Xét về nhận thức và hành động, nhiều giáo viên không thể chuyển hóa được mục tiêu tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh vào việc thiết kế và thi công bài dạy.. Qua các năm giảng dạ
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG THPT CHUYÊN QUẢNG BÌNH
*******************
BÀI CHUYÊN ĐỀ
DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG
Giáo viên hướng dẫn :
Học viên thực hiện :
TP 08/2015
Trang 2CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG
Trong những năm gần đây, cùng với chuyển biến bước đầu về chất lượng giáo dục, hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học đang từng bước được ghi nhận Tuy nhiên về phương pháp dạy học còn nhiều vấn đề cần bàn
Một bộ phận không nhỏ học sinh thụ động học tập do không được làm việc hoặc không chịu làm việc trong các giờ học Trong hầu hết các giờ lên lớp, thực tập, thao giảng và cả thi giáo viên dạy giỏi vì giới hạn thời gian tiết học nên giáo viên chỉ làm việc với một số học sinh khá, giỏi để hoàn thành bài dạy, số học sinh còn lại im lặng, nghe giảng và ghi chép Thực chất đó là những bài độc diễn của giáo viên có sự phụ họa của một số học sinh khá giỏi Xét về nhận thức và hành động, nhiều giáo viên không thể chuyển hóa được mục tiêu tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh vào việc thiết kế và thi công bài dạy
Trước thực trạng đó, việc đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học là một yêu cầu bức thiết đối với ngành giáo dục nước ta trong thời kỳ hội nhập Và một trong những
định hướng đổi mới phương pháp dạy học được quan tâm nhiều hiện nay là dạy học bằng tình huống
Qua các năm giảng dạy ở lớp chuyên và bồi dưỡng học sinh giỏi tôi nhận thấy rằng, việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống đã thu được kết quả khả quan Phương pháp này có thể kích thích ở mức cao nhất tính tích cực học tập của học sinh, không chỉ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mà còn rèn luyện được kĩ năng nhận thức, kĩ năng tiếp cận, phát hiện và giải quyết vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau,
kĩ năng giao tiếp, tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo…Nó tạo điều kiện cho học sinh chủ động điều chỉnh nhận thức, kĩ năng, hành vi Phương pháp này
có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao Vì thế cần được khuyến khích sử dụng, đặc biệt là ở những trường chuyên, lớp chọn
Trang 3I CƠ SỞ KHOA HỌC:
1 Tình huống dạy học
Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở thành chủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong môi trường dạy học nhằm một mục đích dạy học cụ thể
Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức
Theo quan điểm lý luận dạy học, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, tế bào của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp các điều kiện cần thiết Đó là mục đích dạy học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế riêng biệt
2 Bài tập tình huống dạy học
Bài tập tình huống dạy học là những tình huống khác nhau đã, đang và có thể xảy ra trong quá trình dạy học được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, khi học sinh giải bài tập ấy, vừa có tác dụng củng cố tri thức, vừa rèn luyện được kỹ năng học tập cần thiết
3 Nguyên tắc thiết kế bài tập tình huống
Bài tập tình huống nêu ra phải tạo ra được nhu cầu nhận thức, tạo được tính sáng tạo, kích thích tư duy của người giải
Bài tập tình huống nêu ra phải xuất phát từ nhiệm vụ của giáo viên, từ các kỹ năng cần thiết cho việc đặt câu hỏi để dạy học
Bài tập tình huống nêu ra phải gắn với cơ sở lý luận với một liều lượng tối đa cho phép
Bài tập tình huống phải có đầy đủ hai yếu tố: điều kiện và yêu cầu cần tìm
4 Kỹ thuật thiết kế tình huống dạy học
Để giúp học sinh xác định được các dữ kiện, nhận ra được các mâu thuẫn trong nhận thức, thì xây dựng tình huống dạy học được thiết kế theo các bước sau:
Bước 1 Xác định mục tiêu
Bước 2 Phân tích cấu trúc nội dung của bài học
Bước 3 Thiết kế tình huống dạy học
Bước 4 Vận dụng tình huống vào dạy học
Trang 4II THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC TẾ BÀO
Bài : CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC CỦA TẾ BÀO
Tình huống 1 Có ý kiến cho rằng: Các nguyên tố vi lượng có hàm lượng cực nhỏ,
nhỏ hơn 0,01% khối lượng chất sống của cơ thể nên chúng không có vai trò quan trọng trong cơ thể
Em có đồng ý với ý kiến trên không? Tại sao?
Tình huống 2 Có người khuyên rằng: Không nên bảo quản các sản phẩm tươi
sống trong ngăn đá tủ lạnh
Em thấy lời khuyên đó thế nào? Hãy phân tích cơ sở khoa học của lời khuyên đó?
Tình huống 3 Có ý kiến cho rằng: Cacbon là một trong những nguyên tố sinh học
có vị trí đặc biệt quan trọng trong cơ thể sống và là nguyên tố cơ bản phân biệt giữa
cơ thể sống và yếu tố không sống
Em có nhận xét gì về ý kiến trên? Theo em nên chỉnh lý lại như thế nào?
Tình huống 4 Một bạn quan sát thấy một số hiện tượng sau nhưng còn lúng túng
chưa giải thích được nguyên nhân Em hãy giúp bạn làm sáng tỏ cơ sở khoa học của những hiện tượng ấy
- Con gọng vó di chuyển trên mặt nước dễ dàng
- Một số sinh vật ở vùng cực vẫn sống được trong nước dưới lớp băng dày
Bài : CACBONHIĐRAT VÀ LIPIT Tình huống 1 Một bạn thắc mắc tại sao động vật không dự trữ năng lượng dưới
dạng tinh bột như thực vật mà lại dưới dạng mỡ Em hãy giải thích giúp bạn ấy nhé!
Tình huống 2 Mặc dù cơ thể người không tiêu hóa được Xenlulôzơ nhưng vẫn
nhận được lời khuyên là nên ăn nhiều rau xanh hàng ngày
Theo em lời khuyên đó có đúng không? Tại sao?
Tình huống 3 Một bạn cho rằng xenllulôzơ là thành phần cấu tạo lí tưởng của
thành tế bào thực vật Theo em điều đó có đúng không? Hãy chứng minh?
Tình huống 4: Người ta thường bôi kem sáp chống nẻ da, môi vào mùa lạnh Em
hãy giải thích tại sao người ta lại làm như vậy?
Bài : PRÔTÊIN Tình huống 1 Có ý kiến cho rằng: Prôtêin thực hiện chức năng chủ yếu của mình
ở cấu trúc bậc 1 Theo em ý kiến trên đúng hay sai? Giải thích?
Trang 5Tình huống 2 Các động vật như trâu, bò, dê, ngựa…đều ăn cùng một loại thức ăn là
cỏ Tại sao thịt (Prôtêin) của chúng lại khác nhau?
Tình huống 3 Sau khi nấu chín canh riêu cua chúng ta thường thấy có một lớp
váng màu vàng nổi lên bề mặt nồi canh Em hãy giải thích hiện tượng trên?
Bài : AXIT NUCLÊIC Tình huống 1 Có bạn phát biểu rằng: Cấu trúc mạch kép của ADN là không cần
thiết vì chỉ có một trong hai mạch của ADN có nghĩa trong di truyền
Theo em ý kiến của bạn như thế nào? Hãy giải thích để bạn đó hiểu rõ hơn vấn đề này
Tình huống 2 Có ý kiến cho rằng: Yếu tố cần và đủ để quy định tính đặc trưng của
ADN là trình tự phân bố của các nuclêotit trên ADN đó
Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 3 Khi giải thích về tỉ lệ 3 loại ARN trong tế bào (rARN = 70-80%,
tARN = 10-20%, mARN = 5-10%), một bạn giải thích như sau:
- rARN nhiều để tổng hợp nên nhiều ribôxôm tham gia tổng hợp prôtêin
- tARN, mARN ít vì có thể được sử dụng nhiều lần
Việc giải thích như vậy đã chính xác chưa? Có cần bổ sung gì thêm không?
Tình huống 4 Một bạn lập bảng so sánh về cấu tạo và chức năng của ADN và
ARN nhưng còn một vài điểm thiếu sót, em hãy bổ sung giúp bạn ấy nhé!
Loại axit nuclêic
Giống nhau - Là những đại phân tử có cấu trúc đa phân gồm nhiều
đơn phân
- Đều có cấu tạo xoắn
- ………
Khác nhau
- Cấu trúc
- Chức năng
- Chuỗi xoắn kép (trừ ADN trong bào quan) -………
- Mạch xoắn đơn
-………
Trang 6Tình huống 5 Một bạn cho rằng: có thể căn cứ vào cấu trúc của các loại ARN (hình 11.3) để dự đoán thời gian tồn tại của các loại ARN Theo em, bạn đó dự đoán như thế nào? Giải thích?
Tình huống 6 Một số loài vi khuẩn có thể sống ở suối nước nóng với nhiệt độ
lên đến 100oC Người ta cho rằng sở dĩ chúng tồn tại được là do cấu trúc di truyền của chúng bễn vững với nhiệt độ
Bằng các kiến thức về cấu trúc của AND, em hãy giải thích nguyên nhân mà các loài vi khuẩn đó có thể sống được ở các suối nước nóng?
Bài : TẾ BÀO NHÂN SƠ Tình huống 1 Có ý kiến cho rằng: Hiện tượng thực bào thường thấy ở tế bào vi
khuẩn
Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 2 Một bạn phát biểu rằng: Chỉ cần căn cứ vào độ dày thành tế bào
murêin của vi khuẩn là có thể phân biệt được vi khuẩn Gram âm và Gram dương Theo em bạn phát biểu như vậy đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 3 Có ý kiến cho rằng trong tế bào chất của các vi sinh vật đều có các
bào quan tương tự nhau: Riboxom, ti thể, bộ máy gôngi, màng lưới nội chất
Em có nhận xét gì về ý kiến trên? Giải thích?
Tình huống 4 Kích thước nhỏ của tế bào nhân sơ có rất nhiều lợi thế như: Tỷ lệ
diện tích bề mặt (S)/ thể tích (V) lớn thuận lợi cho quá trình trao đổi chất với môi trường ngoài, tế bào kích thước nhỏ giúp cho việc vận chuyển các chất từ nơi này đến nơi khác trong tế bào nhanh hơn Một bạn thắc mắc: Kích thước nhỏ có nhiều lợi thế như vậy tại sao tế bào nhân sơ không nhỏ hơn nữa mà dừng lại ở kích thước từ 1-10µm Em hãy giúp bạn giải đáp thắc mắc trên
Tình huống 5 Hãy giải thích tại sao tế bào sinh trưởng đến một mức độ nhất định
thì phải phân chia
Bài: TẾ BÀO NHÂN THỰC Tình huống 1 Một nhà sinh học chụp ảnh hiển vi điện tử trong đó có 2 tấm ảnh tế
bào chuột, 2 tấm ảnh tế bào lá đậu, 2 tấm ảnh tế bào vi khuẩn E Coli nhưng ông quên đánh dấu và để lôn xộn Nếu chỉ có các ghi chú sau đây thì em có thể phát hiển ảnh thuộc đối tượng nào không?
- A: Lục lạp, riboxom, nhân
- B: Vách tế bào, màng sinh chất
- C: Ti thể, vách tế bào, màng sinh chất
Trang 7- D: Các vi ống, bộ máy gôngi
- E: Màng sinh chất, ribôxôm
- F: Nhân, lưới nội chất hạt
Tình huống 2 Trong tế bào chất ribôxôm phân bố chủ yếu ở trên lưới nội chất và
tập trung nhiều nhất ở miền gần nhân để thực hiện chức năng tổng hợp prôtêin
Theo em sự giải thích trên đã rõ ràng chính xác chưa? Tại sao?
Tình huống 3 Một bạn phát biểu rằng: Các ribôxôm của tế bào vi khuẩn và tế bào
nấm men có cùng loại phân tử cấu tạo
Theo em ý kiến của bạn có đúng không? Tại sao?
Tình huống 4 Có ý kiến cho rằng: Trung thể là bào quan chỉ có ở tế bào động vật
Theo em ý kiến trên đã chính xác chưa? Nếu chưa em bổ sung như thế nào?
Tình huống 5 Có người đàn ông bị mắc chứng vô sinh và hay mắc bệnh nhiễm
khuẩn đường hô hấp Khi nghiên cứu tế bào của người bệnh này người ta thấy các phân tử cấu tạo vi ống bị dị dạng nên mất chức năng Em hãy giải thích tại sao?
Tình huống 6 Có ý kiến cho rằng: Tất cả các tế bào động vật đều không có thành
tế bào Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 7 Nói tế bào thực vật có thành tế bào xenlulôzơ, màng sinh chất, tế
bào chất, không bào, lục lạp, ti thể, nhân Đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 8 Khi một người uống nhiều rượu, tế bào nào trong cơ thể (bào quan
nào của tế bào đó) phải hoạt động mạnh để cơ thể khỏi bị đầu độc? Tại sao?
Tình huống 9 Quan sát mạng lưới nội chất của 2 tế bào khác nhau trên cùng một
cơ thể sinh vật, nhận thấy: mạng lưới nội chất tế bào thứ nhất có nhiều hạt nhỏ bám trên màng, mạng lưới nội chất của tế bào thứ hai trơn Có ý kiến cho rằng: tế bào thứ nhất thực hiện chức năng chủ yếu là tổng hợp lipit còn tế bào thứ hai thực hiện chức năng chủ yếu là tổng hợp prôtêin Theo em ý kiến của bạn có đúng không? Tại sao?
Tình huống 10 Có bạn phát biểu rằng: Perôxixôm là bào quan có mặt trong tế bào
nhân thực, hiếu khí và có vật chất di truyền riêng
Ý kiến trên đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 11 Theo em điều gì sẽ xảy ra nếu vì một lí do nào đó lizôxôm trong
tế bào bị vỡ ra? Tại sao các enzim trong lizôxôm lại không phá vỡ chính nó?
Tình huống 12 Một bạn quan sát thấy thạch sùng khi gặp nguy hiểm thì tự đứt đuôi
để tự vệ nhưng không hiểu làm cách nào đuôi thạch sùng có thể bị đứt ra dễ dàng như thế Em hãy giúp bạn giải thích cơ sở khoa học của hiện tượng trên
Tình huống 13 Một bạn so sánh tế bào động vật và tế bào thực vật ở bảng sau
Em kiểm tra và bổ sung giúp bạn những ý còn thiếu nhé!
Trang 8Loại tế bào
Đặc điểm so sánh
Tế bào động vật Tế bào thực vật
Giống nhau
Khác nhau
-Không có thành tế bào Xenlulôzơ nên hình dạng
tế bào không ổn định
-
-
………
…
- Có thành xenlulôzơ bảo vệ
-
-
………
…
Tình huống 14 Người ta tiến hành lai tế bào chuột và tế bào người Tế bào chuột
có prôtêin màng đặc trưng phân biệt được với prôtêin màng của tế bào người (xem hình vẽ) Em vẽ tiếp như thế nào để ủng hộ hoặc bác bỏ ý kiến của mình về thuyết màng tế bào là màng khảm động Hãy giải thích tại sao?
Tình huống 15 Một bạn chú thích các thành phần cấu tạo của tế bào ở hình bên
nhưng còn lúng túng Em hãy cho biết hình vẽ thể hiện cấu trúc của loại tế bào nào?
Và giúp bạn chú thích đúng các thành phần cấu tạo của tế bào tương ứng với các con
số ở hình bên
Prôtêin màng
Tế bào
chuột
Tế bào người
Bác bỏ
Ủng hộ
Tế bào lai
Hình 1: Thí nghiệm lai tế bào chuột và người
Trang 9
Hình 2: Cấu tạo tế bào nhân chuẩn
Tình huống 16 Hãy hoàn thành bảng tóm tắt về các thành phần cấu tạo tế bào
nhân thực dưới đây, trong đó nêu rõ những thành phần nào chỉ có ở tế bào thực vật, những thành phần nào chỉ có ở tế bào động vật?
Thành phần cấu tạo tế
Chức năng
- Thành tế bào
- Màng sinh chất
- Nhân tế bào
- Lưới nội chất
- Ti thể
- Lục lạp
- Bộ máy gôngi
-
………
-
-
………
…
-
-
………
…
Bài: VẬN CHUYỂN CÁC CHẤT QUA MÀNG TẾ BÀO Tình huống 1 Trong 10 phôi ngô có 5 phôi đã chết vì bị đun cách thủy Theo em
làm thế nào để phân biệt được đâu là phôi ngô đã chết đâu là phôi ngô còn sống chỉ với một loại thuốc nhuộm xanh mêtylen Em hãy giải thích?
Tình huống 2 Khi chế biến mứt từ các loại rau củ, trước khi ngâm ướp đường
người ta thường luộc chín sơ nguyên liệu bằng nước sôi
Theo em tại sao người ta lại làm như vậy? Cơ sở khoa học của thao tác trên là gì?
Trang 10Tình huống 3 Người ta tiến hành thí nghiệm gieo các hạt đậu vào hai cốc chứa cát
khô đã rửa sạch rồi đặt cùng nơi ngoài sáng:
- Cốc 1: Tưới nước
- Cốc 2: Tưới nước có hòa thêm phân NPK
Em dự đoán xem hiện tượng gì sẽ xãy ra ở hai cốc thí nghiệm? Giải thích kết quả
Tình huống 4 An được bạn tặng một khóm hồng rất đẹp, bạn chăm sóc cho hoa
rất chu đáo, ngày nào An cũng tưới nước có pha phân NPK cho hoa với mong muốn khóm hồng nhanh ra hoa, khoe sắc Nhưng khóm hồng của bạn không những không
ra hoa mà dần héo rủ An đang hoang mang không biết tai sao, em hãy giải thích giúp bạn nhé!
Tình huống 5 Trong thực tế ta thấy rằng: Cây sống ở vùng nước lợ và nước mặn
khi đem trồng ở vùng nước ngọt thì mất khả năng sinh trưởng
Em hãy giải thích hiện tượng trên?
Bài : CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG Tình huống 1 Khi so sánh một xạ thủ bắn cung (Hình 3) với quá trình trao đổi
chất và năng lượng ở cây xanh, có ý kiến cho rằng: Trong quá trình trao đổi chất và năng lượng ở cây xanh, xạ thủ được ví như mặt trời và cung tên là cây xanh
Theo em ý kiến trên có chính xác không? Tại sao?
Hình 3 Xạ thủ đang bắn cung tên
Bài : ENZIM VÀ VAI TRÒ CỦA ENZIM TRONG
CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT Tình huống 1 Một bạn tiến hành các thí nghiệm về enzim như sau:
Có 9 ống nghiệm trong đó có ống nghiệm được đặt ở nhiệt độ 37oC, tỉ lệ các chất tham gia thí nghiệm đều thích hợp
Ống nghiệm 1: Tinh bột + nước bọt + iốt
Ống nghiệm 2: Tinh bột + nước cất + iốt
Ống nghiệm 3: Tinh bột + nước bọt đã đun sôi + iốt
Đích
