiện cho học sinh để hình thành được bức tranh hoàn chỉnh về thế giới, phát triển về các mặt trí tuệ, đạo đức, thể chất…một cách hài hòa”[15 - 222]

Kiến thức của các bộ môn khác không chỉ góp phần tạo cho học sinh biểu tượng toàn diện về sự kiện lịch sử mà còn có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng tình cảm của học sinh Hình thành cho học sinh lòng yêu kính đối với những anh hùng dân tộc, tự hào với những chiến công của họ, từ đó nảy sinh hứng thú trong học tập và trách nhiệm xây dựng bảo vệ đất nước

Ví dụ: Việc sử dụng tri thức của Văn học trong giảng dạy lịch sử

Không ít tác phẩm văn học vừa có giá trị văn học vừa mang tính chất của một tư liệu lịch sử như Hịch tướng sĩ của Trần Hưng Đạo Khi dạy phần

“Cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông Nguyên ở thế kỷ XIII”, để tạo cho học sinh biểu tượng về anh hùng dân tộc Trần Quốc Tuấn, giáo viên có thể sử dụng đoạn trích trong tác phẩm Hịch tướng sĩ: “Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa, chỉ căm tức chưa xả thịt lột da, nuốt gan, uống máu quân thù Dẫu cho trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, nghìn xác này gói trong da ngựa, ta cũng yên lòng” Qua

đó, học sinh sẽ thấy được quyết tâm, nung nấu muốn đánh đuổi giặc của Trần Quốc Tuấn.

Việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học giúp học sinh nhận thức được bản chất của sự kiện lịch sử, qua đó hình thành tư tưởng tình cảm đúng đắn cho học sinh

Ví dụ: Khi dạy bài 35 “Các nước Anh, Pháp, Đức, Mĩ và sự bành

trướng thuộc địa”, lịch sử lớp 10, giáo viên có thể sử dụng các kiến thức Giáo dục công dân như: những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin

về chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc (sản xuất hàng hóa, sự ra đời của chủ nghĩa tư bản, quá trình tập trung tư bản, chủ nghĩa đế quốc và địa vị của

nó trong lịch sử…) Từ đó, giáo viên sẽ giúp học sinh nâng cao nhận thức về bản chất của chủ nghĩa đế quốc, ý thức cảnh giác cách mạng, hình thành tư tưởng đấu tranh chống các thế lực gây chiến, bảo vệ hòa bình

Ngoài ra, việc vận dụng nguyên tắc liên môn còn hình thành cho học sinh thái độ kiên định, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn chống thức dân Pháp và đế quốc

Mĩ, giáo viên cần thiết phải sử dụng những kiến thức về địa lí, chính trị để chứng minh cho học sinh thấy được sự lãnh đạo đúng đắn và tài tình của Đảng và Nhà nước

Ví dụ: Khi dạy về “Chiến dịch Biên giới thu - đông năm 1950”, giáo

viên có thể sử dụng bản đồ địa lý để chỉ cho học sinh thấy được vị trí của Đông Khê (nằm trên đường số 4, ở giữa Cao Bằng và Thất Khê…) Quan sát trên bản đồ, học sinh sẽ hiểu được vì sao Đảng và Chính phủ lại chọn Đông Khê là nơi diễn ra trận đánh mở đầu của chiến dịch Từ đó, khơi dậy niềm tin của học sinh về cá chính sách, đường lối của Đảng và Nhà nước ta

Như vậy, việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử không chỉ giúp cho học sinh nắm vững, hiểu sâu kiến thức cơ bản mà còn góp phần giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm cho các em trong quá trình học tập,

c, Phát triển

Vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử nghĩa là sử dụng tri thức các môn học khác để làm sáng tỏ vấn đề lịch sử Việc nắm vững được mối liên hệ giữa kiến thức các môn học sẽ giúp học sinh hình thành khả năng phân tích sự kiện, tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch sử Như tác giải M.A Lêch xeep trong cuốn “Phát triển tư duy học sinh” đã nhận định : “Việc sử dụng rộng rãi các môn học để bồi dưỡng cho học sinh các thủ thuật và phương pháp tư duy logic” [9- 35]

Thông qua kiến thức của các bộ môn Văn học, Hội họa, Chính trị…

mà giáo viên đưa ra, học sinh sẽ phải huy động các năng lực nhận thức: trí tưởng tượng, trí nhớ…Sau đó vận dụng tư duy phân tích, so sánh đánh giá, tổng hợp để rút ra mối liên quan giữa các sự kiện mà các bộ môn khoa học khác phản ánh với sự kiện lịch sử Qua đó, phát hiện ra bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử

Ví dụ: Khi giảng về sự kiện Pháp tấn công Gia Định (1859-1861) xâm

chiếm Việt Nam, giáo viên có thể sử dụng bài thơ “Chạy giặc” của Nguyễn Đình Chiểu để minh họa:

“ Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây

Một bàn cờ thế phút sa tay

Bỏ nhà lũ trẻ lơ xơ chạy

Mất ổ đàn chim dáo dác bay”

Kiến thức Văn học trên sẽ giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức của mình về trí tưởng tượng, trí nhớ để khôi phục lại bức tranh về tình cảnh người dân Việt Nam trước sự xâm lược của thực dân Pháp

Như vậy, trong dạy học lịch sử, việc sử dụng tri thức của các môn học khác nhau không chỉ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về bức tranh quá khứ mà còn có vai trò quan trọng trong việc phát triển toàn diện học sinh

Tóm lại, nguyên tắc liên môn là một nguyên tắc dạy học quan trọng trong quá trình dạy học lịch sử Cùng với sách giáo khoa lịch sử thì kiến thức của các bộ môn khác, nếu biết sử dụng hợp lí có chọn lọc thì sẽ đem lại hiệu quả rất lớn trong dạy học cũng như trong học tập của giáo viên và học sinh

1.1.3 Biểu hiện của nguyên tắc liên môn trong DHLS ở trường THPT

Trong quá trình học tập ở nhà trường, học sinh sẽ được học các môn học bao gồm các môn khoa học tự nhiên và khoa học xã hội như: Toán, Lí, Hóa, Sinh, Văn, Sử, Địa… Tất cả các môn học này đều có mối quan hệ với nhau

a, Mối liên hệ giữa kiến thức Văn học với Lịch sử

Giữa Văn học và Lịch sử có điểm tương đồng rất lớn, bởi Văn học cũng nghiên cứu lịch sử xã hội loài người Khoa học lịch sử dựa vào những

sự kiện, nhân vật có thực trong một giai đoạn lịch sử nhất định để khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách chân thực khách quan, còn văn học thì dựa trên những chất liệu cuộc sống, những tư liệu lịch sử để tạo nên hình tượng,

nhân vật và cốt truyện Vì vậy, Văn học và Lịch sử có mối liên hệ trong việc

hỗ trợ kiến thức cho nhau

Thứ nhất, các tác phẩm văn học có vai trò to lớn đối với việc dạy học

lịch sử ở trường phổ thông

Kiến thức của bộ môn Văn học sử dụng chủ yếu trong dạy học lịch sử

ở trường phổ thông bao gồm: tài liệu văn học dân gian, tác phẩm văn học ra đời vào thời kì xảy ra sự kiện lịch sử…Mỗi loại đều có ý nghĩa khoa học riêng trong giảng dạy và học tập lịch sử

- Văn học dân gian góp phần minh họa sự kiện lịch sử, làm cho bài giảng thêm sinh động, phong phú, góp phần giáo dục tư tưởng đạo đức nói chung và giáo dục truyền thống dân tộc nói riêng Ví dụ: Khi dạy lịch sử lớp

10, bài 18 “Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thể kỉ XV”, giáo viên có thể sử dụng câu ca dao sau:

X-“Đời vua Thái Tổ, Thái Tông

Thóc lúa đầy đồng, trâu chẳng buồn ăn”

Câu ca dao này giúp học sinh hiểu thêm về kết quả của những chính sách chú trọng nông nghiệp của các triều đại phong kiến Qua đó, bồi dưỡng niềm tự hào dân tộc trong xây dựng kinh tế

- Các tác phẩm văn học xuất hiện vào thời kì diễn ra các sự kiện lịch

sử có ý nghĩa phản ánh trung thực các sự kiện lịch sử, khôi phục hình ảnh quá khứ một cách chân xác khách quan Ví dụ như các tác phẩm: Hịch tướng

sĩ của Trần hưng Đạo, Bình Ngô Đại cáo của Nguyễn Trãi, Tuyên ngôn độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh…đây đều là những tác phẩm vừa có giá trị văn học, vừa mang tính chất ý nghĩa của một tư liệu lịch sử, chính trị

Thứ hai, kiến thức của bộ môn lịch sử sẽ góp phần hiểu sâu sắc hơn

về các tác phẩm văn học Chúng ta phải hiểu hoàn cảnh tác phẩm đó ra đời như thế nào thì mới có thể hiểu được dụng ý nghệ thuật cũng như nội dung

mà tác giả muốn truyền tải Ví dụ: Tác phẩm “Vợ chồng A Phủ”, nó chỉ đơn giản là kể về số phận của con người Nhưng nếu đặt trong hoàn cảnh lịch sử, thì ta mới thấy hết được giá trị mà tác phẩm truyền đạt Đó là câu chuyện về cuộc sống cực nhục, tối tăm và quá trình đồng bào các dân tộc vùng cao Tây Bắc vùng lên tự giải phóng khỏi ách kìm kẹp của bọn thực dân và chúa đất thống trị

Như vậy, trên cơ sở mối liên hệ khăng khít giữa văn học và lịch sử, nên việc sử dụng kiến thức văn học trong giảng dạy lịch sử có ý nghĩa trong quá trình dạy học bộ môn Lịch sử ở trường THPT

- Mối liên hệ giữa kiến thức Địa lý và Lịch sử

Kiến thức của bộ môn Lịch sử và Địa lý đều cung cấp cho học sinh những hiểu biết về con người và hoạt động của con người trong những môi trường hoàn cảnh khác nhau Lịch sử đi sâu vào việc tìm hiểu những hoạt động của con người từ nguồn gốc đến nay, còn Địa lí thì nghiên cứu về mối quan hệ tương tác giữa con người với môi trường xung quanh Nhìn chung, giữa Lịch sử và Địa Lí có mối quan hệ gần gũi, có thể hỗ trợ cho nhau trong quá trình giảng dạy

Các khóa trình Địa lý cung cấp cho học sinh những hiểu biết về đất nước, con người từng dân tộc thông qua việc truyền thụ các kiến thức về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên xã hội, sự phát triển kinh tế của một số quốc gia tiêu biểu Ví dụ, Khi dạy về lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc, giáo viên cần

sử dụng kiến thức địa lí để giúp học sinh hiểu được vấn đề: vì sao nhân dân

ta lại chống được chính sách đồng hóa của chính quyền phong kiến phương Bắc? Nguyên nhân sâu sa xuất phát từ điều kiện tự nhiên ở Việt Nam đã ảnh hưởng đến văn hóa ứng xử và đời sống của nhân dân.

- Mối liến hệ giữa Lịch sử với các môn Khoa học tự nhiên: Toán, Lý, Hóa

Trong dạy học khóa trình lịch sử cổ đại, giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức về sự xuất hiện và hình thành của loài người Thông qua các hiện vật, giáo viên chứng minh cho học sinh thấy được tổ tiên của loài người xuất hiện ở đâu? Phát triển như thế nào? Tuy nhiên, để học sinh hiểu sâu sắc hơn, giáo viên cần sử dụng đến kiến thức của môn Vật lý và Hóa học Giúp học sinh hiểu rằng bằng phương pháp phóng xạ cac bon, các nhà khoa học đã giúp xác định niên đại các di vật cổ xưa, còn Hóa Học giúp bảo quản các tài liệu thành văn, giúp cho thế hệ về sau có thể tiếp cận và nghiên cứu lịch sử

Ngược lại, tri thức lịch sử cũng góp phần hiểu biết về những vấn đề của khoa học tự nhiên Bởi lịch sử diễn ra trên mọi lĩnh vực của cuộc sống Bất kì ngành khoa học nào cũng có lịch sử phát triển của mình: Lịch sử Toán học, Lịch sử Hóa Học, Lịch sử Vật Lí…Các ngành khoa học này đều có quan hệ chặt chẽ với khoa học lịch sử trong việc tìm hiểu lịch sử của mình Khi tìm hiểu lịch sử các khoa học, phải tìm hiểu điều kiện, bối cảnh lịch sử phát sinh, phát triển của ngành khoa học, cũng như tác động của ngành khoa học đó đối với sự phát triển của xã hội nói chung Vì vậy, lịch sử không chỉ cung cấp nguồn tư liệu phong phú cho các bộ môn khoa học khác mà còn làm sáng tỏ bối cảnh lịch sử của các sự kiện hiện tượng- đối tượng nghiên cứu của các khoa học

- Ngoài ra, bộ môn lịch sử còn có mối liên hệ với các môn học khác: Giáo dục công dân, Âm nhạc, hội họa

+ Với môn Giáo dục công dân: Hiện nay, trong công tác sử học nói chung, việc giảng dạy lịch sử nói riêng chúng ta đều dựa theo quan điểm, lập trường của chủ nghĩa Mác- Lênin Vì vậy những lí luận của chủ nghĩa Mác-

Lê nin được giảng dạy từ môn Giáo dục công dân là cơ sở vững chắc cho việc dạy học lịch sử Ngược lại, các sự kiện lịch sử cũng là cơ sở thực tế để học sinh nắm các kiến thức lí luận của bộ môn Giáo dục công dân

Chẳng hạn, để giúp học sinh hiểu các sự kiện nói chung và kinh tế, khoa học, kĩ thuật nói riêng, giáo viên sử dụng kiến thức và một số quy luật

cơ bản của phát triển xã hội từ môn Giáo dục công dân: sự phù hợp của quan

hệ sản xuất, vai trò của quần chúng nhân dân trong việc sáng tạo ra mọi giá trị tinh thần, vật chất, sự phát triển và thắng lợi tất yếu của cách mạng xã hội

Trong dạy học Lịch sử, giáo viên có thể dùng kiến thức ấy để đối chiếu, so sánh, khái quát hóa kiến thức lịch sử đang học, từ đó phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh

Ví dụ: khi dạy bài “Xã hội nguyên thủy”, sau khi trình bày quá trình

tiến hóa từ vượn thành người, Giáo viên có thể sử dụng kiến thức đang học

để đối chiếu so sánh với những kiến thức đã học ở môn Giáo dục công dân

Cụ thể: Giáo viên sử dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin ở môn Giáo dục công dân thay cho kết luận, khái quát trong bài học Lịch sử: Lao động là nguồn gốc cơ bản đầu tiên của đời sống loài người, lao động sáng tạo bản thân con người

+ Mối liên hệ với Âm nhạc: Âm nhạc là loại hình nghệ thuật dùng âm thanh làm phương tiện biểu hiện hình tượng nghệ thuật nhằm phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan, trình độ phát triển đời sống cộng đồng xã hội, cùng những nét riêng trong đời sống tinh thần của người nghệ sĩ Vì vậy, trong lĩnh vực giáo dục học, âm nhạc có một vai trò và vị trí quan trọng đối với đời sống xã hội, đặc biệt đối với việc nâng cao nhận thức, phát triển nhân cách con người.

+ Mối liên hệ với Hội họa: Sử dụng kiến thức Hội họa có vai trò quan trọng trong quá trình dạy học lịch sử, đặc biệt là dạy các phần lịch sử văn hóa Nó không những giúp cho bài giảng của giáo viên trở nên sinh động mà còn bổ sung kiến thức một cách toàn diện cho học sinh, giúp học sinh hiểu rằng lịch sử không phải chỉ có những cuộc đấu tranh, biểu tình mà lịch sử còn là những nét về văn hóa, kiến trúc, điêu khắc của các nước Từ đó tạo hứng thú học tập ở học sinh

Ví dụ: Khi dạy mục 1 “Quốc gia Văn Lang - Âu Lạc”, bài 14, lịch sử

lớp 10 Giáo viên có thể sử dụng tranh dân gian, cụ thể là “tranh đánh vật” Giáo viên giới thiệu bức tranh và hướng dẫn học sinh quan sát Qua đó, học sinh có thể hình dung được trang phục của người đàn ông thời dựng nước sơ khai: Cởi trần, đóng khố, đi chân đất Như vậy, bằng việc sử dụng kiến thức hội họa, không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức về đời sống văn hóa- tinh thần của cư dân Văn Lang- Âu Lạc mà còn tạo điều kiện cho học sinh được tiếp xúc với “tranh Đông Hồ” - nghệ thuật hội họa mang màu sắc của dân tộc

Tóm lại, Lịch sử xã hội loài người là một tổng thể thống nhất bao gồm tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Chức năng của bộ môn

lịch sử là cung cấp những kiến thức cơ bản về quá trình phát triển của xã hội loài người (thế giới và dân tộc), việc nắm vững những sự kiện, quá trình lịch

sử đòi hỏi phải nắm kiến thức liên quan đến khoa học tự nhiên và khoa học

xã hội Vì vậy cần thiết phải vận dụng linh hoạt nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

1.1.4 Ưu thế của nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Thứ nhất, dạy học theo nguyên tắc liên môn giúp học sinh nắm được

những kiến thức lịch sử một cách toàn diện, hiểu được sự thống nhất và tác động qua lại giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội

Lịch sử với đối tượng nghiên cứu là quá trình phát triển của xã hội loài người Vì vậy, phải đảm bảo tính toàn diện của lịch sử, tức là phải cung cấp cho học sinh những sự kiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội loại người (Kinh tế, chính trị, văn hóa, quân sự…) Để làm được điều đó, trong quá trình dạy lịch sử, giáo viên không chỉ cung cấp kiến thức lịch sử cho học sinh mà còn phải cung cấp những kiến thức khoa học xã hội và khoa học tự nhiên có liên quan Hay nói cách khác, việc vận dụng nguyên tắc liên môn

có ưu thế trong việc cung cấp cho học sinh kiến thức toàn diện về lịch sử

Thứ hai, dạy học theo nguyên tắc liên môn có tác dụng cụ thể hóa các

sự kiện, hiện tượng đang học, giúp cho bài giảng của giáo viên thêm sinh động, phong phú, làm cho học sinh dễ tiếp cận một vấn đề lịch sử

Thứ ba, căn cứ vào tâm lí lứa tuổi, học sinhTHPT là lứa tuổi ham hiểu

biết, có khả năng tích cực chủ động, độc lập trong hoạt động tư duy Việc

vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học sẽ có sức thu hút học sinh, tạo cho không khí giờ học sôi nổi, sinh động, đạt hiệu quả bài học cao.

Thứ tư, sử dụng nguyên tắc liên môn giúp tiết kiệm được thời gian.

Trong thời đại ngày nay, để hòa nhập được với xu thế công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đòi hỏi HS phải trang bị cho mình một khối lượng kiến thức rất lớn Tuy nhiên, với khối lượng kiến thức ngày càng lớn và không ngừng phát triển, còn thời gian đào tạo trong nhà trường lại có giới hạn Vậy làm thế nào để đào tạo được những thế hệ phát triển toàn diện trong khoảng thời gian cố định ấy? Thực tế cho thấy các bài học Lịch sử có mối liên hệ với các bộ môn Văn học, Địa lý, Giáo dục công dân… Điều đó là một thuận lợi cho việc vận dụng kiến thức của môn học này để làm sáng tỏ môn học kia, đồng thời tiết kiệm thời gian học tập cho học sinh Chẳng hạn, khi dạy

về “ Cuộc kháng chiến chống quân Minh”, chúng ta có thể lấy dẫn chứng từ tác phẩm “Bình Ngô Đại Cáo” trong sách Văn học Làm như vậy, học sinh vừa có được dẫn chứng cụ thể cho sự kiện lịch sử đang học, vừa khắc sâu được kiến thức văn học, tránh lãng phí thời gian vô ích

Thứ năm, dạy học lịch sử theo quan điểm liên môn sẽ gây hứng thú

học tập và kích thích sự suy nghĩ có hệ thống của học sinh, giúp học sinh phát triển tư duy độc lập, chủ động, sáng tạo

Việc vận dụng nguyên tắc liên môn sẽ tạo điều kiện để học sinh vận dụng một cách tối đa các kiến thức đã học ở tất cả các môn học và các kiến thức xã hội để giải quyết một vấn đề dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên Điều đó sẽ gợi được sự tò mò, tìm hiểu, khám phá của học sinh, lôi cuốn học sinh vào bài giảng sinh động với nhiều nguồn kiến thức khác nhau làm cho học sinh trở nên năng động, sáng tạo

Ví dụ, khi dạy bài “Các quốc gia cổ đại Địa trung Hải”, giáo viên sử

dụng kết hợp các kiến thức Địa lí như phân tích bản đồ Địa Trung Hải, cung cấp cho học sinh những kiến thức về vị trí, địa hình của Địa Trung Hải như: Các quốc gia cổ đại Địa Trung Hải đều nằm ở ven biển, bị chia cắt bởi nhiều đảo, đất đai canh tác ít và khô cằn Với những kiến thức đó, buộc học sinh phải tư duy suy nghĩ để lí giải vì sao khu vực này có nền kinh tế thủ công nghiệp và thương nghiệp phát triển hơn các ngành kinh tế khác Cuối cùng,

HS vận dụng kiến thức đã học từ bài trước và khả năng phân tích của mình

để chỉ ra sự khác biệt về điều kiện tự nhiên là nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau về đặc trưng kinh tế giữa phương Đông và phương Tây

Như vậy, nguyên tắc liên môn rất có ưu thế trong dạy học lịch sử ở trường THPT Không chỉ giúp học sinh nắm được kiến thức lịch sử một cách toàn diện mà còn giúp cho bài giảng của giáo viên thêm sinh động, tạo cho không khí giờ học sôi nổi, tiết kiệm được thời gian, đồng thời giúp học sinh phát triển khả năng tư duy độc lập và tính chủ động, sáng tạo trong học tập

bộ môn

1.2 Cơ sở thực tiễn

Để đánh giá chính xác thực trạng của vấn đề dạy học liên môn ở trường THPT hiện nay, chúng tôi tiến hành điều tra 5 giáo viên( trường THPT Ân Thi- Hưng Yên) và 130 học sinh khối lớp11, 12 (trường THPT Ân Thi- Hưng Yên) Trong đó, đối tượng học sinh được chọn để tiến hành điều tra là các lớp học sinh thuộc ban A, ban B, chỉ có 23% ban C Kết quả thu được như sau:

1.2.1 Tích cực

- Về phía giáo viên:

Từ lâu, vai trò của bộ môn Lịch sử trong việc giáo dục thế hệ trẻ đã được thừa nhận là vô cùng to lớn Vì vậy, hiện nay giáo viên THPT đã rất tích cực trong việc đổi mới phương pháp, vận dụng dạy học liên môn vào giảng Lịch sử để nâng cao hơn nữa hiệu quả giáo dục Hơn nữa, tháng 11/2012 Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức cuộc thi “Dạy học theo chủ đề tích hợp” dành cho giáo viên trung học Cho nên, quan điểm dạy học theo nguyên tắc liên môn không còn là vấn đề xa lạ với mỗi giáo viên Chính vì vậy, 100% giáo viên được hỏi cho rằng, dạy học theo quan điểm liên môn là một trong những nguyên tắc dạy học nhằm nâng cao hiệu quả bài học Lịch

sử Theo đó, đa số giáo viên nhận thấy được ý nghĩa của việc dạy học theo quan điểm liên môn 100% giáo viên cho rằng việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch Sử sẽ góp phần cung cấp kiến thức cho học sinh một cách toàn diện, có ý nghĩa giáo dục to lớn, hình thành và phát triển kĩ năng, phân tích, so sánh, tổng hợp cho học sinh; đồng thời sẽ làm cho giờ học sôi nổi hơn Từ đó, 80% giáo viên cho rằng việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử là cần thiết

Về thực tiễn việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch

sử, 100% giáo viên được hỏi đều sử dụng kết hợp với kiến thức của những môn học khác như: Văn học(100%), Địa Lý (60%) Đây được coi là hai môn học có mối quan hệ gần gũi nhất đối với kiến thức của bộ môn Lịch Sử Vì vậy, việc vận dụng kết hợp với kiến thức của các môn học này trở nên phổ biến và được áp dụng thường xuyên trong mỗi tiết học

- Về phía học sinh:

Đa số các em học sinh đều có hứng thú với bộ môn Lịch sử Trong đó, 100% học sinh thấy hấp dẫn và cuốn hút với các câu chuyện về lịch sử, 60% học sinh cho rằng việc học lịch sử sẽ hấp dẫn hơn nếu giáo viên liên hệ với

những kiến thức của bộ môn học khác( ví dụ: sử dụng thơ văn, kiến thức địa

lí, âm nhạc…), 30% học sinh thấy hấp dẫn nhất khi bài giảng của giáo viên

có sự kết hợp sử dụng tranh ảnh trong mỗi tiết học Nhiều học sinh còn đưa

ra ý kiến cá nhân của mình về vấn đề này Chẳng hạn như: học sinh cho rằng

để tạo được sự hấp dẫn trong giờ học lịch sử, giáo viên cần “mở rộng cả những kiến thức bên ngoài sách giáo khoa” (Lê Thị Luyến- lớp 11A4), hoặc

“Giáo viên không tạo cảm giác chán nản, buồn ngủ, căng thẳng cho học sinh” (Lê Thị Mừng- Lớp 11A7)…Như vậy, kết quả điều tra này cho thấy đa

số học sinh đều có hứng thú với môn Lịch sử, điều đó là một lợi thế trong việc truyền thụ kiến thức lịch sử cho học sinh, nâng cao hiệu quả bài học

Về vấn đề giáo viên sử dụng kiến thức của các môn học khác để giảng dạy lịch sử: 100% học sinh được hỏi đều cho rằng, việc kết hợp kiến thức của các môn học khác trong dạy học lịch sử sẽ làm cho giờ học sinh động hơn; hay sẽ tạo cho học sinh hứng thú hơn trong quá trình học (60,7%); nhiều học sinh còn đề nghị “Cần sử dụng kết hợp với các kiến thức khác nhiều hơn nữa” Từ những nhận thức đó, 100% học sinh cho rằng việc sử dụng kiến thức của các môn học khác để dạy học lịch sử là cần thiết

Như vậy, qua kết quả điều tra học sinh và giáo viên cho thấy: môn Lịch sử vẫn luôn nhận được sự quan tâm của giáo viên và học sinh Đây là một thuận lợi để giáo viên tiến hành áp dụng các phương pháp dạy học mới vào dạy học lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả bài học

1.2.2 Hạn chế và nguyên nhân

Vấn đề dạy học theo nguyên tắc liên môn không còn là vấn đề xa lạ với giáo viên và học sinh Tuy nhiên, thực tế áp dụng nguyên tắc này vào

dạy học thì còn nhiều hạn chế Những hạn chế này không nhiều và có thể khắc phục được:

- Mặc dù 100% giáo viên cho rằng cần thiết phải vận dụng nguyên tắc liên môn trong quá trình dạy học, nhưng hầu hết giáo viên chỉ khai thác kiến thức của môn Văn học( 100%) và Địa Lý (60%), hoàn toàn không đề cập đến các môn học khác như: Âm nhạc, Hội họa, Giáo dục công dân…Bởi vì, 80% giáo viên cho rằng “rất khó kết hợp kiến thức của nhiều môn học”, và 40% giáo viên lại cho rằng điều đó sẽ “làm loãng kiến thức”

Bên cạnh đó, khi áp dụng vào thực tiến dạy bài “Chiến dịch Điện Biên Phủ”, hầu hết các giáo viên sử dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề(100%), và sử dụng đồ dùng trực quan (100%), chỉ có 40% giáo viên sử dụng kết hợp với kiến thức của bộ môn khác Trong đó, các tác phẩm văn học là kiến thức duy nhất được chọn để kết hợp giảng dạy trong bài này

Thực trạng trên cho thấy: Giáo viên đều nhận thức được ý nghĩa của việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử Tuy nhiên việc áp dụng lại có nhiều hạn chế Nguyên nhân của thực trạng đó là do nhiều yếu tố tác động Quan trọng nhất là yếu tố tâm lí của giáo viên Hầu hết giáo viên đều cho rằng, việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử sẽ mất rất nhiều thời gian chuẩn bị Trong khi đó, các kiến thức này lại không

có ý nghĩa gì đối với học sinh (nhất là các em theo khối A, B, D) Thêm vào

đó, các giáo viên đều cho rằng các cấp lãnh đạo chưa quan tâm đúng mức đến chế độ đãi ngộ giáo viên nói chung, giáo viên dạy Lịch sử nói riêng

- Về phía học sinh: Đa số học sinh cho rằng học lịch sử rất dài, khó học và hay bị điểm kém Điều đó gây ra tâm lí ác cảm đối với môn Lịch sử Tuy nhiên, học sinh lại rất hứng thú với các tiết học được áp dung nhiều

phương pháp dạy học như: kể chuyện lịch sử, kết hợp với kiến thức các môn học khác, sử dụng tranh ảnh…Thực tế trên cho thấy: giáo viên chưa chú ý quan tâm đến chất lượng giờ dạy của mình, chưa tạo được hứng thú cho học sinh Và yếu tố quan trọng khác là do việc biên soạn sách giáo khoa và phân phối chương trình chưa hợp lý Cụ thể: có quá nhiều sự kiện dễ khiến cho học sinh cảm thầy khô khan Ví dụ: Khi dạy bài 21 “Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ XIX”, Lịch

sử lớp 11, tuy nội dung của bài rất hay, có tác dụng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước cho học sinh, nhưng khối lượng kiến thức của bài rất lớn Giáo viên chỉ dạy những kiến thức trong sách giáo khoa cũng không đủ thời gian Vậy thời gian đâu để có thể sử dụng đồ dùng trực quan, và kết hợp với kiến thức của các môn học khác?

Tóm lại, dựa trên thực tiễn của việc dạy-học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay, là cơ sở để chúng tôi đưa ra một số biện pháp nhằm thực hiện hiệu quả việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong quá trình dạy học Biện pháp này sẽ góp phần vào việc nâng cao hiệu quả bài học Lịch sử Nhưng để thay đổi được thực trạng trên, đòi hỏi sự nỗ lực của giáo viên và phụ thuộc vào chính sách của các cấp lãnh đạo

* *

*Xuất phát từ việc tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT cho thấy việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học

lịch sử rất có ưu thế trong việc phát huy tính tích cực của học sinh, nâng cao hiệu quả bài học Nhưng thực tế ở trường phổ thông hiện nay, việc vận dụng nguyên tắc này trong dạy học lịch sử tuy đã được chú ý nhưng chưa đạt được hiệu quả cao Vậy làm thế nào để có thể vận dụng một cách hợp lí kiến thức của các môn học khác vào việc dạy học Lịch sử ? Vấn đề đó sẽ được giải quyết cụ thể ở nội dung chương 2 “ Vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học về “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ, lớp 12, chương trình chuẩn”.

CHƯƠNG 2 VẬN DỤNG NGUYÊN TẮC LIÊN MÔN KHI DẠY HỌC

VỀ “CHIẾN DỊCH LỊCH SỬ ĐIỆN BIÊN PHỦ” LỚP 12, THPT,

công chiến lược Đông - Xuân 1953-1954 với đỉnh cao là chiến dịch Điện Biên Phủ.

Chiến dịch Điện Biên Phủ là chiến dịch lớn nhất trong chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất Và cũng là chiến thắng quân sự lớn nhất trong cuộc kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954 của Việt Nam Thắng lợi của chiến dịch này đã đập tan hoàn toàn kế hoạch nava, giáng đòn quyết định vào ý chí xâm lược của thực dân Pháp, làm xoay chuyển cục diện chiến tranh ở Đông Dương, tạo điều kiện thuận lợi cho đấu tranh ngoại giao của ta giành thắng lợi

Thứ hai: Học sinh cần nắm được chủ trương của ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ Đảng ta quyết tâm tiêu diệt địch ở Điện Biên Phủ Chuẩn bị lực lượng, lương thực, vũ khí Tiến hành khẩn trương bí mật theo nguyên tắc

+ Đợt 2 (Từ 30/3 đến 26/4/1954): tiến công các cứ điểm thuộc phân khu trung tâm, cuộc chiến đấu diễn ra vô cùng ác liệt.

+ Đợt 3 (Từ 1/5 đến 7/5/1954): Tấn công các cứ điểm còn lại Kết thúc chiến dịch toàn thắng

Thứ tư: Nêu được kết quả và ý nghĩa của chiến dịch Điện Biên Phủ

- Về tư tưởng, tình cảm:

Thông qua kiến thức của bài “Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954”, giáo viên giáo dục cho học sinh lòng yêu nước, tự hào về những chiến công, có lòng biết ơn, khâm phục những thế hệ đi trước

Bồi dưỡng cho học sinh ý thức độc lập dân tộc, tinh thần đấu tranh bảo

vệ độc lập của tổ quốc, bảo vệ sự thống nhất đất nước Đồng thời giáo dục cho học sinh thái độ căm thù quân xâm lược, lên án chiến tranh…Từ đó, học sinh sẽ có ý thức trách nhiệm trong học tập để xứng đáng với thế hệ đi trước, phát huy những thành quả đã đạt được để xây dựng thành công CNXH và bảo vệ vững chắc Tổ Quốc

- Về kĩ năng:

Trên cơ sở những cam xúc lịch sử, gây hứng thú cho học sinh, phát triển trí tưởng tượng , trí nhớ, tri giác…đặc biệt là khả năng tư duy độc lập, giúp các em nắm bắt được trang sử hào hùng của dân tộc

Rèn luyện cho học sinh kĩ năng vận dụng các kiến thức tổng hợp theo nguyên tắc liên môn vào bài học lịch sử Qua đó phát triển khả năng phân tích, tổng hợp, đánh giá các sự kiện lịch sử

2.1.3 Nội dung cơ bản

Mục 2 “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ” bao gồm những nội dung cơ bản sau:

Điện Biên Phủ có một vị trí chiến lược then chốt ở Đông Dương và cả ử Đông Nam Á Pháp tập trung mọi cố gắng để xây dựng Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm mạnh nhất ở Đông Dương.

Đầu tháng 12/1953, Bộ Chính trị Trung ương Đảng họp và quyết định

mở chiến dịch Điện Biên Phủ Chiến dịch Điện Biên Phủ chia làm 3 đợt Các chiến trường toàn quốc đã phối hợp chặt chẽ nhằm phân tán, tiêu hao, kìm chân địch, tạo điều kiện cho chiến dịch Điện Biên Phủ giành thắng lợi.Thắng lợi của chiến dịch Điện Biên Phủ không chỉ có ý nghĩa với Việt Nam mà còn có ý nghĩa với nhiều nước trên thế giới và khu vực

2.2 Một số yêu cầu khi vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học lịch sử

- Đảm bảo tính khoa học

Mối liên hệ giữa các môn học ở trường phổ thông xuất phát từ mối liên hệ chặt chẽ giữa các khoa học Các ngành khoa học này tuy có đối tượng nghiên cứu khác nhau nhưng đều phục vụ cuộc sống của con người nên có nhiều điểm tương đồng Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu và học tập Lịch sử nói riêng, các bộ môn khác nói chung phải cần đến sự hỗ trợ của tất cả các môn học có liên quan Cụ thể trong dạy học Lịch sử, cần kết hợp với các kiến thức của các môn học như: Giáo dục công dân, Địa Lý, Âm nhạc…nhằm giúp học sinh nhận thức sâu sắc về xã hội và đời sống con người

Việc sử dụng kiến thức của các môn học liên quan là cần thiết nhưng không có nghĩa là biến giờ học Lịch sử thành một giờ Văn học, Địa lý hay Giáo dục công dân Giáo viên cần phải biết lựa chọn những tri thức liên môn

phù hợp với nội dung và thời gian của giờ học để tránh quá nhiều sẽ là loãng kiến thức Lịch sử Ví dụ: Khi dạy về “Cuộc kháng chiến chống Pháp ở Gia Định”, lịch sử lớp 11, THPT Việc vận dụng kiến thức Địa Lý để tạo cho học sinh biểu tượng về Gia Định là cần thiết Tuy nhiên, giáo viên không nên

“lạm dụng” kiến thức Địa lý, không cần thiết phải miêu tả rõ vị trí của Gia Định như giáp với vùng nào? Tọa độ ra sao? Mà chỉ cần miêu tả khái quát như: Gia Định là vựa lúa của Việt Nam, có vị trí chiến lược quan trọng với

hệ thống giao thông đường thủy rất thuận lợi Những kiến thức đó, đủ để giải thích cho học sinh nguyên nhân Pháp đưa quân vào Gia Định Đồng thời đảm bảo được thời gian để cung cấp kiến thức trọng tâm của bài

Bên cạnh đó, việc vận dụng kiến thức của các môn học khác cần phải đứng trên bình diện lịch sử, tiếp cận dưới góc độ lịch sử để giữ tính độc lập của bộ môn, nhằm nâng cao hiệu quả bài học Đồng thời, việc cung cấp những tri thức liên môn phải đảm bảo đặc trưng của nhận thức lịch sử Đó là

đi từ cung cấp sự kiện đến tạo biểu tượng lịch sử, hình thành khái niệm và rút ra quy luật, bài học lịch sử Ví dụ: Khi dạy bài “Các nước tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩ”, Lịch sử lớp 10, THPT, giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức về vật lý, hóa học, sinh học, kĩ thuật…Cuối cùng, đi đến kết luận: những thành tựu khoa học kĩ thuật thời kì này được áp dụng vào sản xuất càng đẩy nhanh quá trình tập trung tư bản, trên cơ sở đó các tổ chức độc quyền ra đời Đây là đặc trưng cơ bản nhất để xác định chủ nghĩa tư bản đã chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa

- Đảm bảo tính hệ thống

“Tính hệ thống của chương trình các môn học thể hiện ở sự sắp xếp logic nội dung của môn học” [4, 25] Trong dạy học lịch sử ngoài việc coi trọng tính cơ bản phải chú ý đến tính hệ thống, tính toàn diện của các sự kiện

lịch sử Toàn diện nghĩa là phải cung cấp cho học sinh những sự kiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội loài người (kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa…) Tính hệ thống nghĩa là “trình bày những tri thức khoa học theo một

hệ thống logic chặt chẽ, đảm bảo những điều học trước làm cơ sở cho điều học sau, những điều học sau làm phong phú những điều học trước” [15; 145]

- Đảm bảo tính vừa sức

Tính vừa sức trong dạy học nghĩa là quá trình dạy học phải phù hợp với trình độ tiếp thu tri thức mới của học sinh Việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử cần chú ý đến tính vừa sức nghĩa là giáo viên không nên cung cấp cho học sinh những kiến thức liên môn mọt cách

mơ hồ hoặc quá chi tiết, tỉ mỉ Tránh tình trạng chồng chéo kiến thức, khiến học sinh khó nhận thức được mối liên hệ giữa lịch sử và các môn học khác

Dựa vào mục đích, nội dung kiến thức của môn Lịch sử ở trường phổ thông và đặc điểm tâm lí lứa tuổi, trình độ nhận thức của học sinh, giáo viên nên vận dụng nguyên tắc liên môn ở mức độ hợp lí Ví dụ, đối với trình độ nhận thức học sinh ở các lớp bình thường, giáo viên nên vận dụng nguyên tắc liên môn ở mức độ nhắc lại tài liệu, sự kiện của các môn có liên quan Còn đối với học sinh chuyên Sử, giáo viên cần thực hiện ở mức cao hơn: Đòi hỏi học sinh nhớ lại và vận dụng kiến thức của các môn học có liên quan để giải quyết vấn đề mà giáo viên đưa ra

- Phải phát huy tính tích cực học tập lịch sử của học sinh

Ở lứa tuổi học sinh THPT, khả năng và nhu cầu tìm hiểu kiến thức rất lớn Cho nên, trong giờ học Lịch sử giáo viên cần phải cung cấp cho học sinh kiến thức của nhiều môn học khác Điều này có tác dụng phát triển tư

duy của học sinh Từ những kiến thức đó, hình thành cho học sinh khả năng suy nghĩ độc lập, tư duy và phân tích đánh giá.

Thực tế trong việc học tập Lịch sử của học sinh phổ thông hiện nay, đa phần học sinh đều học một cách thụ động, ít đọc sách giáo khoa, ít tranh luận và thảo luận về các vấn đề lịch sử Để khắc phục tình trạng ấy, việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch sử của giáo viên phải có tính chọn lọc Đồng thời, giáo viên tiến hành hướng dẫn học sinh tiếp cận và chủ động lĩnh hội kiến thức, để các em biết phân tích và khái quát tài liệu, từ đó

đi đến kết luận cuối cùng

Về phương diện tâm lí, việc phối kết hợp nhiều kiến thức của các bộ môn khác trong dạy học Lịch sử sẽ làm cho giờ học hấp dẫn và sinh động hơn Vì vậy, vấn đề quan trọng trong việc vận dụng nguyên tắc liên môn là phải tạo được sự liên kết giữa các kiến thức, giúp cho học sinh hệ thống được kiến thức và từ đó phát triển khả năng phân tích, tư duy

- Phải phù hợp với năng lực của giáo viên

Giáo viên đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc tiến hành phương pháp dạy học liên môn:

Thứ nhất: Giáo viên phải có trình độ chuyên môn vững vàng Phải hiểu rõ được các vấn đề như vấn đề cần truyền thụ cho học sinh là gì? Truyền đạt như thế nào? Tri thức đó có tác dụng như thế nào trong việc giáo dục học sinh?

Ví dụ: Khi dạy bài 28 “Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến”, lịch sử lớp 10, THPT (chương trình chuẩn), có rất nhiều kiến thức văn học liên quan như: ca dao, truyện cổ tích, truyền thuyết…nhằm minh họa sinh động cho truyền thống yêu nước Tuy vậy, giáo viên Lịch sử cần nắm rõ nội dung kiến thức quan trọng nhất để nhấn mạnh cho học sinh nét đặc trưng nổi bật của truyền thống yêu nước là: chống ngoại xâm, bảo vệ độc lập dân tộc.

Thứ hai: Giáo viên cần có trình độ hiểu biết tất cả các môn học: “hệ thống tri thức mà giáo viên cần nắm vững đó là tri thức khoa học, có liên quan đến môn học mà mình phụ trách giảng dạy…với những hiểu biết về khoa học lân cận với chuyên môn của mình” [16-238] Từ hệ thống kiến thức đó, giáo viên mới có thể xác định tri thức nào liên quan đến bài giảng

để vận dụng một cách hợp lí, đảm bảo tính khoa học của tri thức

Thứ ba Để vận dụng có hiệu quả nguyên tắc liên môn trong dạy học, giáo viên cần phải nhuần nhuyễn về lí luận dạy học, tức là nắm vững phương pháp dạy học bộ môn

Ngoài ra, để thực hiện phương pháp dạy học liên môn một cách hiệu quả đòi hỏi phải có sự nỗ lực của học sinh Quan trọng hơn cả là sự kết hợp hoạt động của thầy và trò

2.3 Xác định kiến thức các môn học có liên quan đến bài “Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954”.

KIẾN THỨC

CÁC MÔN

Địa Lý

- Địa bàn diễn ra sự kiện: Chiến dịch ĐBP diễn ra tại lòng chảo Mường Thanh, tỉnh Lai Châu Nay thuộc thành phố Điện Biên, tỉnh Điện Biên

- Vị trí địa lý của Điện Biên Phủ: Điện Biên Phủ là một thung lũng rộng lớn phía Nam tỉnh Lai Châu, có chiều dài

từ 18 đến 20km, rộng từ 6 đến 8km, cách Hà Nội 300km, cách Luông Pha Băng 200km theo đường chim bay

- Him Lam: là một trong ba trung tâm

đề kháng, được coi là cửa ngõ của tập đoàn cứ điểm Him Lam được thực dân Pháp xây dựng đầu tiên trên điểm cao gần 500m Gồm ba cứ điểm tương đương với 3 quả đồi, nằm ngay cửa ngõ Đông Bắc, án ngữ con đường Tuần Giáo- Điện Biên

Giúp học sinh nắm được địa điểm diễn ra các

sự kiện từ đó hiểu được chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta trong chiến dịch Điện Biên phủ 1954

- Bài thơ Hoan hô chiến sĩ Điện Biên:

Chiến sĩ anh hùng Đầu nung lửa sắt

Năm mươi sáu ngày đêm khoét núi,ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt Máu trộn bùn non

- Khôi phục hình ảnh quá khứ, làm cho bài giảng sinh động hấp dẫn, nâng cao hứng thú học tập cho học sinh, có

Văn học Gan không núng

Những bàn tay xẻ núi lăn bom Nhất định mở đường cho xe ta lên chiến trường tiếp viện

- Đất nước (Nguyễn Đình Thi):

Súng nổ tung trời giận dữ

tác động mạnh

mẽ đến tư tưởng, tình cảm của học sinh

Người lên như nước vỡ bờNước Việt Nam như máu lửa

Rũ bùn đứng dậy sáng loà

=> Đoạn thơ là hình ảnh tả thực về đất nước Việt Nam đứng lên từ đau thương nhưng bất khuất anh hùng và chiến thắng vẻ vang trong trận Điện Biên Phủ

Âm nhạc

Giáo viên có thể cho HS nghe những bài hát về truyền thống cách mạng như: Hò kéo pháo,

Tạo không khí sôi nổi, giúp học sinh giảm bớt căng thẳng, dễ tiếp thu bài

Giáo dục công

dân

- Sử dụng kiến thức Giáo dục công dân về lĩnh vực: Chính sách quốc phòng và an ninh

+ Phát huy sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng

+ Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại

+ Kết hợp kinh tế với quốc phòng:

trong chiến dịch Điện Biên phủ là sự kết hợp chặt chẽ giữa hậu phương và

- Làm cơ sở lí luận, giúp học sinh hiểu được nguyên nhân thắng lợi trong chiến dịch Điện Biên Phủ

- Giúp học sinh thêm tin tưởng

và ủng hộ chính

phòng- an ninh

tiền tuyến của nhà nước,

sẵn sàng tham gia giữ gìn trật tự

an ninh và bảo

vệ Tổ Quốc.Như vậy, khi dạy “Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954”, giáo viên có sử

sử dụng kết hợp với nhiều lượng kiến thức từ các bộ môn khác Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng, giáo viên cần căn cứ vào yếu tố thời lượng của tiết học và đối tượng học sinh để việc dạy và học đạt hiệu quả cao nhất

2.4 Hình thức và biện pháp dạy học bài “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ” theo nguyên tắc liên môn

Bài nội khóa là một hình thức tổ chức dạy học quan trọng nhất trong quá trình dạy học Đây là hình thức học tập dựa trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt khung chương trình đã quy định về thời gian, nội dung…

Vận dụng kiến thức liên môn trong bài học nội khóa là điều cần thiết, trong đó chủ yếu thực hiện với bài nghiên cứu kiến thức mới Trong tiến trình dạy học phần “Chiến dịch Điện Biên phủ 1954”, giáo viên có thể vận dụng kiến thức liên môn khi trình bày về một sự kiện, một nhân vật Bên cạnh đó, kiến thức liên môn còn được sử dụng sau khi nghiên cứu kiến thức mới nhằm củng cố kiến thức cho học sinh

Việc vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học “Chiến dịch Điện Biên Phủ” có thể sử dụng một số biện pháp sau:

2.4.1 Kết hợp miêu tả với đồ dùng trực quan khi sử dụng kiến thức Địa Lí

Miêu tả là trình bày hình ảnh cụ thể của một sự vật, một sự kiện lịch

sử để nêu nên những nét đặc trưng, bản chất chủ yếu, cấu tạo bên trong cũng