chuyên đề dạy học bằng thí nghiệm hóa học

Trong phạm vi bộ môn hoá học , riêng bản thân và tất cả các đồng nghiệp cũng thấy được sự cần thiết của đồ dùng dạy học nhất là các dụng cụ và hoá chất để thực hiện các tiết dạy học đạt

CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC BẰNG THÍ NGHIỆM HÓA HỌC

I.Đặt vấn đề :

Hiện nay vấn đề sử dụng đồ dùng dạy học trong quá trình giảng dạy là tối cần thiết đối với tất cả các bộ môn Trong phạm vi bộ môn hoá học , riêng bản thân và tất cả các đồng nghiệp cũng thấy được sự cần thiết của đồ dùng dạy học nhất là các dụng

cụ và hoá chất để thực hiện các tiết dạy học đạt chất lượng cao vì hoá học là bộ môn khoa học thực nghiệm

II.Tính khoa học

1.Thực trạng của vấn đề

 Học hóa là môn học rất khó, khi học sinh phải tưởng tượng ,nhớ lại,giải thích được những hiện tượng hoá học

 Hiện nay vấn đề chất lượng học sinh đã được quan tâm đặc biệt ,do đó vấn

đề dùng thí nghiệm để giảng dạy là phương pháp nâng chất lượng 1 cách nhanh nhất

 Ở một số trường chưa có đủ cơ sở vật để tiến hành giảng dạy bằng phương pháp này thì đó là 1 thiệt thòi lớn cho học sinh và cũng là 1 mất mác cho giáo viên vì

đã bỏ lở dịp để truyền thụ kiến thức tốt nhất cho học sinh

 Tỉ lệ học sinh yếu trung bình còn cao

2 Biện pháp và quá trình tổ chức tiến hành

* Biện pháp : Những yêu cầu sư phạm và biện pháp kỉ thuật :

a.Thí nghiệm phải an toàn : An toàn là yêu cầu đầu tiên cơ bản của mọi thí

nghiệm hóa học Phải an toàn cho giáo viên và học sinh Giáo viên phải chiụ hoàn toàn trách nhiệm trước nhân dân và pháp luật về mọi sự không mai có ảnh hưởng đến sức khoẻ và tính mạng của học sinh và của chính mình Để đảm bảo an toàn giáo viên phải :

_Nắm vững kĩ thuật thí nghiệm ( trật tự động tác , liều lượng , hóa chất

….)

_Tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của thí nghiệm ( Phải hiểu được vì sao

phải làm như thế này mà không làm như thế kia )

_Phải trao dồi khả năng thí nghiệm : Sau khi nắm vững kĩ thuật , làm

đúng hứơng dẩn thì phải làm nhiều lần cho quen ,cho thành thạo Luôn cẩn thận bình tỉnh đề cao tinh thần trách nhiệm.Hiểu kĩ nguyên nhân của những trường hợp xãy ra nguy hiểm

b.Thí nghiệm phải thành công: Thí nghiệm có thành công thì uy tín của

giáo viên mới được đảm bảo Trái lại thí nghiệm không thành công sẽ làm cho học sinh thiếu tin tưởng vào thầy và tất nhiên thiếu tin tưởng vào khoa học uy tín của giáo viên bị xúc phạm Để đảm bảo được kết quả và tính khoa học của thí nghiệm giáo viên phải :

-Chuẩn bị tỉ mỉ và chu đáo ( thử trước nhiều lần ) :Không nên chủ quan

khi thí nghiệm đơn giản hoặc đã làm quen nên không cần thử trước

-Kiểm tra cẩn thận số lượng , chất lượng hoá chất của tưng thí nghiệm ,cần chuẩn bị sẳn dụng cụ dự trử để thay thế nếu những dụng cụ đó dể bị

hỏng Những sơ suất như đèn hết cồn, bấc kém cháy, quên diêm , quên giấy quì …sẽ

để lại những ấn tượng không tốt trong đầu học sinh

c.Trong trường hợp thí nghiệm không thành công thì phải giải thích đúng thực tế thí nghiệm :Cho học sinh chỉ ra nguyên nhân của sự thất bại Uy tín

của giáo viên sẽ được tăng lên đáng kể nếu giáo viên bổ khuyết cho thí nghiệm và làm lại cho thí nghiệm đạt kết quả tốt Trái lại uy

nghiệm không thành công

lớp phải quan sát được dấu hiệu bên ngoài của thí nghiệm Muốn vậy chúng ta phải tiến hành thí nghiệm vào các dụng cụ có kích thước đủ lớn , hoá chất lấy vừa phải bố cục thiết bị và động tác tay làm sao để ít bị che lấp nhất đối với học sinh Vị trí đứng biểu diển làm sao cho cả lớp quan sát được tốt nhất Khi cần có thể dùng phông dùng hoặc thiết bị đặc biệt để làm nổi bật kết quả của thí nghiệm

e.Thí nghiệm phải đơn giản mĩ thuật vừa sức học sinh : Các thí nghiệm

được chọn làm thí nghiệm biểu diển phải đơn giản về thiết bị thời gian tiêu tốn không nhiều ( thường không quá 5’) Khi lắp ráp dụng cụ thí nghiệm phải làm sao có bộ dụng cụ vừa đẹp mắt vừa đơn giản mà tiện lợi cho việc quan sát của học sinh đảm bảo được an toàn trong khi tiến hành thí nghiệm Nội dung thí nghiệm phải vừa sức học sinh Muốn vậy giáo viên phải thường xuyên có ý thức thường xuyên có ý thứ cải tiến dụng cụ thí nghiệm sao cho đơn giản , mĩ thuật mà tiện lợi Chọn thí nghiệm vừa sức học sinh và có dấu hiệu dể nhận biết Những thí nghiệm phức tạp tốn nhiều thời gian có thể biểu diển ở buổi thí nghiệm thực hành hoặc vào giờ ngoại khoá

f.Số lượng thí nghiệm phải vừa phải : Trong 1 tiết không nên biểu diễn quá

3 thí nghiệm , tất nhiên có những tiết có 4 thí nghiệm Do đó biểu diễn thí nghiệm cần phải chọn : Nên chọn thí nghiệm phục vụ cho trọng tâm bài Thể hiện tính chất đặc trưng của đối tượng nghiên cứu ,nếu có nhiều thí nghiệm cùng 1 loại thì chọn thí nghiệm nào đặc trưng , đại diện cho thể loại đó Tuyệt đối tránh thí nghiệm biểu diễn tuỳ tiện , tuỳ hứng , gây lạ mắt lừa phỉnh học sinh , tránh biểu diễn thí nghiệm cùng loại bởi vì như vậy sẽ làm loãng sự chú ý của học sinh lảng phí thời gian

i.Phải biết kết hợp chặt chẻ thí nghiệm biểu diễn với trình bày bài giảng

Đây là yêu cầu khó trong thực tế giảng dạy hoá học không ít giáo viên chưa đáp ứng được yêu cầu này.Như đã trình bày ở trước thí nghiệm biểu diễn là cơ sở xây dựng bài học về chất cụ thể vì vậy người ta dùng nó làm nguồn kiến thức chính minh hoạ cho lời nói của giáo viên Vì vậy khi kết hợp thí nghiệm với trình bày bài giảng 1 cách hợp lí mới nâng cao được chất lượng giờ học Để kết hợp tốt thí nghiệm biểu diễn với trình bày bài giảng thì trứơc khi biểu diễn giáo viên phải nói rõ mục đích thí nghiệm , tác dụng của từng dụng cụ để chuẩn bị cho học sinh quan sát , định hướng cho học quan sát những gì Trong khi biểu diễn phải luyện tập cho học sinh quan sát các hiện tượng xãy ra để họ nhận biết được các hiện tượng xãy ra và đó là cơ sở để họ giải thích được hiện tượng và rút ra những kết luận khoa học của vấn đề nghiên cứu

*Quá trình tổ chức tiến hành :

A Sau đây là một bài dạy thao giảng cấp trường đạt loại giỏi có sử dụng thí

nghệm hoá học với sự có mặt của đa số giáo viên trong tổ hoá- địa trường trung học cơ sở Tân Châu

Tên bài dạy : “ Tính chất hoá học của muối”

Hoạt động 1: KTBC ( 5 phút )

1 Nêu TCHH của Ca(OH)2

2 Cho biết khi pH=7 , pH<7, pH>7 là môi trường gì ?

Hoạt động 2: (5 phút ) Giới thiệu bài học

1/ Viết CTHH của một số hợp chất sau:

A Natri clorua B Magiê sunfat C Canxi cacbonat D Kali nitrat

E Sắt (II) Sunfat

Các em có nhận xét gì về thành phần phân tử của các hợp chất trên ?

GV: Các hợp chất trên đều gồm nguyên tử kim loại liên kết với gốc axit và thuộc loại hợp chất muối Vậy muối có những tính chất hoá học như thế nào ? (Tựa bài )

Hoạt động 3: ( 20 phút )

I/ TÍNH CHẤT HOÁ HỌC CỦA MUỐI:

GV Treo b ng ph :ảng phụ: ụ:

Tên thí

nghiệm

1 Muối tác

dụng với

KL

Thả 1 đinh sắt vào ống nghiệm đựng dd CuSO4

Thả 1 Cu vào ống nghiệm đựng

dd ZnCl2

2 Muối tác

dụng với dd

axít

cho BaCl2 vào dd H2SO4

cho NaCl vào dd H2SO4

3 Muối tác

dụng với

muối

Nhỏ từng giọt dd BaCl2 vào ống nghiệm đựng dd Na2SO4

Nhỏ từng giọt dd CuCl2 vào ống nghiệm đựng dd Na2SO4

4 Muối tác

dụng với

kiềm

Nhỏ từng giọt dd CuSO4 vào ống nghiệm đựng dd NaOH

Nhỏ từng giọt dd NaCl vào ống nghiệm đựng dd KOH

5 Nhiệt

phân muối

Y/cầu HS nhắc lại kiến thức đ/c oxi bằng KClO3 , sản xuất Vôi

2 Muối tc

dụng với dd

axít

cho BaCl2 vo dd H2SO4

cho NaCl vo dd H2SO4

3 Muối tc

dụng với

Nhỏ từng giọt dd BaCl2 vo ống nghiệm đựng dd Na2SO4

muối Nhỏ từng giọt dd CuCl2 vo ống

nghiệm đựng dd Na2SO4

4 Muối tc

dụng với

kiềm

Nhỏ từng giọt dd CuSO4 vo ống nghiệm đựng dd NaOH

Nhỏ từng giọt dd NaCl vo ống nghiệm đựng dd KOH

5 Nhiệt phn

muối

Y/cầu HS nhắc lại kiến thức đ/c oxi bằng KClO3 , sản xuất Vơi

GV: Tổ chức cho hs tiến hành thí

nghiệm nghiên cứu TCHH của muối

Thảo luận trong 2’ mổi ý

+Tổ 1 làm thí nghiệm

+Tổ 2 nêu hiện tượng

+Tổ 3 viết pt

+Tổ 4 kết luận

Học sinh thực hiện phản ứng , bổ sung

, giáo viên kết luận Học sinh ghi vào

tập

GV: Lưu ý điều kiện phản ứng của

mỗi PTHH

Cho học sinh nhớ lại phản ứng điều

chế vôi sống trong công nghiệp , phản

ứng điều chế oxi trong phòng thí

nghiệm

1 Muối tác dụng với KL:

Cu+ 2AgNO3  Cu(NO3)2+2Ag

Đồng (II )nitrat Cu+ZnCl2  không phản ứng Kết luận :(SGK)

2 Muối tác dụng với dd axít:

BaCl2 + H2SO4 BaSO4  + 2HCl Barisunfat CaCO3 + 2HClCaCl2 + CO2 + H2O canxiclorua

NaCl+H2SO4  không phản ứng Kết luận :(SGK)

3 Muối tác dụng với muối:

BaCl2 + Na2SO4  BaSO4  + 2NaCl CuCl2 + Na2SO4  không phản ứng Kết luận :(SGK)

4 Muối tác dụng với kiềm:

CuSO4 +2 NaOH  Cu(OH)2  + Na2SO4

Đồng ( II) hidrôxit NaCl + KOH  không phản ứng Kết luận :(SGK)

5 Nhiệt phân muối:Một số muối có thể bị thể bị

nhiệt phân như : KMnO4 ,KClO3 ,CaCO3…

t0

CaCO3  CaO + CO2

t0 canxioxit 2KClO3  2KCl + 3O2

MnO

2 kaliclorua

Hoạt động 4: ( 10 phút )

II/ PHẢN ỨNG TRAO ĐỔI TRONG DUNG DỊCH:

GV: yêu cầu HS nhận xét các PTPƯ

axit, muối bazơ và đặt câu hỏi

Các phản ứng hoá học trên có đặc

điểm nào chung ?

HS: Giữa các chất phản ứng có sự trao

đổi các thành phần cấu tạo nên phân

tử

GV: Từ nhận xét của HS trả lời:

Nêu định nghĩa thế nào là phản ứng

trao đổi ?

Điều kiện xảy ra phản ứng trao đổi là

gì ?

1 Nhận xét về các PƯHH của muối: Giữa các chất phản ứng có sự trao đổi các thành phần cấu tạo nên phân tử

2 Phản ứng trao đổi:

Là PƯHH trong đó 2 hợp chất tham gia phản ửng trao đổi với nhau những thành phần cấu tạo của chúng để tạo ra những hợp chất mới

3 Điều kiện xảy ra PƯ trao đổi:

- Sản phẩm tạo thành có chất không tan ( kết tủa ) hoặc chất khí ( chất bay hơi )

Hoạt động 5: KIỂM TRA VÀ ĐÁNH GIÁ:5’

*Hs giải BT1

* Về nhà học bài và làm BT 2, 3, 5,6 SGK trang 33

*Xem trước bài MỘT SỐ MUỐI QUAN TRỌNG.( NaCl được sản xuất và ứng dụng

như thế nào?)

B.Sử dụng thí nghiệm để hình thành tính chất của loại chất cụ thể

Thí

nghiệm Hiện tượng quan sát

chứng tỏ có phản ứng xãy ra

Phương trình phản ứng ( Dự đoán chất tạo thành và tính chất hoá học )

Nhận xét

Dẫn

axêtilen

qua ống

thuỷ tinh

đầu vuốt

nhọn

Axêtilen cháy trong không khí với ngọn lửa sáng toả

ra nhiều nhiệt

2C2H2 + 5O2  4CO2 +2H2O Axêtilen cháy sinh ra

CO2 và H2O

Dẫn

axêtilen

qua dd

brôm

màu da

cam

dd brôm mất màu

CH - CH + Br-Br  Br-CH-CH-Br khí dd màu da cam dd

Axêtilen tác dụng với

dd brôm

Giáo viên yêu cầu các nhóm làm thí nghiệm , báo cáo kết quả và rút ra tính chất hoá

học axêtilen

C.Sử dụng thí nghiệm nghiên cứu có so sánh đối chiếu ( Thí nghiệm đối chứng

) để rút ra tính chất hoá học của chất

Thí Hiện Phương trình phản ứng ( Dự đoán chất tạo Nhận xét

nghiệm tượng

quan sát chứng

tỏ có phản ứng xãy ra

thành và tính chất hoá học )

Nhỏ từ từ

dd

H2SO4loã

ng vào

ống

nghiệm

đựng Fe

Có chất sủibọt khí

H2SO4(loãng) + Fe Fe SO4 + H2

Dd r dd khí

Dd H2SO4

loãng tác dụng vớiFe tạo thành muối và hidrô

Nhỏ từ từ

dd H2SO4l

vào ống

nghiệm

đựng Cu

Không

có hiện tượng gì

Không có phản ứng hoá học xãy ra Dd H2SO4

loãng không tác dụng vớiCu

Giáo viên yêu cầu các nhóm làm thí nghiệm , báo cáo kết quả và rút ra kết

luận:H2SO4 (loãng) không tác dụng với các kim loại yếu như Cu ( GVbổ sung thêm :

Ag , Hg, Pt , Au)

D.Sử dụng thí nghiệm để hình thành khái niệm thuốc thử dùng nhận biết

Thí

nghiệm

Hiện tượng

Giải thích và viết phương trình phản ứng Nhận xét

Cho 2 chất

bột trắng

CaO ,

P2O5 vào

nước

Cả 2 đều tan

CaO + H2 O  Ca(OH)2

P2O5 + 3 H2 O  2 H3PO4

Cả 2 đều tan

Nhúng quì

tím vào 2

dd sản

phẩm

Hoá xanh Hóa đỏ

dd Ca(OH)2 làm quỳ tím hoá xanh

dd H3PO4 làm quỳ tím hoá đỏ Cả 2 đều tác dụng với nước

tạo ra dd bazơ và

dd axit Giáo viên yêu cầu các nhóm làm thí nghiệm , báo cáo kết quả và rút ra kết luận: Có

thể nhận biết 2 chất rắn trên bằng quỳ tím ẩm

3 Kết quả đạt được

Thống kê chất lượng bộ môn

Kết quả học sinh giỏi thực hành thí nghiệm vòng huyện và tỉnh

2004-2005 ( 100%) (100%)

4 Nguyên nhân thành công và tồn tại

a Nguyên nhân thành công

_ Được sự quan tâm của phòng giáo dục và ban giám hiệu của nhà trường ,

của hội phụ huynh học sinh

_ Bản thân luôn luôn có tinh thần tự học , tự rèn luyện , có tinh thần học hỏi

đồng nghiệp , có phương pháp hướng dẫn học sinh học tập , yêu mến bộ môn hóa

_ Các em học sinh có rất nhiều cố gắng trong học tập , kết hợp chặt chẻ với

giáo viên bộ môn để xây dựng bài học

_ Nhà trường có tương đối đầy đủ các dụng cụ hóa chất cần thiết để thực hành

thí nghiệm

_ Bản thân có cố gắng trong việc tìm các hóa chất cần thiết ngoài thị trường

khi phòng thí nghiệm thiếu , tìm hiểu các tài liệu hướng dẩn thực hành thí nghiệm để

càng ngày có kiến thức rộng hơn về thí nghiệm

b Tồn tại

_ Còn 1 số ít học sinh không ở chung với cha mẹ do nhiều lý do , không được

sự nhắc nhở thường xuyên nên còn lơ là trong học tập nên có kết quả học tập không

cao

_ Số tiết hóa trên lớp quá ít , không có tiết phụ đạo nên kết quả học tập chưa

cao

III Tính thực tế

1.Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm

* Đối với học sinh :

a.Thí nghiệm biểu diễn bồi dưỡng hứng thú học tập : Trong bài học nếu nội

dung bài có những nội dung có thể làm thí nghiệm được thì chúng ta cần cố gắng sưu

tầm hay tự làm dụng cụ để thực hành thí nghiệm Học sinh sẽ rất hứng thú học tập

khi có thí nghiệm kèm theo Họ không chỉ được nghe mà còn được thấy một cách cụ

thể Tính trực giác của thí nghiệm đã bồi dưỡng hứng học tập của học sinh

b.Nâng cao lòng tin vào khoa học :Song song với niềm hứng thú trong học

tập khi có thí nghiệm biểu diển của giáo viên , học sinh tin tửơng vào những điều thầy

nói vì có thí nghiệm chứng minh lời nói Tin vào thầy có nghĩa là tin vào khoa học ,

không cógì tạo lập niền tin cho người nghe bằng việc làm cụ thể phù hợp với lời nói

Người ta nói: “ Trăm nghe không bằng mắt thấy” Thầy nói nhiều nói hay nhưng

không có chứng minh bằng thực tế thì học sinh vẫn có những hoài nghi

thì những diễn biến của thí nghiệm kèm theo các dấu hiệu bên ngoài

như sự biến đổi trạng thái , màu sắc, mùi vị , sự thoát khí, sự toả nhiệt , sự phát sáng đập vào các giác quan của họ làm nảy sinh trong đầu họ những câu hỏi: “ Vì sao”, “ tại sao” và như vậy tư duy của họ được hoạt động Và để trả lời các câu hỏi đặt ra buộc họ phải nhớ lại , có khi phân tích tổng hợp mới tìm ra lời giải đáp Như vậy là nặng lực nhận thức của học sinh được phát triển

d.Học sinh dể tiếp thu kiến thức , nhớ lâu nội dung học tập :Trong giảng

dạy có sử dụng thí nghiệm biểu diễn lời nói của giáo viên đươc thí nghiệm minh hoạ nên học sinh dể tiếp thu hơn Mặt khác khi dùng thí nghiệm để giảng dạy thì sự tiếp thu kiến thức của học sinh cùng một lúc đựoc huy động nhiều giác quan tham gia , không chỉ có tai nghe mà còn mắt thấy , tay có thể được sờ mó nên thông tin được tiếp thu dể dàng vững chắc hơn nhớ lâu hơn là gì vậy

e.Hình thành kĩ năng thí nghiệm đầu tiên cho học sinh một cách chính xác : Động tác thí nghiệm của thầy khi biểu diễn tác động trực tiếp đến giác quan của

học sinh , làm cho học sinh hiểu , ghi nhớ và nhờ vậy mà hình thành trong trí nhớ các

em khả năng thí nghiệm chính xác

* Đối với bản thân nhóm tổ chuyên môn , trừơng , ngành giáo dục :

_ Tiết kiệm được thời gian , hoá chất dụng cụ : Thao tác thí nghiệm của giáo viên

đả trở thành kĩ xảo nên tốn ít thời gian Hoá chất giáo viên sử dụng đúng theo hướng dẫn kĩ thuật và với một bộ dụng cụ hoá chất đem sử giúp học sinh cả lớp hiểu được vấn đề nghiên cứu Như vậy thí nghiệm biểu diển của giáo viên còn tiết kiện đươc hoá chất và dụng cụ

_ Nâng cao được chất lượng giáo dục , giúp cho học sinh trở thành những công dân hòan thiện nhất

2.Phạm vi áp dụng của sáng kiến kinh nghiệm

Đây là những vấn đề đúc kết được của những năm học sư phạm , kèm theo các năm giảng dạy và áp dụng rộng rải trong trường , đã nhiều lần trao đổi với các đồng nghiệp trong trong huyện , trong tỉnh và các bạn thấy đây biện pháp hữu hiệu nhất để giảng dạy hóa học

3.Những bài học kinh nghiệm

_ Khi giảng dạy phải sọan giáo án thật cẩn thận

_ Chuẩn bị các thứ theo giáo án thật đầy đủ

_ Thử trước các hóa chất

_Học sinh phải xem trước bài mới

_ Học kỹ bài cũ

_Giáo viên phải từng ngày rèn luyện kỷ năng thực hành thí nghiệm cho học sinh

_ Phải khen thưởng và nhắc nhở đúng lúc ,đúng nơi

IV Kết luận

_ Hóa học là môn khoa học thực nghiệm , do đó thí nghiệm có vai trò rất quan trọng trong việc giảng dạy

_ Thí nghiệm hóa học là phương tiện quan trọng trong quá trình nhận thức hoá học

ủa học sinh

_ Trong giảng dạy giáo viên dùng thí nghiệm làm nguồn kiến thức để hình thành , phát triển khái niệm hóa học , nghiên cứu bản chất của các quá trình hóa học để chứng minh cho các giả thuyết khoa học được nêu ra

* Trên là những cơ sở lý luận khi thực hiện sáng kiến kinh nghiệm : “ Dạy học hóa học bằng thí nghiệm hóa học”

Trên đây là những ý kiến của bản thân có sự góp ý của bạn đồng nghiệp Tất cả đều thấy rằng nếu ứng dụng phương pháp này trong quá trình giảng dạy thì việc nâng cao chất lượng bộ môn là việc có thể thực hiện tốt