tìm hiểu về lệ hỗi việt nam

Lễ hội là một hoạt động sinh hoạt văn hóa dân gian nguyên hợp mang tínhcộng đồng cao của các tầng lớp nhân dân, diễn ra trong những chu kì về khônggian và thời gian nhất định để tiến hàn

Mở đầu1.Lí do chọn đề tài.

2.Mục đích nghiên cứu.

3.Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.

4 Phương pháp nghiên cứu.

Để hoàn thành đề tài này, người viết đã sử dụng các phương pháp nghiêncứu sau:

- phương pháp thị sát thưc địa: người viết tiến hành quan sát, thu thập vàghi nhân lại thông tin về đối tượng nghiên cứu

5 Lịch sử nghiên cứu đề tài.

6 Dự kiến kết quả đạt được

7 Bố cục đề tài.

Đề tài bao gồm 3 chương :

- Chương 1: Lễ hội Việt Nam trong sự phát triển du lịch

- Chương 2: Thực trạng khai thác Hội Gióng

- Chương 3: Định hướng phát triển Hội Gióng trong sự phát triển

du lịch

Chương 1

Lễ hội Việt Nam trong sự phát triển du lịch.

1.1.1- Khái niệm lễ hội.

Lễ hội là một hoạt động sinh hoạt văn hóa dân gian nguyên hợp mang tínhcộng đồng cao của các tầng lớp nhân dân, diễn ra trong những chu kì về khônggian và thời gian nhất định để tiến hành những nghi thức mang tính biểu trưng

về sự kiện nhân vật được thờ cúng Những hoạt động này nhằm để tỏ rõ nhữnguơcs vọng của con người, để vui chơi giải trí trong tình cộng đồng cao Lễ hội lànhững hoạt động, những sinh hoạt mà ở đó có sự gắn kết không thể tách rời của

cả nội dung và hình thức của hai thành tố cơ bản la Lễ và Hội Ngoài ra, tronghoạt động lễ hội còn bao gồm một số thành tố khác như hệ thống các tục hèm,các trò diễn dân gian, hoạt động hội chợ triển lãm và liên hoan văn hóa ẩm thựcv.v….Các thành tố này luôn có sự gắn kết mật thiết, tương hỗ lẫn nhau, sự tương

hỗ này luôn có một trục trung tâm là định hướng phát triển Các thành tố của lễhội luôn vận hành quanh trục trung tâm đó để đạt được những mục tiêu nhấtđịnh, những mục tiêu này nhằm phục vụ lợi ích của cả cộng đồng chứ không chỉphục vụ riêng của những người tổ chức hoạt động lễ hội Từ đó để thấy rằng:

Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra trên một địa bàndân cư trong thời gian và không gian xác định; nhằm nhắc lại một sự kiện, nhânvật lịch sử hay huyền thoại; đồng thời là dịp để biểu hiện cách ứng xử văn hóacủa con người với thiên nhiên – thần thánh và con người trong xã hội

Khái niệm trên đã phản ánh bản chất và những nội dung của lễ hội truyềnthống Việt Nam Trước hết, lễ hội là hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng, bởi

vì đây là hoạt động văn hóa của tập thể, thuộc về tập thể, do tập thể tổ chức tiếnhành Dù ở bất cứ đâu, vào bất cứ thời gian nào lễ hội cũng phải do đông đảoquần chúng nhân dân tiến hành Chính họ là những người sáng tạo chân chính

nhân, đồng thời là người đánh giá, thẩm nhận và hưởng thụ những thành quảsáng tạo văn hóa ấy Không bao giờ lễ hội chỉ thuộc về một nhóm người nào đótrong xã hội Không có đông người tham dự không thành hội!, người ta nói đôngnhư hội chính là vậy.

Lễ hội là một hoạt động tập thể do quần chúng nhân dân tiến hành, bất cứ

lễ hội nào cũng gắn với một địa bàn dân cư cụ thể, là hoạt động văn hóa của mộtđịa phương đó Về cơ bản, lễ hội truyền thống Việt Namm là những “lễ hộilàng” nhưng cũng có nhiều lễ hội do nội dung và tính chất của nó nên được diễn

ra trong một không gian rộng lớn hơn, có tính liên làng, liên vùng Những hoạtđộng lễ hội diễn ra không thường xuyên mà chỉ ở một vài thời điểm nhất địnhvào mùa xuân hay mùa thu trong năm Đây là thời điểm chuyển giao thời tiết,cũng là thời điểm chuyển giao mùa vụ trong sản xuất nông nghiệp Vào thờiđiểm này người ta tổ chức hoạt động lễ hội nhằm các mục đích khác nhau.Trước hết, những hoạt động mang tính nghi lễ nhằm nhắc lại sự kiện, nhân vậtlịch sử hay huyền thoại đã diễn ra trong quá khứ Đây chính là biieur hiện đạo lýtruyền thống “ uống nước nhớ nguồn” của dân tộc, thể hiện cách ứng xử văn hóavới thiên nhiên, thần thánh, con người, thông qua các hoạt động trong lễ hội Đó

là những ứng xử của tập thể, của cộng đồng cư dân với cả hai đối tượng: siêuhình( thần thánh) và hữu hình( con người) Nó cũng phản ánh mối quan hệ giao thoagiữa siêu và thực, Giữa con người với con người trong những hoạt động và hoàn cảnh

cụ thể

1.1.2- Cơ sở ra đời của lễ hội.

Trong tiến trình lịch sử dân tộc, lễ hội Việt Nam hình thành rất sớm, từ khichưa hình thành nhà nước, chưa có sự phaan chia giai cấp Tuy vậy, có thể cho rằng, lễhội xuất hiện khi xã hội loài người đạt trình độ cao trong tổ chức đời sống xã hội.Cũng như các mặt hoạt động khác của đời sống con người, lễ hội từng bước hìnhthành, không ngừng biến đổi và hoàn thiện để phù hợp với sự phát triển của xã hội ở

từng giai đoạn khác nhau của lịch sử Từ thực tiễn cuộc sống, có thể thấy rằng lễ hộiđược hình thành từ các cơ sở được coi là nguồn gốc sau:

- Do phong tục tập quán truyền thống của các địa phương truyền lại

Những phong tục tập quán được truyền lại từ bao đời, chung đúc qua baothế hệ và được truyền lại cho các thế hệ kế tiếp, luôn thể hiện một phần đạo lý “uống nước nhớ nguồn-ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, đây là nguyên nhân chủ yếudẫn đến các lễ hội truyền thống Việt Nam.Trong dân gian có câu: “Trống làngnào làng ấy đánh- Thánh làng nào làng ấy thờ”điều này vừa phản ánh, thể hiệnyếu tố bản địa, mang tính địa phương, vừa tạo ra sự phong phú đa dạng của bứctranh văn hóa dân tộc Những lễ hội dân gian diễn ra ở các làng xã thường gắnvới kỷ niệm ngày sinh, ngày hóa của Thần Thành Hoàng làng –vị thần bản mệnhcủa địa phương Cho nên, lệ làng- phép nước đã góp phone hình thành các lễ hộitruyền thống Lễ hội bắt nguồn từ trong cuộc sống lao động sản xuất và chiếnđấu của người dân, đồng thời thể hiện sự phong phú đa dạng trong đời sống tôngiáo tín ngưỡng của một bộ phận dân cư trên một địa bàn cụ thể

Phong tục tập quán của mỗi vùng, miền là yếu tố quyết định việc tồn tại

và phát triển các lễ hội truyền thống ở địa phương Nó phản ánh và thể hiện nétđặc sắc của bản sắc văn hóa dân tộc của các địa phương vùng miền trong mộtlãnh thổ quốc gia thống nhất

Chính điều đó thể hiện văn hóa Việt Nam là một nền văn hóa “thống nhấttrong đa dạng” nó được hình thành bởi sự góp mặt của văn hóa 54 dân tộc anh

em Những phong tục tập quán của các địa phương, dân tộc vô cùng phong phú,

đa dạng, mang sắc thái riêng tạo nên nét bản sắc của văn hóa Có thể nói lễ hội

ra đời trong lịch sử, tồn tại và vận hành cùng lịch sử, góp phần hình thành truyềnthống, hình thành những thuần phong mỹ tục, tập quán, lối sống, nếp sống ở cácđịa bàn dân cư

- Do quy định của thể chế chính trị- xã hội đương thời

Là một hoạt động văn hóa, lễ hội ra đời, tồn tại và phát triển trong môitrường xã hội nhất định Trong từng thời điểm của lịch sử, môi trường xã hộinào cũng gắn với thể chế cính trị cầm quyền của giai đoạn đó Do lễ hội là hoạtđộng văn hóa cóa tác động và ảnh hưởng sâu rộng tới các tầng lớp nhân dân nêncác chính thể cầm quyền đều sử dụng nó như là một “ công cụ văn hóa đa năng”

để phục vụ những mục đích quản lý, duy trì và điều hành hoạt động của đấtnước, xã hội Vì thế, hoạt động lễ hội diễn ra trước hết phục vụ cho mục đíchtrên của chính thể cầm quyền Bên cạnh những lễ hội dân gian truyền thống,nhiều lễ hội được tổ chức nhằm chào mừng các sự kiện chính trị- quân sự -vănhóa xã hội nổi bật của từng giai đoạn, như các lễ hội chào mừng sự kiện lịch sử,đón nhận danh hiệu thi đua, lễ hội kỉ niệm, đánh dấu các mốc thời gian ra đời,các thành tựu đạt được của các cá nhân, tập thể của một cơ quan, đơn vị v.v…

- Do các mục tiêu phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội đặt ra

Là một thành tố văn hóa có chứa dựng các nội dung và yếu tố văn hóa, kinh

tế nên lễ hội được chính thể cầm quyền sử dụng, khai thác như là một tác động

bổ trợ góp phần điều tiết và thúc đẩy xã hội theo những mục tiêu, định hướngphát triển của từng thời kì, giai đoạn khác nhau Căn cứ vào tình hình xã hội, đấtnước, từ thực trạng các ngành kinh tế, nhu cầu xã hội, cuộc sống đặt ra các cuộctriển lãm về thành tựu kinh tế, văn hóa, khoa học kĩ thuật như các hội chợ hàngViệt Nam chất lượng cao, hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống, các liên hoan dulịch lang nghề truyền thống của các địa phương v.v….Mỗi một giai đoạn có mộtmục tiêu phát triển khác nhau, từ đó lễ hội cũng được khai thác thông qua cáchình thức mang tính đặc thù để phát huy thế mạnh vốn có của loại hình văn hóa-

xã hội này

- Do nhu cầu vui chơi giải trí của các tầng lớp nhân dân trong xã hội

Nhu cầu vui chơi giải trí luôn đặt ra với con người mỗi khi có thời giannhàn rỗi như sau thời kì lao động sản xuất coa liên quan đến mùa vụ, hoặc cácnghề sản xuất khác Người dân sau một thời gian sản xuất mệt nhọc, vất vả,

căng thẳng muốn nghỉ ngơi, vui chơi, giải trí, bù đắp năng lượng thiếu hụt đều

có mong muốn và nhu cầu bổ sung nguồn năng lượng tiên hao, thiếu hụt thôngqua việc tham gia các lễ hội Ở đó họ được bù đắp, khám phá những điều mới

mẻ, hấp dẫn khác của đời sống văn hóa mà họ chưa có Nhu cầu này thườngxuyên, liên tục đối với mỗi con người như một tất yếu để giải tỏa những ức chế,mệt mỏi trong cuộc sống, thu nạp năng lượng để bước vào cuộc sống mới Quátrình này chính là quá trình “tích nạp năng lượng”, là sự bổ sung điều chỉnh để

tự hoàn thiện mình trong những điều kiện, hoàn cảnh mới

1.1.3- Tính chất và đặc điểm của lễ hội.

Là một hoạt động văn hóa xã hội mang tính tổng thể, leex hội vừa biểuhiện tính đặc trưng vừa mang tính khái quát, nó phản ánh cơ sở ra đời và tồn tạitrong những điều kiện khác nhau của đời sống xã hội Đặc trưng của lễ hội đượcbiểu hiện ở nhiều tính chất khác nhau, trước hết là:

- Tính thời gian: tuân theo quy luật và bất quy luật

Bất cứ lễ hội nào cũng phải tồn tại trong thời gian và không gian của nó,không có lễ hội phi thời gian, không gian Những lễ hội cổ truyền Việt Namthông thường là lễ hộ thường niên, diễn ra đều đặn hàng năm: xuân thu nhị kì,theo mùa vụ nông nghiệp, ngư nghiệp, lâm nghiệp Nghi thức thờ cúng tổ tiên,thần thánh cũng theo những chu kì thời gian nhất định, thường là một năm vàongày giỗ tổ nghề- tổ sư, ngày sinh ngày hóa của các nhân vật đã được thời gian

và nhân dân “ thần hóa” Xu hướng “hóa thần”, “hóa thánh” là một xu hướngphổ biến đã và đang diễn ra không ngừng trong suốt chiều dài lịch sử Hiệntượng đó xẩy ra với những đối tượng vốn khi ra đời theo quan niệm dân gian: “Gái tháng hai- Trai tháng tám”, nhân dân cho đó là những dịp có lợi cho sự rađời và phát triển của con người ta, là dịp thuận lợi để sinh các anh hùng hào kiệtcũng bởi vậy mà lễ hội thường diễn ra vào mùa xuân

Một số lễ hội diễn ra theo định kì có thể 3 hoặc 5 năm cũng co khi dàihơn, ví như: Hội hát chèo ở Đan Phượng- Hà Tây, hội hát Dô ở 2 xã TuyếtNghĩa và Liệp Tuyết- Quốc Oai- Hà Tây, v.v…

Với những lễ hội hiện đại có từ sau năm 1945 thường diễn ra trọng thểvào những năm mà số chỉ năm đó có đuôi thường là số 5 hoặc số 0.Ví dụ năm

2005, 2010…những kỉ niệm tròn trăm năm,chục năm của các sự kiện chính trị,văn hóa của xã hội, đất nước

Lễ hội truyển thống Việt nam thường là cái mốc mở đầu- kết thúc và táisinh của một chu trình sản xuất, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp, do vậy người

ta còn gọi đó là “ hội mùa”, “hội mùa của làng/ở làng” nó được thể hiện trênnhiều mặt:

+ Lễ hội thường diễn ra vào hai dịp: Mở đầu mùa vụ sản xuất nông, lâm,ngư nghịêp và các hình thức canh tác lao động sản xuất khác Kết thúc mùamàng, người ta cũng tổ chức lễ hội để tạ ơn thần thánh, cầu mùa sau cho đượcthơn mùa trước

Trong lễ hội, người dân dùng những lễ vật là sản phẩm của mùa màng trêncánh đồng, ruộng vườn của họ hoặc những sản phẩm do nghề nghiệp của họ tạo ra đểcúng Thánh- Thần

+ Bám chặt đồng bằng, đô thị - Tiến về phương nam!

Đặc trưng đó được biểu hiện trong suốt chặng đường phát triển của lịch sử Đó

là việc người dân đã trải qua hai hình thức canh tác truyền thống cơ bản, đó là việcchuyển từ hình thức canh tác “ Đao canh hỏa chủng” đốt nương làm rẫy canh tác “Đao canh thủy nậu” –cấy trồng lúa nước Nhìn vào tiến trình vận động của lịch sử cóthể thấy con người dù ở đâu, với vị thế nào cũng luôn có thái độ hành động và thái độứng xử khoa học với thiên nhiên, thần thánh và con người

Tuy nhiên, trong đời sống văn hóa cộng đồng đôi khi có một số lễ hộidiễn ra không theo quy luật nào cả Đó là các lễ hội được tổ chức gắn với đờisống chính trị xã hội của đất nước

 Trong xã hội phong kiến, ngoài những lễ hội dân gian lễ hội thườngđược tổ chức nhân dịp các sự kiện đặc biệt

 Mỗi khi có một sự kiện quân sự, chính trị trọng đại, nhà nước phongkiến thường tiến hành các lễ hội mừng chiến thắng ở kinh đô và các địa phương

 Vào thời kì hiện đại, trong quá trình xây dựng và bảo vệ tổ quốc, các

sự kiện quân sự, chính trị nổi bật xảy ra mà vai trò tác động của nó có ảnhhưởng mạnh mẽ, sâu sắc đến đời sống xã hội đều được nhân dân các địa phương

và cả nước mở hội chào mừng: lễ mừng quốc khánh 2-9, mừng chiến thắng30/4, v.v…

- Tính địa phương/ địa điểm của các lễ hội( tính không gian của lễ hội

Lễ hội bao giờ cũng gắn với một địa điểm, một địa phương nhất định, dongười dân ở khu vực đó tổ chức và trước hết dành cho nhân dân địa phươngthẩm nhận và hưởng thụ những giá trị và lợi ích do lễ hội đem lại, sau đó mớidành cho du khách gần xa

Chủ nhân chủa lễ hội chính là nhân dân, họ là người sáng tạo, nuôi dưỡng

và tổ chức lễ hội Không có nhân dân lễ hội không có cơ sở ra đời và tồn tại.Mỗi lễ hội đều gắn với đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của cư dân nơi đó Rađời, tồn tại và phát triển trong nhân dân, do vậy lễ hội bao giờ cũng mang bảnsắc văn hóa dân tộc, vùng miền đặc sắc

Mỗi một địa phương có một lệ tục riêng, những lệ tục này chính là mộtphần của kho tàng bản sắc văn hóa truyền thống Thông qua việc tìm hiểu lệ tục

sẽ làm sáng rõ một phần lịch sử của địa phương trong tiến trình lịch sử Ở mỗiđịa phương, không gian trung tâm của lễ hội truyền thống thường gắn với cáccông trình di tích lịch sử văn hóa của nơi đó Đó là không gian thiêng thườngdiễn ra ở trong khuôn viên những đình- đền- chùa- miếu- từ đường- lăng tẩmv.v…Trong đó, hầu hết các lễ hội làng đều diễn ra ở đình làng Đây là một trongnhững công trình công cộng quan trọng nhất ở làng xã, nơi được coi là trung tâmhành chính- một “tiểu triều đình” nơi thôn dã đồng thời là trung tâm tôn giáo tin

ngưỡng, nơi thờ thần thành hoàng làng, người cha tinh thần, vị thần bản mệnhcủa làng xã dưới thời phong kiến Ngôi đình còn là trung tâm văn hóa xã hội,trung tâm văn hóa ẩm thực ở nông thôn làng xã Việt Nam trước Cách mạngtháng tám Hệ thông di tích là những địa điểm mở hội, địa điểm đó thường đượcdiễn ra ở các vị trí sau đây:

+ Nơi trước đây đã diễn ra một hay nhiều sự kiện lịch sử mà hệ quả của

nó tác động và ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống của của cư dân địa phươnghay của cả quốc gia, dân tộc

+ Nơi thờ tự các nhân vật lịch sử hay huyền thoại mà các nhân vật lịch sửnày có vai trò ảnh hưởng to lớn trong đời sống xã hội, trong sự phát triển của địaphương hay toàn xã hội Không những thế, những nhân vật đó còn có ảnh hưởngđến đời sống văn hóa tinh thần, tôn giáo tín ngưỡng của một bộ phận nhân dân

Họ trở thành những “anh hùng dân tộc”, “anh hùng văn hóa” trong đời sốngnhân dân, được nhân dân biết ơn, thờ phụng

+ Còn những lễ hội hiên đại thường diễn ra ở các thành phố lớn, các trungtâm đô thị, trung tâm hành chính,chính trị văn hóa xã hội của các địa phương vàđặc biệt thường diễn ra với quy mô lớn, hoành tráng, ở thủ đô Hà Nội

- Tính hình thức đối ứng của lễ hội

Là một hoạt động ra đời từ trong cuộc sống sinh hoạt của người dân, lễ hộitrở thành một hoạt động văn hóa tổng hợp mang tính khái quát cao của conngười Lễ hội là một hoạt động văn hóa mang tính tập thể, thể hiện mối quan hệgiữa các cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng, cộng đồng này với cộngđồng khác Nhưng trước hết, hoạt động lễ hội thể hiện mối quan hệ ứng xử giữacon người với các thế lực siêu nhiên, đó là các thần thánh Đây là các đối tượngthờ cúng phổ biến ở tất cả các địa phương, khu vực Lễ hội còn là sự mối quan

hệ ứng xử của con người với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội ở nơi họsinh sống

Tính đối ứng của lễ hội còn thể hiện qua các hoạt động diễn xướng dângian diễn ra trong lễ hội Diễn xướng dân gian là các hình thái sinh hoạt vănnghệ của nhân dân, do chính họ sáng tạo nên, không bị ảnh hưởng và chi phốicủa các triều đình phong kiến trong lịch sử hay sự chỉ đạo của nhà nước và cácđoàn nghệ thuật chuyên nghiệp hiên nay.

- Những tính chất mang nội dung của xã hội

Lễ hội trước hết mang tính tưởng niệm các bậc tiền nhân: tưởng niệm vềnhững anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, lịch sử, những người có công vớidân với nước Với người dân ở các làng xã, nông thôn Việt Nam, vị thần cơ bảnđược nhân dân thờ phụng là thần Thành Hoàng làng, đây được coi la vị thần bảnmệnh của làng xã Nội dung của bất kì lễ hội truyền thống nào cũng mang tínhcộng đồng cao, trong đó chứa cả cộng cảm và cộng mệnh.( Cộng cảm là thể hiện

có chung thái độ, tình cảm của các cá nhân và cả tập thể trong ứng xử văn hóavới tự nhiên, thần thánh và con người Cộng mệnh là sự thờ phụng, mong ước vàđón nhận ân điển của thánh thần ban cho các cá nhân và tập thể của cả cộngđồng ấy Tính cộng đồng của lễ hội còn được gọi là tính quần thể,thể hiện ở sốrất đông người tham dự các hoạt động của lễ hội với đầy đủ các tầng lớp ngườitrong xã hội ở tai địa phương đó và từ các địa phương khác tới tham dự lễ hội

Có thể khẳng định: không có tính cộng đồng – quần thể, không trở thành vàkhông tạo nên lễ hội

Trong xã hội bao giờ cũng thấm đượm tinh thần dân chủ và nhân bản sâusắc, dù là người tổ chức hay là người tham dự lễ hội hoặc cương vị nào kháccũng đều bình đẳng trước thánh thần và bình đẳng với nhau trong tư cách ngườitham gia, người chủ chịu trách nhiệm với chính mình trước những hoạt động của

xã hội hay các hoạt động tâm linh của mình Xét dưới góc độ này, lễ hội truyềnthống Việt Nam vừa có tính chất giải trí vừa có tính chất tín ngưỡng, nó thể hiệnhai mối quan hệ đối ứng của con người: mối quan hệ với người và mối quan hệvới thần Dung lượng giải trí nhiều hay ít là tùy thuộc vào tính chất của từng lễ

hội, tùy thuộc vào tính chất của nhân vật hay sự kiện thờ cúng Ngoài ra chúngcòn phụ thuộc vào khả năng, điều kiện của từng địa phương về mọi mặt ở vàothời điểm trước va trong khi mở hội.

Trong lễ hội, những hoạt động diễn ra bao giờ cũng thể hiện tính tập trungtriệt để và phổ quát rộng rãi Đến với lễ hội, con người không chỉ có ước vọnggiao cảm, giao hòa với siêu nhiên-tự nhiên mà hơn hết họ muốn gaio hòa và hộinhập với đồng loại Sự giao lưu đó vừa mang tính tập trung, vừa mang tính lantỏa Các hoạt động trong lễ hội thể hiện tính duy lí chặt chẽ, duy tình nhân bản

và duy linh sâu sắc Người Việt Nam vốn có lòng nhân ái, bao dung với cả kẻthù của mình Điều đó thể hiện rõ qua việc thờ cúng của nhân dân tại các di tích

và lễ hội giỗ trận Đống Đa ngày mùng 5 tháng giêng âm lịch kỉ niệm chiếnthắng mùa xuân năm kỉ dậu 1789 của quân dân ta với quân Thanh, đồng thời giỗtrận cho những kẻ xâm lược bỏ mình nơi chiến trận

Lễ hội truyền thống là một giá trị văn hóa lớn trong đời sống truyền thống

và hiên đại của dân tộc Đương nhiên trong đó luôn chứa đựng những giá trị vănhóa tiêu biểu và là một hiện tượng mang tính trội Lễ hhoij trước hết mang tính

tự quản, đồng thời thể hiện tinh thần tự chủ, nội dung nhân bản… đó chính lànhững giá trị vân hóa mà bất kì lễ hội nào cũng đều hàm chứa Trong các lễ hội,mọi hoạt động dù diễn ra với quy mô thế nào đều thể hiện tính hoành tráng: Đâycũng là đặc điểm nổi bật của lễ hội truyền thống Việt Nam, bởi lễ hội là mộthoạt động văn hóa tập thể, phản ánh tâm sức, tài nghệ của cả cộng đồng người,phục vụ cho mọi người Do vậy nó luôn diễn ra trong mottj không gian và thờigian lớn hơn thường nhật của địa phương đó Tính hoành tráng thể hiện qua quy

mô, trình tự của các hoạt động trong lễ hội như các buổi tế, lễ, rước, các hoạtđộng văn hóa diễn ra trong thời gian và không gian lễ hội Một trong những mụcđích của lễ hội là biểu dương và tôn vinh, do vậy tính hoành tráng của lễ hộichính là nhằm mục đích biểu dương và tôn vinh ấy

Bên cạnh những tính chất thể hiện nội dung kể trên, lễ hội còn thể hiện tínhbiểu dương và hiệu triệu quần chúng nhân dân Đây chính là hệ quả của các nộidung kể trên, lễ hội chính là dịp thể hiện sức mạnh cộng đồng trên đầy đủ cácbình diện Mọi hoạt động diễn ra trong lễ hội đều thể hiện tính cố kết cộng đồng,mang tính biểu trưng nhằm biểu dương, kêu gọi, tập hợp quần chúng nhân dântrong một “ vòng tay lớn”, bày tỏ và thể hiện tình nhân ái, bao dung qua nhữngcâu tục ngữ, ca dao, dân ca hình thành và lưu truyền trong đời sống nhân dân: “ Nhiễu điều phủ lấy giá gương,

Người trong một nước phải thương nhau cùng”

Nhìn chung, nội dung và bản chất của các lễ hội truyền thống Việt Namđều thể hiện mục đích hướng thiện- cầu an

1.1.4 Những thành tố cơ bản của lễ hội.

Lễ hội truyền thống Việt Nam khá phong phú về nội dung và ngoại hình,bao gồm nhiều hoạt động khác nhau, đó thực sự là những hoạt động văn hóatổng hợp mang nội dung và sắc thái cộng đồng sâu sắc Theo cách nhìn truyềnthống, người ta thường chia lễ hội ra thành hai thành tố cơ bản là lễ và hội Tuynhiên, ngoài hai hình thức cơ bản, tổng hợp trên lễ hội còn diễn ra dưới nhiềuhình thức hoạt động với nội dung phong phú khác Những hình thức này phụthuộc nhiều vào môi trường tự nhiên, điều kiện, trình độ lao động sản xuất vàthành tựu đạt được trên mọi mặt của đời sống xã hội Có thể nói, trong lễ hộitruyền thống có sự tham gia của nhiều thành tố, nhiều hình thức hoạt động cùngdiễn ra trong pham vi thời gian và không gian lễ hội Sự thành công của lễ hộitruyền thống khiến cho nó tồn tại suốt trong tiến trình lịch sử suốt bởi nó nhiềusắc thái văn hóa thông qua những hoạt động của con người trên các lĩnh vựckhác nhau Nếu gộp lại thì chúng nằm trong 2 thành tố cơ bản là lễ và hội,nhưng nếu tách riêng các hoạt động đó thì lại bao gồm nhiều thành tố nhỏ nằmtrong đó mà mỗi thành tố lại có những nội dung và sắc thái riêng

Nhìn chung, để hình thành nên một lễ hội truyền thống ta cần nhữngthanh tố sau:

+ Đồ tế tự

+ Nhạc khí khi hành lễ

+ Ngôn ngữ, văn tự

+ Động tác, tư thế

- Trò chơi dân gian

Đây là một phần đặc biệ quan trọng, không thể thiếu của các lễ hội dân giantruyền thống, là kho tàng văn hóa dân gian lưu trữ và phản ánh nét văn hóa đặcsắc của địa phương, dân tộc, thể hiện một phần hình ảnh của quê hương đấtnước Hệ thống trò chơi dân gian vô cùng phong phú về số lượng và loại hình.Căn cứ vào nội dung và hình thức thể hiện, có thể xếp chúng vào những loạihình sau đây:

+ Trò chơi luyến ái

+ Trò chơi phong tục.

+ Trò chơi nghề nghiệp

Trò chơi dân gian thể hiện cách ứng xử và các mối quan hệ giữa cá nhânvới cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng và giữa cộng đồng này với cộng đồngkhác Là dịp người dân được sống với sự hồn nhiên trong sáng vui tươi, nhânbản chất củ mình và cả cộng đồng Có nhiều thể loại phù hợp với các sở thích,

cá tính khác nhau của nhiều đối tượng người chơi Nếu như trò chơi của ngườilớn thường diễn ra trong các dịp mùa xuân mùa thu thì ở trẻ em, trò chơi có thểdiễn ra quanh năm và có thể chơi ở bất cứ nơi nào Trò chơi trẻ em thường kèmtheo những bài đồng dao, một thể loại văn vần độc đáo

- Trò diễn dân gian

Trò diễn dân gian được biểu hiện bằng nhiều hình thức, nhiều loại hìnhtrong các lễ hội nhằm diễn lại các sự tích có liên quan tới các nhân vật, sự kiện

mà lễ hội tưởng niệm Đây là một phần của kho tàng văn hóa dân gian vô cùngđặc sắc phong phú, đó chính là tri thức dân gian trên một số lĩnh vực của đờisống xã hội Nó có thể bao gồm việc biểu diến các loại hình văn hóa nghệ thuậtcủa địa phương như các làn điêu dân ca, dân vũ cùng các phong tục tập quán, lốisống và nếp sống, thái độ và phương thức ứng xử với tự nhiên và thần thánh của

cư dân địa phương

khi nó diễn lại một sự việc không đáng kính theo quan niêm thông thường và tổchức vào ban ngày khi nó nhắc lại một việc làm đạo đức hay một hành độngdũng cảm Lễ hèm thường được cúng bằng các lễ vật cùng các phương tiện và

đồ dùng về nghi lễ đôi khi rất bất ngờ chỉ dùng trong kì lễ hội

- Văn hóa ẩm thực

Lễ hội là dịp người ta đưa ra các món ăn đặc sản của từng vùng miền có khi

đó là đặc sản dùng để tế lễ thần linh, sau đó cho con người thưởng thức

Mỗi dịp lễ hội còn để các địa phương tổ chức thi nấu cỗ, thi tài nấu ăn, chếbiến đồ ăn thức uống truyền thống, tìm ra những món ngon vật lạ, những bàn tayvàng trong nấu ăn, bày cỗ của nhân dân địa phương và du khách đến dự hội.Đây là dịp mọi người trổ tài khéo léo và tinh xảo trong các cuộc thi nấu cơm…những lễ vật được giải nhất mang lên cúng thần Đó là hn]ngx hoạt động nhằmhuy động nhân tài vật lực để tìm ra, sáng tạo nên những giá trị đặc sắc từ trongđời sông thường nhật, góp phone cổ súy cho khát vộng vươn tới đỉnh cao, đạtđến những giá trị chân, thiện, mỹ trong đời sống Hoạt động này trong lễ hội còn

là dịp nâng cao dân trí và thẩm nhận các giá trị văn hóa thông qua hoạt động ẩmthực lễ hội

- Hội chợ triển lãm

Hội chợ là dịp để trưng bày và bán các sản phẩm thủ công truyền thống, làdịp để quảng cáo, tiếp thị, chào bán, ky kết các hợp đồng kinh tế Đây là hoạtđông kinh tế nhằm cung cấp các sản phẩm, dịch vụ phục vụ người đi lễ hội Tổchức kí kết hợp đồng kinh tế giữa các cá nhân hoặc tập thể với nhau Hội chợtrong lễ hội truyền thống là dịp duy nhất để phá bỏ tình trạng tự cấp- tự túc trongcác cộng đồng dân cư ở làng xã dưới thời phong kiến

1.1.5 Vai trò của lễ hội dân gian truyền thống trong thời điểm hiện tại.

1.1.5.1 Bảo lưu truyền thống lịch sử.

Lễ hội truyền thống phản ánh các sự kiện quân sự, chính trị đặc biệtquan trọng, những sự kiện có tác động, ảnh hưởng đến tiến trình phát triển của

xã hội và đất nước Lễ hội chính là sự đánh giấu lịch sử thông qua nội dung của

nó, mỗi nội dung lại được thể hiện, cụ thể hóa bằng các hình thức tương ứngkhác nhau Ví dụ như lễ hội giỗ trận Đống Đa( mồng 5 tháng giêng âm lịch): kỉniệm quân tây sơn dưới sự chỉ huy củ Quang Trung đại phá quân Thanh Lễ hộikiêm giỗ trận này vừa phản ánh sự kiện lịch sử vang dội mùa xuân năm kỉ dậu(1789) với chiến thắng Đống Đa lẫy lừng của quân và dân ta do người anh hùng

áo vải Quang Trung lãnh đạo Đồng thời đây cũng là thể hiện đạo lý nhân bản,nhân ái, nhân hậu của người Việt Nam: độ lượng, khoan dung, tha thứ cho kẻthù của mình khi chúng đã thất bại Đồng thời cũng thể hiện đạo lý “thươngngười như thể thương thân” của người Việt

Thông qua những hoạt động diễn ra tronng lễ hội, hình ảnh vềnhững anh hùng, những danh nhân của đất nước trên mọi lĩnh vực của đời sống

xã hội trong lịch sử được tái hiện lại Thông qua những câu chuyện lưu truyềntrong dân gian từ thế hệ này sang thế hệ khác từ đời này sang đời khác hoặc quaghi chép của sử sách Tất cả những nhân vật, sự kiện lịch sử đó đã đi vào tâmthức của các tầng lớp nhân dân, được mọi người trân trọng, tôn vinh, lưu giữ vàtruyền trao cho các thế hệ kế tiếp Dù ít nhiều được khoác cho “chiếc áo hiệnthực” nhãn quan thời đại, nhưng hình tượng các nhân vật, sự kiện lịch sử về cơbản vẫn được lưu giữ, bảo lưc những yếu tố nguyên gốc và luôn dược bổ sungbãng những sáng tạo văn học nghệ thuật của quần chúng trong tiến trình lịch sửdài lâu Hình tượng các nhân vật lịch sử đó vừa có tính bất biến vừa mang tínhkhả biến với mức độ nhiều hay ít, dày hay mỏng là do nội dung, tính chất của sựkiện lịch sử, nhân vật đó có tác động, ảnh hưởng như thế nào đến tiến trình lịch

sử Hình tượng các nhân vật, sự kiên được tôn vinh, thờ phụng luôn gắn chật vớilịch sử vùng đất mà nó ra đời và tồn tại

1.1.5.2 Giá trị văn hóa xã hội.

Lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa công đồng, là hoạt độngcủa con gn]ời mang tính xã hội hóa cao Lễ hội là hoạt động của tập thể, ra dời

từ trong đời sống cộng đồng, được chăm lo xây dựng dể phục vụ cộng đồng.Tính xã hội hóa cao của hoạt động lễ hội đôi khi khiến cho nó được goi la lễ hộidân gian truyền thống Qua nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử, lễ hội vẫnluôn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau nhưng lễ hội vẫn là một hoạt độngsinh hoạt văn hóa của tập thể, của đông đảo tàng lớp nhân dân sau những ngàylao động vất vả, mệt nhọc Lễ hội là dịp để một bộ phận cư dân tìm đến nhờ cậyvào một cái gì đó mà cuộc sống thực tại chưa giải quyết được Lễ hội có sức hútrộng rãi đối với công chúng, là sản phẩm văn hóa của cộng đồng và thuộc vềcộng đồng Hình thức và nội dung của lễ hội phản ánh khá trung thực và đầy đủđời sống vật chất và tinh thần của xã hội, tinh hình kinh tế- văn hóa- xã hội củađịa phương hay đất nước trong từng giai đoạn cụ thể ở vào thời điểm diễn ra lễhội Đồng thời, khi hình thành và tồn tại, lễ hội có ảnh hưởng sâu sắc, tác độngmạnh mẽ và toàn diện trong thời gian dai hay ngắn, đến toàn thể cộng đồng haymột bộ phận dân chúng, trên một địa bàn hẹp hay rộng tùy thuộc vào quy mô vàtính chất xã hội của lễ hội ấy Nói một cách khác, lễ hội chính là chiếc “phong

vũ biểu” để đo diễn biến, biến đổi của đời sống xã hội, của môi trường sống củacon người Lễ hội là một hoạt động văn hóa xã hội không thể thiếu được của conngười ở mọi dân tộc, mọi thời đại

Đối với người dân Việt Nam, lễ hội là một trong những loại hình văn hóalâu đời nhất Lễ hội có sức lôi cuốn, hấp dẫn và trở thành nhu cầu, khát vọng củangười dân cần được đáp ứng và thỏa nguyện qua mọi thời đại Thông qua nhữnghình thức biểu hiện của mình, lễ hội không phải là mê tín dị đoan mà là cáchứng xử thông minh, khôn ngoan của con người đối với sức mạnh vô hình hayhữu hình mà họ chưa nhận thức được Lễ hội trở thành hình tượng văn hóa tổnghợp làm thỏa mãn nhu cầu tâm linh và tâm lý vật chất của con người Bản chất

của lễ hội là sự tổng hợp và khái quát cao đời sống vật chất tinh thần cuả ngườidân trong xã hội ở từng giai đoạn của lịch sử.

1.1.6 Giá trị kinh tế.

Trong quá trình phát triển của mình, kế thừa các thành tựu đã đạt được,loài người luôn kì vọng và sáng tạo những giá trị văn hóa mới Vốn trước đây,các hoạt động văn hóa xã hội thường mang tính độc lập tương đối Các hoạtđộng văn hóa nghệ thuật tâm linh, tinh thần hay các hoạt động xã hội khácthường diễn ra trong không gian, môi cảnh riêng biệt, tách bạch, ít có sự gắn kếttương hỗ lẫn nhau…Các hoạt động đó hầu như ít mang nội hàm kinh tế, kinh tếkhông được coi là mục đích chủ yếu, hầu hết chỉ mang tính chất vui chơi giải trí,không cụ thể hóa các lợi ích của cá nhân và cộng đồng do không có kích thíchtương ứng thì giờ đây vai trò kinh tế của lễ hội dần không thể phủ nhận

Trong mỗi lễ hội ngoài những hoạt động vui chơi giải trí mang tính cộngđồng, con người còn được thưởng thức nhiều đặc sản mang tính địa phương, vínhư khi về với lễ hội chùa Keo- Thái Bình, ta se được thưởng thức cái vị thanh

là lạ của bánh cáy hay cái ngọt đâm đà của bánh đậu xanh khi về với HảiDương… Những món quà dân dã ấy không chỉ để đãi khách mà góp một phầnkhông nhỏ vào doanh thu của mỗi điểm đến bởi nó trở thành món quà hay chútlộc khi mỗi người tới với lễ hội mang trở về nhà

Đối với những lễ hội lớn, thường thu hút rất nhiều lượng du khách thậpphương từ khắp nơi về dự, điều này dẫn tới nảy sinh hai nhu cầu căn bản đối vớimỗi con người đó là nhu cầu ăn uống và nghỉ ngơi Nhiều nghiên cứu chỉ rarằng, việc đáp ứng nhu cầu ăn nghỉ cho du khách tại các địa phương diễn ra lễhội hàng năm đóng một vai trò to lớn trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tếcủa điạ phương đó.Nhưng một thực trạng đáng buồn ở các địa phương vào mùa

lễ hội là giá cả dịch vụ thường tăng lên chóng mặt Giá những món ăn bình dâncũng có thể tăng gấp 2 tới 3 lần so với những ngày thường, điều này có thể giải

thích do cung không đáp ứng đủ cầu hay sự manh mún, thiếu đồng nhất trongcông tác quản lý ở các địa phương.

1.1.7 Tiểu kết chương 1.

Có lẽ không có làng quê Việt Nam nào hàng năm lại không mở hội, nhỏthì một ngày, lớn thì nhiều ngày, nhất là những năm được mùa thì lễ hội vuikhông kể xiết Bởi vậy, lễ hội được coi là thành tố đặc biệt quan trọng trong khotàng di sản văn hóa Việt Nam, có vai trò to lớn không thể tách rời trong đời sốngcộng đồng dân tộc

Người Việt ngàn đời nay có truyền thống “uống nước nhớ nguồn” lễ hộidân gian là dịp để thể hiện truyền thống quý báu đó của cộng đồng, tôn vinhnhững hình tượng thiêng liêng, được suy tôn là những vị thần- những nhân vật

có thật trong lịch sử dân tộc hay huyền thoại Là dịp để tưởng nhớ, tỏ lòng tri âncông đức của các vị thần với cộng đồng, với dân tộc, những anh hùng chốnggiặc ngoại xâm, những người khai phá ra những vùng đất mới, những nhân vậttruyền thuyết đã chi phối cuộc sống nơi trần gian, giúp con người hướng thiện,giữ gìn cuộc sống hạnh phúc…

Tìm về với lễ hội con người như được giải tỏa, dãi bày phiền muộn, lo âuvới thần linh mong được thần giúp đỡ che chở để vượt qua những khó khăn, vất

vả trong cuộc sống

Chương 2 Thực trạng khai thác Hội Gióng.

2.1 Tìm về với không gian Hội Gióng.

2.1.1 Sự tích Thánh Gióng.

Chuyện kể rằng: vào đời Hùng Vương thứ 6, ở làng Gióng có hai vợchồng ông lão chăm làm ăn và có tiếng là phúc đức Hai ông bà ao ước có mộtđứa con Một hôm bà ra đồng trông thấy một vết chân to quá, liền đặt bàn chânmình lên ướm thử để xem thua kém bao nhiêu Không ngờ về nhà bà thụ thai vàmười hai tháng sau sinh một thằng bé mặt mũi rất khôi ngô Hai vợ chồng mừnglắm Nhưng lạ thay! Ðứa trẻ cho đến khi lên ba vẫn không biết nói, biết cười,cũng chẳng biết đi, cứ đặt đâu thì nằm đấy

Bấy giờ có giặc Ân đến xâm phạm bờ cõi nước ta Thế giặc mạnh, nhà vua lo

sợ Bèn truyền cho sứ giả đi khắp nơi tìm người tài giỏi cứu nước Ðứa bé nghetin, bỗng dưng cất tiếng nói: "Mẹ ra mời sứ giả vào đây" Sứ giả vào, đứa bébảo: "Ông về tâu vua sắm cho ta một con ngựa sắt, một cái roi sắt và một tấm áogiáp sắt, ta sẽ phá tan lũ giặc này"

Sứ giả vừa kinh ngạc, vừa mừng rỡ, vội vàng về tâu vua Nhà vua truyềncho thợ ngày đêm làm gấp những vật chú bé dặn

Càng lạ hơn nữa, sau hôm gặp sứ giả, chú bé lớn nhanh như thổi Cơm ăn mấycũng không no, áo vừa mặc xong đã căng đứt chỉ Hai vợ chồng làm ra baonhiêu cũng không đủ nuôi con, thành thử phải chạy nhờ bà con, hàng xóm Bàcon đều vui lòng gom góp gạo thóc nuôi chú bé, vì ai cũng mong chú giết giặc,cứu nước

Giặc đã đến chân núi Trâu Thế nước rất nguy, người người hoảng hốt.Vừa lúc đó, sứ giả đem ngựa sắt, roi sắt, áo giáp sắt đến Chú bé vùng dậy, vươnvai một cái bỗng biến thành một tráng sĩ mình cao hơn trượng, oai phong lẫm liệt.Tráng sĩ bước lên vỗ vào mông ngựa Ngựa hí dài mấy tiếng vang dội Tráng sĩ mặc