Quản lý chất thải rắn chương 1

Như vậy, nếu như một hệ thống được thiết kế để quản lý hiệu quả các thành phần trong rác sinh hoạt, hệ thống đó có thể được áp dụng trong quản lý các nguồn rác thải khác.. Nói cụ thể hơn

Chương 1: Giới thiệu

Tóm tắt

Khái niệm rác là một sản phẩm phụ, chất thải từ hoạt động con người và những vấn đề liên quan đến rác thải đang được tranh luận rất nhiều thời gian gần đây Dựa trên những tranh luận này, các mục tiêu môi trường liên quan đến quản lý rác thải ra đời Các cách tiếp cận để đạt các mục tiêu môi trường trong thời gian gần đây chủ yếu dựa vào pháp luật, mang tính chất “cuối đường ống” về mặt chiến lược Các nguyên tắc và các khó khăn của luật pháp hiện hành cũng được đưa ra thảo luận Một cách tiếp cận mới, quản

lý kết hợp, được giới thiệu làm chủ đề cơ bản của cuốn sách này

1.1 Rác là gì

Các định nghĩa về “rác” luôn luôn nói đến sự thiếu hữu dụng hay thiếu giá trị của loại chất thải này hay đôi khi còn gọi là những “phần thừa vô dụng” “Rác” là chất thải ra từ hoạt động con người Về mặt lý học, nó cũng chứa các vật chất giống như các sản phẩm hữu dụng Nó chỉ khác các sản phẩm hữu dụng ở chỗ nó không mang giá trị Do đó, cách

cơ bản để giải quyết vấn đề rác là lấy lại giá trị cho nó Trong nhiều trường hợp, tính

“thiếu giá trị” liên quan đến thành phần tạp hoặc không được biết đến của rác Tách các thành phần trong rác sẽ làm tăng giá trị của nó nếu như các thành phần đó vẫn còn sử dụng được Định nghĩa chính xác Rác là gì và Rác không là gì không chỉ là mối quan tâm

về mặt khoa học Nó sẽ quyết định thành phần nào trong rác sẽ cần phải được tăng cường quản lý về mặt pháp lý và thành phần nào không cần thiết

Rác có thể được phân loại bằng nhiều cách: bằng tính chất vật lý (rắn, lỏng, khí) và công dụng (rác bao bì, thực phẩm); bằng vật liệu (thủy tinh, giấy ); bằng hình thức xử lý (có thể đốt, có thể làm phân bón, có thể tái chế); bằng nguồn gốc (sinh hoạt, thương mại, nông nghiệp, công nghiệp ) hay bằng cấp độ an toàn (độc hại và không độc hại) Cuốn sách này chỉ tập trung vào quản lý rác thải sinh hoạt và thương mại Đây chỉ là một phần nhỏ trong tổng số các loại chất thải rắn Mỗi năm, các quốc gia công nghiệp thải ra trên năm tỉ tấn chất thải rắn gồm rác sinh hoạt, thương mại và công nghiệp

Có lý do khi đề cập đến rác thải sinh hoạt và thương mại Thứ nhất, vấn đề quản lý chất thải đang thu hút sự quan tâm của toàn xã hội Thứ hai, rác thải sinh hoạt, về mặt tự nhiên

là một trong những nguồn khó quản lý hiệu quả nhất Rác sinh hoạt bao gồm nhiều thành

phần (thủy tinh, kim loại, giấy, nhựa, và chất hữu cơ) trộn lẫn vào nhau, trong đó mỗi thành phần chiếm một số lượng nhỏ Thành phần rác thải sinh hoạt cũng đa dạng tùy thuộc vào sự khác biệt giữa các mùa trong năm và vị trí địa lý giữa các quốc gia, và giữa nông thôn và thành thị

Trái lại, rác thải thương mại, công nghiệp và các nguồn khác có xu hướng thuần nhất hơn, trong đó số lượng từng thành phần cũng nhiều hơn Như vậy, nếu như một hệ thống được thiết kế để quản lý hiệu quả các thành phần trong rác sinh hoạt, hệ thống đó có thể được áp dụng trong quản lý các nguồn rác thải khác Nói cụ thể hơn, trong những chương sau, một hệ thống thu gom, phân loại và quản lý rác sinh hoạt có thể chấp nhận các nguồn rác tương tự

Như vậy, mặc dù cuốn sách này cơ bản đề cập các loại rác thải sinh hoạt, nó có thể áp dụng đối với tất cả các lãnh vực quản lý chất thải rắn

Hộp 1.1 RÁC THẢI: VÀI KHÁI NIỆM QUAN TRỌNG

1 Mối quan hệ giữa rác thải và giá trị

2 Mối quan hệ giữa giá trị và sự pha trộn

Giá trị = f

3 Các phân lọai rác thải

Theo: - tính chất vật lýù

- cơng dụng

- loại vật liệu

- hình thức xử lý

- nguồn gốc

- mức an tòan

Sản phẩm hữu dụng

Rác thải

Tiêu thụ hoặc sử dụng ï

Khơi phục giá trị

Mức độ pha trộn

1

1.2 Các mối quan ngại về môi trường

Từ lâu nay, sức khỏe và sự an toàn là những vấn đề quan tâm chính trong quản lý rác thải Hiện nay, xã hội đặt ra yêu cầu cao hơn nữa: bên cạnh yếu tố an toàn, quản lý rác thải cũng cần quan tâm đến những tác động rộng hơn lên môi trường Các mối quan tâm

về môi trường đối với quản lý chất thải có thể được chia thành 2 lãnh vực chủ yếu: bảo tồn tài nguyên và ô nhiễm môi trường

1.2.1 Bảo tồn tài nguyên

Vào năm 1972, cuốn sách bán chạy nhất Limits to growth (Những giới hạn của phát triển)

(Meadows et al., 1972) được xuất bản Nó tranh luận rằng tỉ lệ sử dụng tài nguyên không tái sinh và các nguồn năng lượng có thể sẽ không tiếp tục một cách vô tận Hai mươi năm sau, cuốn tiếp theo, Beyond the limits (Bên kia những giới hạn) (Meadows et al., 1992) cũng đề cập về vấn đề tương tự, nhưng với sự khẩn trương hơn Nguyên liệu đang được khai thác với tốc độ nhanh hơn tốc độ tái tạo tự nhiên hay tốc độ tìm ra các nguồn thay thế Kết quả là, tương lai của hành tinh nằm trong khái niệm phát triển bền vững Khái niệm này được định nghĩa trong Báo cáo Brundtland “Our Common Future” (Tương lai chung của chúng ta) (WCED, 1987) như sau: “(đó là) sự phát triển đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm giảm đi khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ tương lai” Sự Bền vững đòi hỏi tài nguyên thiên nhiên phải được quản lý và nếu có thể, bảo tồn hiệu quả

Tạo ra và thải nhiều rác được xem như lãng phí tài nguyên của trái đất Chôn rác vào hố

có vẻ như quản lý tài nguyên không hiệu quả Tuy nhiên, cần nhớ rằng dù trái đất là hệ thống mở đối với năng lượng, trước tiên nó là hệ thống đóng đối với nguyên liệu Dù nguyên liệu có thể được di chuyển vòng quanh, sử dụng, thải ra hay cô đặc, tổng số lượng nguyên liệu của trái đất vẫn giữ nguyên (trừ những nguyên tố phóng xạ không ổn định) Thật vậy, lượng nguyên liệu hữu dụng trong các bãi chôn lấp cao hơn trong các mỏ quặng nguyên liệu thô Rồi đến một ngày người ta sẽ đào xới khai thác các bãi chôn lấp như đã xảy ra ở một số nước Như thế việc chôn lấp được xem như tích lũy tài nguyên hơn là thải bỏ Nhưng đó có phải là cách quản lý tài nguyên hiệu quả?

1.2.2 Sự ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm thật sự hay tiềm năng là cơ sở cho các quan ngại nhất hiện nay về môi trường

Từ trước đến nay, môi trường được xem như bể chứa chất thải do con người tạo ra

Nguyên vật liệu đã được thải vào khí quyển hay nguồn nước hay bỏ vào các bãi chôn lấp

và được phép pha loãng và khuếch tán Ở mức độ ô nhiễm thấp, các qui trình sinh học và hóa-địa tự nhiên xử lý các dòng thải này mà không gây ra những thay đổi về điều kiện môi trường Tuy nhiên , khi mức độ thải cao hơn do tăng dân số và hoạt động con người, các qui trình xử lý tự nhiên không đủ khả năng ngăn chặn những thay đổi môi trường Trong những trường hợp ô nhiễm nghiêm trọng (sông, kênh rạch) các qui trình tự nhiên hoàn toàn sụp đổ dẫn đến những biến đổi lớn về chất lượng môi trường

Cũng như nguyên liệu không phải là vô hạn, môi trường không phải là bể chứa chất thải

vô tận Các diều kiện môi trường xuống cấp do con người gây ra ngày nào đó sẽ quay lại

ám ảnh xã hội loài người Kết quả là ngày càng có nhiều người ý thức hơn về vấn đề không xem môi trường là bể chứa chất thải của xã hội và là yếu tố đứng ngoài, nhưng là thành phần của hệ sinh thái toàn cầu cần phải quản lý hiệu quả và cẩn trọng

Ở cấp địa phương, người ta bắt đầu quan ngại về các kỹ thuật xử lý chất thải được giới thiệu Các nhà máy đốt rác tạo nỗi lo về mức độ phát thải nói chung, và lượng dioxin nói riêng Tương tự, các bãi chôn lấp đang tạo ra các khí từ bãi Mức độ toàn cầu có tiềm năng sự ấm toàn cầu Rủi ro về vấn đề ô nhiễm nguồn nước ngầm do nước rỉ từ bãi rác cũng đang được quan tâm Các vấn đề môi trường địa phương đang tạo ra nhiều áp lực cho các nhà lập kế hoạch quản lý rác đô thị

1.3 Những cách tiếp cận hiện nay: pháp lý

Trong những quốc gia phát triển, quản lý rác thải trước đây dựa vào luật pháp Các công

cụ pháp lý chủ yếu tập trung hai lãnh vực: các qui định “cuối đường ống” và các mục tiêu chiến lược

1.3.1 Các qui định “cuối đường ống”:

Đây là những qui định về kỹ thuật và liên quan đến các qui trình trong xử lý và thải bỏ rác Ví dụ như những qui định về sự xả khí thải đối với các nhà máy đốt rác Những nội qui như vậy có thể được đặt ra ở cấp quốc gia hay cấp quốc tế Sự phát thải ở các nhà máy đốt rác là tâm điểm của 2 luật hướng dẫn (directives) ở Cộng đồng Châu Âu (89/369/EEC và 89/429/EEC) Cần thiết có những qui định để đảm bảo sự hoạt động an toàn trong qui trình xử lý rác thải và dù sử dụng các công nghệ mới nhất, các qui định

“cuối đường ống” không dẫn đến những thay đổi lớn trong quản lý rác

Hộp 1.2 THỬ THÁCH CỦA QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN

NHƯNG

Thái độ thông thường:

- miễn là không nằm trong vườn nhà tôi

- miễn là không phải trong nhiệm kỳ của tôi

- hoàn toàn không xây dựng vào bất cứ lúc nào, bất cứ ai

SỰ PHẢN ỨNG LẠI

MỘT CHIẾN LƯỢC TỔNG QUÁT NHẰM GIẢM TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG

Giảm lượng rác thải ra Quản lý rác khơng thể tránh được

Hoạt động của con người

Chất thải rắn

Hộp 1.3 NHỮNG CẢI THIỆN MÔI TRƯỜNG ĐẠT ĐƯỢC TRONG QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN

1 Tiếp cận riêng biệt (bolt-on)

Có khả năng xảy ra: chi phí cao hơn

tác động vòng đời lớn hơn ngay cả khi nguyên liệu được tái chế hay làm phân

2 Tiếp cận tồng chất lượng

Sẽ xảy ra: một sự cải thiện tác động vòng đời theo định nghĩa

với những chi phí phụ trội thấp nhất

+ Rác

Hệ Thống Hiện Thời

Trở thành

Hệ Thống 1 Hệ Thống 2

(Bolted-on)

?

Rác

Hệ Thống hiện thời Hệ Thống Mới

Sử dụng các nguồn lực của Hệ Thống hiện thời như:

sức người, tiền bạc, công cụ, áp dụng để đạt được những mục tiêu mới

Giá trị từ hàng hóa và dịch vụ

CÔNG NGHIỆP

Nguyên liệu

Năng lượng

Chất thải + Rác

NHIỀU HƠN

với

ÍT HƠN

(a)

Giá trị từ sản phẩm được khôi phục

CÔNG NGHIỆP QUẢN

LÝ CHẤT THẢI

rác

Năng lượng, không gian

Chất thải

NHIỀU HƠN

với

ÍT HƠN

(b) Hình 1.1 ‘nhiều hơn với ít hơn’ và phát triển bền vững

(a) Sự phát triển bền vững Báo cáo Brundland về Sự Phát Triển Bền Vững (WECD, 1987) đã giới thiệu khái niệm về ‘nhiều hơn và ít hơn’, chẳng hạn nhu cầu sản xuất nhiều giá trị hơn từ hàng hoá và dịch vụ với ít nguyên liệu thô và năng lượng tiêu hao hơn, với ít chất thải sinh ra hơn (b) Quản lý chất thải bền vững hay còn được gọi là ‘nhiều hơn với ít hơn’, chẳng hạn nhiều sản phẩm có giá trị hơn được khôi phục từ chất thải với ít năng lượng, ít tiêu hao không gian và ít chất thải hơn

1.3.2 Các mục tiêu chiến lược:

Các chiến lược đang được sử dụng nhiều hơn để xác định những phương cách rác thải sẽ được xử lý trong tương lai Ở các nước Đức, Hà Lan và Anh đã có các luật và hướng dẫn cho các giải pháp quản lý rác thải (chủ yếu là tái chế) Ở cấp khu vực Cộng đồng Châu

Âu, các Bộ luật (Directive) về quản lý CTRĐT đã được xây dựng

1.4 Chi phí kinh tế của việc cải thiện môi trường

Những cải thiện môi trường đối với các phương pháp loại bỏ chất thải nên được hoan nghênh, khi chúng được bảo vệ một cách khoa học Dù sao những cải thiện thường kết hợp với những chi phí kinh tế Điều này luôn đúng với giải pháp cuối-đường-ống khi lắp đặt công nghệ mới làm sạch những phát tán theo sau những kiểm soát nghiêm ngặt thường xuyên Nó cũng có thể đúng với những giải pháp chiến lược giảm tác động môi trường trong quản lý chất thải, như là việc tái chế Xem các chương trình ‘Hộp Xanh’ mà

đã được giới thiệu cho việc thu gom lề đường các nguyên liệu tái chế được ở nhiều nơi ở Bắc Mỹ, và gần đây ở Sheffield và Adur, Anh , hay hệ thống song song (Dual) đang hoạt động ở Đức với các nguyên liệu đóng gói làm những ví dụ Trong khi những hệ thống này có thể thu gom số lượng lớn nguyên liệu chất lượng cao, các chương trình thu gom hoạt động song song với việc thu gom rác gia đình Hai xe sẽ đến trước từng nhà, thay vì chỉ một xe như trước đây Những hệ thống này, cùng với việc thu gom các chất thải còn lại, chắc chắn sẽ tăng chi phí Việc cân bằng thỏa hiệp giữa chi phí kinh tế và tác động môi trường đã được xem như một trở ngại đối với những cải thiện môi trường trong việc quản lý chất thải

Gộp vào các chi phí môi trường bên ngoài. Các chi phí môi trường và xã hội để loại bỏ rác thải về mặt lịch sử đã được xem là những chi phí bên ngoài Thí dụ, các ảnh hưởng của việc phát tán do đốt rác, hay việc rò rĩ nước rác và khí thoát ra từ những bãi rác không được xem như phần chi phí của những phương pháp loại rác này Tuy nhiên gần đây hơn, khi các quy định về phát tán trở nên chặt chẽ hơn, các chi phí để kiểm soát phát tán đã được đưa vào chi phí loại bỏ rác Tương tự, khi luật pháp (ví dụ Luật Bảo Vệ Môi Trường tại Anh, 1990) đòi hỏi giám sát các khu đổ rác thải sau khi đã đóng cửa, và việc cung cấp các hợp đồng bảo hiểm để đền bù các vấn đề môi trường có thể xảy ra trong tương lai, chi phí thật cho từng giải pháp quản lý rác thải trở nên rõ ràng Với những điều

kiện như thế, các chọn lựa quản lý rác thải với các tác động môi trường thấp hơn đã có vẽ đắt hơn và có thể trở nên bền vững về mặt kinh tế

Xây dựng các mục tiêu môi trường trong hệ thống quản lý rác thải Một hệ thống bổ sung hay một giải pháp cuối-đường-ống sẽ đòi hỏi các chi phí phụ Một hệ thống kết hợp có thể xử lý tất cả các nguyên liệu trong dòng rác thải Một hệ thống kết hợp dựa-trên-nguyên-liệu cho phép thu gom hiệu quả và quản lý rác thải từ nhiều nguồn khác nhau Mục tiêu chất lượng sẽ tối thiểu hóa các tác động môi trường của cả hệ thống quản lý rác thải, trong khi giữ các chi phí kinh tế ở một mức chấp nhận được Định nghĩa chấp nhận được sẽ thay đổi tùy theo nhóm quan tâm, và với không gian, nhưng nếu chi phí nhỏ hay không nhiều hơn chi phí hiện hữu, nó sẽ được chấp nhận nhiều nhất

1.5 Một tiếp cận kết hợp để quản lý chất thải rắn

Mục đích của cuốn sách này là đề nghị một phương pháp kết hợp để quản lý chất thải rắn

mà có thể đạt được tính bền vững cả về kinh tế và môi trường Rõ ràng là không có một phương pháp xử lý rác đơn lẽ nào có thể xử lý tất cả nguyên liệu trong rác thải một cách bền vững môi trường Lý tưởng là cần có nhiều giải pháp quản lý để chọn lựa Việc sử dụng các giải pháp khác nhau như việc ủ phân hay phục hồi nguyên liệu cũng sẽ tùy thuộc vào việc thu gom và hệ thống phân loại được sử dụng Do đó, bất kỳ hệ thống quản

lý rác thải nào cũng cần tập hợp nhiều quy trình liên quan lẫn nhau và kết hợp với nhau Thay vì tập trung hay so sánh các giải pháp riêng lẽ, cần thử nghiệm để tổng hợp các hệ thống quản lý rác thải mà có thể xử lý cả dòng rác thải, và sau đó so sánh các hoạt động chung của chúng trong phạm vi kinh tế và môi trường