L~i nGa, t~i vung Lltang Quan c6 tim dltc;1Cm9t cl,jmtien kem be nat, trong d6 hau het la tien "Thien Minh Thong Bao" va m9t it dong "Vinh tr!. Ong Tanh - ngltc'1id Phltc'1ng Duc au dc'1
Trang 1IIlJlHJlIDU1Jrm 1!!J~1IlJ !IDtm a:lHJilDlIlJrm
~ - rrn rw i!TC'J I P" r6ITI
S l/U tam tien c6 c6 muc
cam tinh va Iy tiilh - ma
trL1achet 18 gia tr! c6 vi[lttren
phL10ngdi~n "thi[ltgia" da dL1c;1C
khao sat qua kinh nghi~mtri thuc
Bong tien - b(>m~t cua dat
nL1acphan anh nen v~n hoa, kinh
1<3va xa h(>i- c6 nhiing tiem €In
sau I~ng co d(>ng cua m(>tthai
yang b6ng Be hi~u tren dong
tien am tang m(>tsl! ao L1ac,cau
mongoNet chCtd~p, uy~n chuy~n
nhL1buc tranh huyen ao, da rung
cam ngL1aingh~ si c6 tam hon
Hoai C6; lam me m~t con ngL1ai
thich thu ng~m nhin, chiem
ngL1ang
Tinh khoa hQc cua vi~c
nghien cuu
Bong tien mang dau an cua
sl! song di yang W h<;1tang kinh te
thui[lt, can dL1c;1Cgiai ma - nghien
Phan tichthau tri~t tlJngnet chCt,
khuonvanh,tiet di~n va chat Ii~u
duc; cung dau man, d(> rui xuc
tac tren dong tien d~ xac d!nh
thaid<;1in6 dL1c;1Cnaysinh
thanh tam chu ml,!c d~t n6 vao
tr~ng thai lOb!thoi mien", lam cho
vi[ltlung linhca d(>ng,toatra suc
h(>icua"m(>tthai Bat nL1ac", tren
cac ch~ngdL1angI!ch sa
tien, can xem xet dia di~m chon
gom cac trieud<;1i nao; quan sat
sL1lien he ve lich sa, v~n hoa va
kinh te,d6ng thai d~t n6 vao t6ng
th~ hai hoa cua thai di~m giao
dong tien c6 nien hi~u ci[ln d~i
14
nhat d~ d!nh gia tr! c6 vi[lt chua
dlfng n6 Do nhCtngnet ca bi~t
di cao, cac c6 vi[ltcung thai.
- MOi Ian duc tien deu c6 sl!
pha tr(>n chat Ii~u, nen khi n6 rai xuong da, da t<;10nen nhCtng am thanh do d(> rung khac nhau Net chCt cua Ian duc sau cOng c6 khi khac biet vai Ian duc trL1ac Lai nCta, m~t bang tren dong tien b!
khuon vanh Ian ap, nen c6 hi~n tL1c;1ng ep net, viet lL1c;1Cnet rat phuc t<;1p Do d6, giac quan phai tinh vi, phan bi~t dL1c;1C am thanh;
nhin net chCt, phai thau hi~u c~n
trang cac nghe biet d(> rung c6 giai tang hc;lP nhTI B6 113kinh nghi~m "quen m~t quen tai" rat can thiet trong vi~c giam d!nh
C6 the ta mai phan bi~t dL1c;1C '
ba lo~i tien "Tr! Binh Nguyen Bao" Trang ba dong d6, lo~i nao cua Tong Anh Tong (1064), 10<;1i nao cua Ly Cao Thong (1205) hay cua Chua Nguy~n duc vao the ky 18?
- Sau khi cuoc chien Trinh Nguy~n cham dut, vua La Hi~n Tong cho duc t<;1iTh~ng Long
tot, tiet di~n 24mm, net chCtoai
phong, chinh ch<;1c.L<;1ic6nhiing
trang tri rang phl,!ng, ca chep;
tror:lg rat d~p m~t Dan chung rat
L1achu(>ng "m~ toi tham con Ic;ln
d6, cu(>csong sung man, kinh te
Il/U thong, ghe tau nL1acngoai ra
trang nL1aclo~n I~c mat mua d6i
kem Nha vua s~c t(f cho cac tn3:n
rieng, phai thue cac 10 trang d!a phL10ng duc Bay 113m(>t ke ha lan, t<;10cho ng'L1aidan tham Ic;li,
duc tr(>m tien Tien nhe l<;1icang nhe, meng; dong pha tr(>n nhieu kem, thiec; Net chCtc<;1n,c§u tha, dong tien xau, dan chung khong
mai duc 99i la "tien gian", hai
dong ~n m(>tdong "tienquyo' (tien
c6) Hai cau tho cua Chieu H6 tra lai cho Ho Xuan HL10ngkhi ba hoi
"Rang gian thi nam, quy co ba,
W luc thanh binh sung man den
khi d6i kh6 "~n xin day dL1ang"
B6 cOng la thai cua "lo<;1nkieu binh !II
Tinh thl!c tiEm cua vi~c nghiim cuu
f)6ng ti6ri dl.lc;lc lam CO Sd trang nganh kh80 co h((c
qui[lt, ta thL1angthay c6 tien cG
tien da giup fch vao vi$ctra cUu niend<;1ic6 vi[lt.T<;1icac ben cang ngay xL1a, thTnh thoang ta cOng
1993, hi[ludu~ cua ThL1c;1ngthLl Tran Ti~n Thanh (dai vua TI!
Buc) da dao dL1c;1Ct~i vung ben
manh': thai chua Nguy~n cung vai
cac lo~i dong Hispan 1741
-1759) cua Tay Ban Nha va cac dong Belges (1768)cuaBT.
M~c dau ben cang Thanh Ha nay da tan phe - nhL1ngdau tich
cua ngL1aiHoa "v~n tro gan cung
\;:Tp.Hue
\.
T~ CII1NGANIIhNGs6 6 NAM2000
Trang 2tue nguYEW'chCtng to sl! phon
vinh ngay xlta can IltUI~i
L~i nGa, t~i vung Lltang Quan
c6 tim dltc;1Cm9t cl,jmtien kem be
nat, trong d6 hau het la tien
"Thien Minh Thong Bao" va m9t it
dong "Vinh tr! Nguyen Bao" Ong
Tanh - ngltc'1id Phltc'1ng Duc (au
dc'1icho biet: "T6 phl,j cua ong da
tltng duc tien cho chua Nguy~n d
vung nay".'
fJ6ng lien mang nien hi~u fJuc
Vua, nen da giup ich trong vi~c
tra c(fU Nien d~i h9C
(chronology).
Monoki cung ba nhan vien nganh
khao c6 Nhat tai Dai hoc Osaka,
da den tim' toi tai 'nha' de tham
khao tien c6 Khi xem b9 SltUt~p,
g:{ipdong "Thai Hoa Thong Bao"
cua Le Nhan Tong, Giao slt lien
nay la Thai Hoa, ma net chli tren
dong tien I~i la £>~i Hoa?" Toi
lien I~t I~i b9 sltU t~p, chi dong
tien "Thai Binh HlIng Bao" va n6i:
"Thai Binh" la de hi~u vua Dinh
Tien Hoang, ma tren dong tien I~i
duc "£>~i Binh Hltng Bao" Nhlt
v~y, chli "D~i" ngay nay thi xlta
con de;>cla ''Thai'' Day la van de
thu9C ve Nien d~i he;>c
U;1i nlia, c6 m9t so tien tren
m~t viet Iltc;1Cnet, ra m9t dang
rieng ge;>ila "chli L~" Lo~i nay
cung vC/ihai lo~i ThaQ Tri~n, nho
duc cung trieu d~i hltC/ng d~n,
nen cac lo~i chli nay c6 the tra
cUtJ dltc;1C,lam cho b9 sltU t~p
Ngltc'1ichai tien c6 t~ng hung thu
truytim "
fJ6ng fJ~i' Trf vOi net d~c thU
cia d~ng, dB giup ich trong vi~
tim.hieu thu pMp doi Tran .
hau het tren m~t dong tien 'chi
:Jungtn9t loi "Chan phltang" Thoi
Tran DI,jTong hi~u'D~i Tri- do
?lnhhltdng Tam giao dong quy
-:tong-tien dltc;1Cduc, m6i dong
119tloi chli: CMn phltang, Thao
la Tri~n Net thao nhlt dieu bay
~n Iltc;1n,rat thich hc;1PvC/itam hon
19h~ si thich ca nh~c mua hat
:>ongD~i Tri c6 lo~i Thong Bao
c6 lo~i Nguyen Bao L~i nGa, dong thi de;>ccheo, dong de;>c vong quanh -chCtngto tinh n~ng
d9ng va tam hOn phong phu cua
vi Anh quan c6 hon lang tii. .
£>ongD~i Tr! vC/jcach de;>cva loi viet bien hoa da d~ng da giup ich rat nhieu cho vi~c nghien clJu
va tim hieu cac lo~i nhlt thlt phap tren cac c6 v~t dc'1iTran
fJ6ng lien la m(>tvan bantren kim lo~i
Dong tien la m9t v~n ban thu ge;>nviet tren kim lo~i, kh6ng nhling "xac d!nh gia tr! m~u d!ch"
ma can la m9t ban thong tri deu khflptrong dan chung "Nien d~i dltaog trieu tr! vi Dat nltC/c" M~t
thltc'1ng dltc;1Ctrang tri rang phl,jng
vC/inet hoa v~n Rang phl,jngm6i trieu d~i m9t khac, cang ve sau
d~p han dc'1i Ly, va rang trieu Nguy~n I~i d~p han doi Tran Do d6, nhin hinh the vat cham trcSva
cach trang tri tren' c6 ~~t, ta c6
M:{itIllng dong tien IC/n cua trieu Nguy~n, c6 nhling cau bon chli, to sl! cau mong cho nong nghj~p mlta thu~n gi6 hoa
"PhOngDieu VOThu~n", cho dat
Tinh"de quoc dan an I~c au ca
"Phuc nhlt £>ongHai - The;>ti Nam
chung dung de chuc tl,jng nhau
trong d!p I~ Tet; mung nh8 mC/i, hay trongnhlingbLi6imltng the;>.
bieu 19 nep song v~n hoa nong
tcSng the dong tien, ta khong
"SI/ pMt trien lien t~ GOngla sl! pMt trien cUBkinh tif va hang hoa - ma chinh SI/ pMt trien nay I~i lam pMt trien CaGdo h(>i va thuang Gang".
H9i An la ben cang dau tiencua
xu £>ang Trong Khdi dau
ng\c'1i-unlHJl1DUn1BJ ~un IIDIt ~IHJW)IIB
7"1~ ITTl r- rrrc.J I [.I" r~
Hoa den I~p nghi~p, da giao IltU vC/icac thuyen nhan dong hltang
dem ta Il,ja,sanh su va tien dong
va ngO coc dem ve KinA1e trong vung ngay cang phon th!nh Clt dan, ngltc'1iHoa xin chua Nguy~n
kem, thiec den dcSihang hoa Vao khoang 1875, m9t tau, buon Hoa
Ky chd den H9i An m9t Iltc;1ngIC/n
"dau hoa" dltc;1Cd6ng thung bang ,thiec mong (m6i thung 20 lit), kem theo rat nhieu den thflp bang lo~i dau nay.Den dltc;1Cbieu t~ng
- thflp rat sang va rat ti~n lc;1i,da lam cho pho H9i An va ben cang sang rl!c len Den nay da thay the cho "den dau phl,jngthflp tim bac tren dia dau lea let" khi to khi mc'1 cua nhling dem dai am u tLtthc'1i Bflc Thu9C Dan chung rat Lta thich, ge;>in6 la "den Hoa Ky" Pho H9i An ngay cang th!nh vltc;1ng,dan clt no du cang sflm
do nhieu Tien "Thien Minh Thong Bao" C1ltc;1Cduc I~i nhieu Ian Trong phu Chua, tich trli han
80 v~n quan tien dong dc'1i£>ltc'1ng Tong do thuyen nhan Trung Quoc tai qua ban Nen kinh te cang Phat d~t, cang t~o sl! sam uat do h9i cho ben cang H9iAn T6m I~i,dong tien c6 tinh nhat quan vada d~ng, da hap d~n cac v~n nhan ngh~ s~ cac nha khao
ccS day cong nghien cUtJ tim toi
-t~o ra cac tac ph§m tam huyet c6 gia trj thl!C ti~n ve v~n he;>cva ngh~ thu~t; ho:{iccac lo~i sach tham khao c6 hinh anh vC/iloid~n t6m Iltc;1Cphong phu An ph§m nay rat quan tre;>ng,lam chu§n
ngo~n so sanh, quan sat net CRe khuon vanh, cung danh hi~u va trieu d~i duc tren m~t dong tien Dong tien can mang tinh dong
nhat, tiem §n suc song manh li~t,
huy hliarfgcua thc'1i.diYang, can dltc;1Cphl,jc sinh; tai hi~n trong
"tam hon Hoai Cam"trong kYuc
xa vc'1iyang yang hinh bOng cO cua "M9t thc'1i£>at nltC/c"