SKKN - Sử sụng lược đồ trong dạy bài " Chiến dịch Lịch sử Điện Biên phủ " (Năm học 2006 - 2007)

Bản đồ lịch sử hiện nay là đồ dùng trực quan chủ yếu trong dạy học lịch sử ở trờng phổ thông, nó không chỉ minh hoạ, cụ thể hoá kiến thức mà còn bổ sung, làm phong phú kiến thức c bản tr

Mục lục

A- đặt vấn đề

1- Cơ sở lí luận

2- Cơ sở thực tiễn

B- nội dung.

I- Kĩ năng xây dựng bản đồ.

1- Kĩ năng xác định nội dung lịch sử đợc thực hiện trên bản đồ

2- Kĩ năng xây dựng bản đồ sách giáo khoa lịch sử

II- Rèn luyện kĩ năng sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử.

1- Sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử

2- Hớng dẫn học sinh đọc bản đồ lịch sử

III- Phơng pháp sử dụng lợc đồ cụ thể trong bài " Chiến

dịch lịch sử điện biên phủ"

1- Chuẩn bị lợc đồ

2- Cách vẽ các kí hiệu trên lợc đồ

3- Cách chỉ lợc đồ

IV- Kết quả cụ thể đạt đợc.

V- Bài học kinh nghiệm

c- Kết luận,.

1- kết luận

2- đề xuất, kiến nghị

A- đặt vấn đề

1- Cơ sở lí luận.

B- Nội dung và phơng pháp thực hiện.

I- Kĩ năng xây dựng bản đồ:

1- Kĩ năng xác định nội dung lịch sử đợc thể hiện trên bản đồ.

Bản đồ lịch sử hiện nay là đồ dùng trực quan chủ yếu trong dạy học lịch sử ở trờng phổ thông, nó không chỉ minh hoạ, cụ thể hoá kiến thức mà còn bổ sung, làm phong phú kiến thức c bản trình bày trong sách giáo khoa Bản đố lịch sử là một nguồn cung cấp kiến thức mới, ôn tập, phát triển t duy, khả năng hoạt động độc lập của học sinh Đồng thời việc sử dụng bản đố lịch sử cũng tránh đựơc sự "quá tải",

"nhồi nhét" kiến thức cho học sinh Vậy bản đồ giáo khoa lịch sử phải thể hiện những nội dung kiến thức sau:

Trớc hết, đó là những t liệu về những điều kiện tự nhiên của đời sống của xã hội, nhất là những tài liệu về địa lí có liên quan đến sự kiện lịch sử đang học nh : núi, sông, đờng biên giới, địa hình Điều này rất cần cho việc học lịch sử các quýôc gia cổ đại (lớp 6 ) và diễn biến các trận đánh Trình bày, tìm hiểu diễn biến các trận đánh mà không nắm vững địa hình thì không thấy đợc tài nghệ trí thông minh của cha ông, của các dân tộc bị áp bức, bị xâm lợc trong việc sử dụng điều kiện tự nhiên, để chiến thắng kẻ thù mạnh hơn mình Ví dụ lợc đồ chiến thắng Bạch

Đằng năm 938 ( lớp 6 ) sẽ thấy đợc điều này

Thứ hai, đó là những hoạt động trong đời sống của con ngời nh các điểm dân

c, các lãnh thổ, quốc gia, những cơ sở sản xuất ( nông nghiệp, công nghiệp, thơng nghiệp, văn hoá Đây là nội dung thể hiện tính toàn diện của lịch sử xã hội trên mọi mặt của đời sống xã hội

Việc xác định các biên giới, quốc gia, các lãnh thổ có ý nghĩa quan trọng bậc nhất đối với nội dụng của bản đồ lịch sử và nó thể hiện một kiến thức về địa lí, lịch

sử qua đó mà hiểu rõ sự phát triển của quốc gia, dân tộc việc bẩo vệ độc lập dân tộc

Thứ ba, việc sử dụng các kí hiệu trên bản đồ không chỉ có ý nghĩa minh hoạ

mà còn có tác dụng giáo dỡng, giáo dục lớn ( góp phần tạo biểu tợng, gây xúc cảm

và t duy ) Mỗi kí hiệu đều đợc ghi trên bản đồ đều mang một ý nghĩa, nội dung lịch sử nào đó Vì vậy trớc khi giảng dạy và học, giáo viên phải hớng dẫn cho học sinh quan sát, "đọc" bản đồ, ngời giáo viên phải hiểu rõ các kí hiệu và phải giới thiệu cho học sinh

Để hiểu và xác định đúng nội dung lịch sử đợc thể hiện trên bản đồ, trớc tiên phải hiểu sâu sắc nội dung bài giảng trong sách giáo khoa Mỗi nét, mỗi kí hiệu trên bản đồ lịch sử đều mang ý nghĩa, nội dung lịch sử nào đó của bài giảng đòi hỏi ngời

sử dụng phải nghiên cứu, tìm hiểu Thông thờng những kí hiệu thể hiện trên bản đồ

đợc thống nhất nh sau:

Kí hiệu mầu sắc: Địa hình - mầu xanh lá mạ; cao nguyên – mầu vàng; miền núi – mầu da cam; biển mầu – xanh lam, xanh da trời Nếu để thể hiện các chế

độ xã hội khác nhau thì mầu hồng đợc thể hiện cho chế độ xã hội chủ nghĩa ( Các

n-ớc XHCN) mầu nâu thể hiện các nn-ớc thuộc địa, phụ thuộc, mầu xanh thẫm thể hiện các nớc t bản, đế quốc chủ nghĩa

Kí hiệu chữ : Thủ đô các nớc chữ in to, bên cạnh có kí hiệu ngôi sao hoặc sử dụng kí hiệu hoá học nh Pb ( chì), Cu ( đồng )

Kí hiệu hình học : hình vuông (than) (sắt)

Kí hiệu trực quan minh hoạ: mũi tên có mầu sắc khác nhau để diễn tả tấn công

hay rút lui trong trận đánh, chiến tranh – hình ngời cầm cờ( bên chiến thắng), ngời giơ hai tay lên trời (X) bên chiến bại

Dựa vào những quy ớc trên ta cũng có thể tự vẽ một lợc đồ nào đó nếu đồ dùng

đó cha có hay nhiều loại bản đố mà ta cần Tuy nhiên, chữ viết trên bản đồ cần rõ ràng, đẹp để học sinh quan sát, việc thể hiện nội dung, hình thức trên bản đồ phải tuân theo qui tắc chung, bảo đảm tính tính khoa học, tính t tơng, tính s phạm

2- Kĩ năng xây dựng bản đồ lịch sử:

Xây một bản đồ lịch sử dùng để giảng dậy cần căn cứ vào yêu cầu nội dung tài liệu bản đồ lịch sử, các sách giáo khoa lịch sử ( kể cả sách giáo khoa, át lát lịch sử của nớc ngoài) và các sách báo lịch sử khác

II- Rèn luyện kĩ năng sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử:

1- Sử dụng bản đồ trong dạy học lịch sử

Khi đã xây dựng đợc bản đồ, việc sử dụng bản đồ nh thế nào trong dạy học lịch sử cung là yếu tố hết sức quan trọng để nâng cao hiệu quả dạy học Muốn sử dụng có hiệu quả yêu cầu ngời giáo viên phải tuân theo quy trình sau:

- Xác định mục đích của việc làm

- Hiểu rõ những kiến thức lịch sử, địa lí đợc thể hiện trên bản đồ : Tên bản đồ,

đọc bản chú giải trên bản đồ để biết kí hiệu qui ớc, kí hiệu biểu tởng địa lí, lịch sử biểu tợng trên bản đồ

- Cách tiến hành bài giảng khi sử dụng bản đồ lịch sử ( Chú ý cách treo, cách chỉ bản đồ)

Khi treo bản đồ không nên treo ở giữa bảng đen, vì bảng còn dùng để viêt, phải treo

ở chỗ cao ở góc bên phải bảng, nơi có đủ ánh sáng cho tất cả học sinh nhìn thấy rõ

Giáo viên phải đứng bên phải bản đồ, dùng bút chỉ bản đồ ( hay là một cái dâu ăng ten của đài hoặc ti vi) chỉ các địa điểm cho thật chính xác Khi xác định một vị trí, giáo viên không nên nói một cách mơ hồ rằng vị trí này ở phía "bên trái" mà phải chỉ phơng hớng của vị trí ( "phía Tây " hay "phía Đông" hay " phía Bắc" ) Nếu là một khu vực hay căn cứ quân sự thì giáo viên phải chỉ đúng kí hiệu trên bản đồ ; nếu là con sông thì phải chỉ từ thợng lu đến hạ lu ( theo dòng chảy của sông ), cũng có khi

vị trí xuất kích đi ngợc dòng chảy của sông thì phải nói là đi "ngợc"(Ví dụ trong chiến dịch Việt Bắc thu đông 1947:địch ngợc sông Hồng, sông Lô lên Tuyên

Quang, Chiêm Hoá )

Kiểm tra kết quả khi sử dụng ( kiểm tra việc nắm bắt của học sinh qua đọc bản

đồ)

2- Hớng dẫn học sinh "đọc" bản đồ lịch sử

Đọc bản đồ lá loại kĩ năng hoàn thiện dựa trên cơ sở hiểu bản đồ Để đọc đợc bản đồ học sinh phải nắm đợc các công việc sau:

- Nhận biết các kí hiệu và có biểu tợng rõ ràng về các hiện tợng địa lí : biên giới giữa các quốc gia, sông núi cung nh các kí hiệu về chiến dịch, trận đánh

- Từ hiểu kí hiệu trên bản đồ, nắm nội dung lịch sử, có biểu tợng cụ thể về một

số biến cố, hiện tợng lịch sử đợc biểu diễn trên bản đồ

- Biết so sánh, phân tích, trình bày lại bằng ngôn ngữ của mình những nội dung lịch sử thông qua các kí hiệu trên bản đồ

3- Một số cách làm có hiệu quả đối với bản đồ

Khi nói đến địa danh, lãnh thổ hay khu vực địa lí nào đó, giáo viên vừa giảng

rõ ràng, chậm, vừa chỉ những địa danh đó trên bản đồ

Để giúp hoch sinh ghi nhớ vị trí các đôis tợng địa lí trên bản đồ, giáo viên khi dạy có thể sử dụng những mảng mầu khác nhau gắn lên bản đồ để làm nổi bật vị trí của sự kiện lịch sử

Cũng có khi giáo viên kết hợp bản đồ treo tờng với vẽ biểu tợng hình dáng khu vực địa lí đó lên bảng ( Ví dụ: Việt Nam và khu vực "Đông Nam á " trớc nạn ngoai xâm – Lịch sử 8 )

Tiến hành thực hành nhiều lần với bản đồ

III- Phơng pháp sử dụng lợc đồ cụ thể trong bài

1- Chuẩn bị lợc đồ

Bài này là tiết 36, học kì II thuộc nội dung chơng trình lịch sử lớp 9 Giáo viên chuẩn bị 2 lợc đồ :

- Lợc đồ chiến trờng Đông Dơng ( trên đất liền) (1953-1954) để học sinh nắm

đợc vị trí của Điện Biên Phủ, từ đó học sinh sẽ hình dung đợc trong đầu đây là một tập đoàn cứ điểm bị cô lập sau các cuộc tấn công của ta ( cuối 1953 đầu nă 1954)

L-ợc đồ này dùng cho phần 1

- Thứ hai là lợc đồ các đợt tiến công của quân ta vào " Điện Biên Phủ" Lợc đồ

nỳ dùng cho cả phần 1 và phần 2

2- Cách vẽ các kí hiệu trên bản đồ, lợc đồ.

Với lợc đồ: các đợt tiến công của quân ta vào Điện Biên Phủ cần kí hiệu nh sau:

- Cần vẽ đợc ba phân khu:

+ Phân khu Bắc : Vẽ đợc các cứ điểm của địch ở đồi Him Lam, Độc lập và Bản Kéo bằng chấm đen ( •) và Bản ( )

+ Phân khu trung tâm Mờng Thanh : Vẽ các kí hiệu sau: • chỉ huy địch ; (•)

cứ điểm địch

( † ): Trờng bay ; các đồi A1, C1, D1

+ Phân khu Nam: Vẽ ( † ) sân bay Hồng Cúm, (•) cứ điểm địch

Ngoài ra còn vẽ : vòng vây sau đợt 1 ( đờng đứt đoạn tô mầu hồng nhạt); vòng vây sau đợt 2( là đờng liền và tô mầu hồng đậm hơn) ; ngoài ra vẽ hàng rào dây thép gai quanh mỗi các cứ điểm của địch - ; vẽ sông Nậm Rốm ( đi qua trung tâm M-ờng Thanh xuống phân khu Nam ) ; vẽ đM-ờng đi Tuần Giáo qua đồi Him Lam; đi Lai Châu qua đồi Độc Lập

Vẽ mũi tên:

+ Mũi tên mầu trắng viền đỏ ta tấn công đợt 1

+ Mũi tên gạch chéo là ta tấn công đợt 2

+ Mũi tên mầu đỏ ta tấn công đợt 3

+ Mũi tên mầu đen là đờng rut chạy của địch

3- Cách chỉ bản đồ.

- Cần chỉ chú thích các kí hiệu trên bản đồ

+ Đợt 1: Chỉ ta tấn công phân khu Bắc ( Him Lam, Độc Lập, địch ở Bản Kéo ra hàng ) sau đo uy hiếp trực tiếp phân khu Mờng Thanh

+ Đợt 2: Chủ yếu ở phân khu Trung tâm Mờng Thanh lu ý các đồi A1, C1, D1 + Đợt 3: Ta chiếm một số cao điểm còn lại ở phía Đông, thu hẹp phạm vi chiếm đóng của địch ở phía Tây Giáo viên chỉ quân ta vợt cầu Mờng Thanh tiến vào

sở chỉ huy địch sau đó tiến công xuống phân khu Nam, truy kích tiêu diệt toàn bộ quân địch

Giáo viên giảng và yêu cầu toàn bộ học sinh quan sát trên bàn đồ, học sinh sẽ

dễ hiểu và nhanh thuộc bài hơn

IV- Kết quả đạt đợc.

Trong quá trình dạy học môn lịch sử bản thân tôi thấy bản đồ nói riêng và đố dùng trực quan nói chung là rất cần thiết, đặc biệt là các tranh ảnh và bản đồ, lợc đồ lịch sử hiện nay còn ít Nên việc vẽ và sử dụng đồ dung tự làm là rât cần thiết khi giảng bài nếu cố các lợc đồ, bản đồ các em sẽ tiếp thu bài giảng một cách chủ động

và chăm chú học hơn là nối "dạy chay, học sinh sẽ nhớ lâu, nhớ kĩ từng sự kiện cũng

nh địa điểm diễn ra trận đánh

Năm học 2005-2006 tôi đã ra câu hỏi trác nghiệm so sánh giữa lớp học chay bằng bản đồ và lợc đồ của sách giáo khoa và không có lợc đồ và lớp có lợc đồ, bản

đồ do giáo viên tự vẽ và học sinh vẽ trớc nh sau:

1- Em cho biết tập đoàn cứ điểm " Điện Biên Phủ" cuối năm 1953 đầu năm

1954 nh thế nào?

A Cô lập

B Không cô lập

2- Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ chia làm mấy phân khu ?

A Hai phân khu

B Ba phân khu

C Bốn phân khu

D Năm phân khu

3- Cuộc chiến đấu diễn ra mấy đợt ? Quyết liệt nhất là đợt nào? Phía Đông hay phía Tây?

Kết quả:

- Lớp 9A sĩ số ( Không sử dụng lợc và học sinh không

tự vẽ)

- Lớp 9B sĩ số Sử dụng lợc đồ và lợc đồ học sinh và giáo viên tự vẽ phóng to)

Lớp

Sĩ số

Trả lời đúng câu hỏi

%

Trả lời sai câu hỏi

%

9A

9B

Nh vậy từ thực tiễn có thể thấy nếu nh học sinh đợc học trên bản đồ, lợc đồ kết hợp với sách giáo khoa các em sẽ nhớ lâu và nhớ chính xác hơn lối dạy chay, dạy xuông, lí thuyết và thuyết trình dài dòng Bởi đợc học trên bản đồ và học sinh tự vẽ

và giáo viên vẽ sẽ in sâu vào trong tâm trí các em hơn.Hơn nữa khi vẽ bản đố, lợc đồ thì giáo viên đã kết hợp các kiến thức của bài từ đó chủ động trong bài giảng, còn học sinh khi yêu cầu vẽ các em đã phần nào tiếp cận đến kiến thức của bài học do đó các em sẽ làm chủ kiến thức của bài học Nh vậy khi lên lớp học sinh sẽ làm chủ kiến thức và giờ học cho lên giờ học sẽ nhẹ nhàng và hiệu quả,tránh

gò bó, khô khan và ép buộc nặng nề

V- Bài học kinh nghiệm:

Dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng yêu cầu ngời giáo viên phải biết linh hoạt sử dụng đồ dùng trực quan đặc biệt là lợc đồ thì mới giúp cho học sinh

khắc sâu kiến thức một cách chủ động Tuy nhiên không phải lúc nào cũng cần phải

sử dung lợc đồ và bản đồ Nếu sử dụng không đúng cách, không đúng chỗ sẽ làm giảm chất lợng bài giảng Do đó yêu cầu ngời giáo viên phải có nghệ thuật s phạm khi sử dụng đồ dùng trực quan Biết vẽ và hớng dẫn học sinh vẽ "đọc" đợc các lợc đồ

và bản đồ và hiểu nó một cách sâu sắc Từ đó biết phân tích, nhận xét, đánh giá sự kiện lịch sử

Biết vận dụng vào từng bài cụ thể, khéo léo vận dụng và đặc biệt là phải biết trẻ nhỏ các sự kiện quan trọng, cụ thể để xây dựng các lợc đồ nhỏ cho từng phần nhỏ

C- kết luận và đề xuất ý kiến

1- Kết luận.

Nhiều năm qua bức xúc trớc vấn đề học sinh Việt Nam mà không biết lịch sử dân tộc mình và đặc biệt những năm gần đây tình trạng học sinh thi vào các trờng

đại học tỉ lệ điểm liệt là rất nhiều Trong khi đó lịch sử Trung Quốc thì các em lại nhớ rất tốt và nhiều Điều này không chỉ riêng tôi mà rất rất nhiều giáo viên nói chung vàb giáo viên bộ môn lịch sử nói riêng, các cấp quản lí phải lu tâm và suy nghĩ Do đố tôi mạo muỗi đa ra một kinh nghiệm nhỏ để góp phần nhỏ bé của mình vào sự nghiệp chung Trên đây là mhững kinh nghiệm đợc rút ra từ thực tiễn bản thân tôi trong quá trình dạy học lịch sử mặc dù nó cha thức sự hiệu quả xong nó phần nào giải quyết đợc những hạn chế của bộ môn Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu và thực hiện bài viết của tôi còn rất nhiều hạn chế mong các bạn đồng nghiệp đóng góp ý kiến và đa ra nhiều kinh nghiệm quý báu trong dạy và học lịch sử

để chúng tôi học hỏi để từng bớc nâng cao chât lợng của giáo dục nói chung và phân

môn lịch sử nói riêng xứng đáng với câu nói của Bác:

" Dân ta phải biết sử ta, cho tờng gốc tích nớc nhà Việt Nam"

Hiện nay trong thời kì công nghiệp hoá và hiện đại hoá các phơng tiện dạy học cung đã từng bớc đợc đổi mới xông với đạc thù riêng của môn lịch sử bên cạnh những trang thiết bị dạy học hiện đại thì một phần không thể thiếu vãn là các tranh

ảnh và bản đồ và lợc đố vì không thể tái hiện và dựng lại lịch sử đợc, nếu có thì nó rất tốn kém mà cha trắc đã hiệu quả bằng sử dụng các đồ dung trực quan nh tranh

ảnh và lợc đồ, bản đồ Hiện nay đồ dùng cho môn lịch sử còn ít và thiếu ca đồng bộ, tài liệu cho môn học cha có nhiều Do đó tôi dề nghị với nhà trờng tăng cờng mua xắm đồ dùng cho môn lịch sử và tha thiết yêu cầu các cấp quản lí xây dựng một phòng học lịch sử với trang thiết bị cần thiết để cho việc đổi mới phơng pháp dạy học nói chung và đổi mới phơng pháp môn lịch sử nói riêng đợc thực hiện tốt trong nhà trờng