SKKN Lịch sử Trịnh An

Qua mấy năm trực tiếp giảng dạy môn lịch sử lớp 8 theo tinh thần đổi mới, bằng những kinh nghiệm ít ỏi tích luỹ được, tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến: Sử dụng phương pháp kể chuyện trong g

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lời nói đầu

Mỗi một môn khoa học cơ bản ở trường THCS đòi hỏi cần có một phương pháp, cách thức truyền thụ khác nhau Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ nội dung yêu cầu và cả tâm sinh lí của đối tượng học sinh, quá trình, hình thức giảng dạy môn học đó Chính vì vậy, trong quá trình giảng dạy đòi hỏi phải có phương pháp, cách thức nào đó để truyền đạt kiến thức môn học đến người học một cách hiệu quả nhất

Phương pháp xuất phát từ thuật ngữ Hy Lạp ‚Methodos, nghĩa là ‚con đường nghiên cứu; cách thức nhận thức Theo chủ nghĩa Mác-Lênin,

‚phương pháp là hình thức tìm hiểu thấu đáo về mặt lí luận và thực tiễn khách

quan, xuất phát từ quy luật vận động của khách thể nghiên cứu Do đó, phương pháp là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải thiện hiện thực hay hoạt động nhận thức của con người

Đối với việc dạy học lịch sử, đòi hỏi chúng ta cũng phải có biện pháp, cách thức nào đó để đạt được hiệu quả giáo dưỡng và giáo dục tốt nhất, cao nhất Qua gần 10 năm thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, bộ sách giáo khoa mới khẳng định nhiều ưu điểm hơn so với sách giáo khoa cũ Việc đổi mới phương pháp dạy học đang được tiến hành đồng bộ và thu được nhiều thành tựu đáng kể Tuy nhiên, một thực tế mà chúng ta đều biết về việc kết quả thi tuyển sinh vào các trường Đại học của môn lịch sử quá thấp Có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân về phương pháp học tập lịch sử còn lạc hậu, không được đổi mới kịp thời so với xu hướng hiện đại hoá của đất nước ta hiện nay

Thực trạng trên đặt ra nhiệm vụ cho các thầy cô dạy lịch sử ở các trường phổ thông là phải tạo ra hứng thú học tập môn lịch sử cho học sinh Có rất nhiều biện pháp, cách thức nhằm nâng cao chất lượng giờ học lịch sử mà giáo

viên đã thực hiện Qua mấy năm trực tiếp giảng dạy môn lịch sử lớp 8 theo tinh thần đổi mới, bằng những kinh nghiệm ít ỏi tích luỹ được, tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến: Sử dụng phương pháp kể chuyện trong giờ học Lịch sử nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh bậc THCS

Do thời gian, khuôn khổ của sáng kiến, vì vậy tôi không trình bày hết được nội dung và phương pháp khai thác, sử dụng phương pháp kể chuyện trong giờ học lịch sử ở tất cả các lớp 6,7,8,9 mà chỉ đề cập tới lớp 8 Tôi hi vọng những sáng kiến nhỏ này sẽ giúp được phần nào cho giáo viên giảng dạy môn lịch sử ở trường THCS

Chúng ta biết rằng đặc điểm tâm lí của lứa tuổi học sinh THCS là hiếu động, ưa khám phá, các em thường ghi nhớ rất lâu những gì ấn tượng sâu đậm Vì vậy, những câu chuyện giáo viên kể xen vào các bài học lịch sử sẽ tạo hứng thú học tập cho các em, nó góp phần phát huy trí tưởng tượng, giáo dục tâm tư tình cảm cho học sinh Ngoài ra, nó còn có tác dụng mở rộng kiến thức cho học sinh mà sách giáo khoa không có điều kiện trình bày Những câu chuyện lịch sử sinh động có liên quan đến một nhân vật, một địa danh hay một sự kiện sẽ có tác dụng giúp học sinh ghi nhớ tốt những sự kiện lịch sử, những nhân vật, môc thời gian Từ đó, học sinh thấy thích thú học tập hơn đối với bộ môn lịch sử

Vì vậy, việc kể chuyện trong giờ học lịch sử có ý nghĩa rất lớn đối với một tiết dạy lịch sử

II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

1 Thực trạng

a Thuận lợi:

- Hiện nay có nhiều tài liệu, bài viết về đổi mới phương pháp dạy học nói chung, đổi mới phương pháp dạy học môn lịch sử nói riêng Trong giảng dạy, tôi đã thường xuyên rút kinh nghiệm cho từng tiết học để làm cơ sở thực tế cho đề tài

- Nhà trường luôn quan tâm chỉ đạo thực hiện phương pháp giảng dạy để nâng cao chất lượng giáo dục

b Khó khăn:

- Lịch sử là môn học đòi hỏi học sinh phải tái hiện một cách chính xác, lôgíc các sự kiện, nhân vật lịch sử dẫn đến học sinh thường có tâm lí không thích học môn này Hầu hết học sinh chưa ham học, chưa thực sự yêu thích bộ môn lịch sử, chỉ đối phó tức thời, năng lực tiếp thu cũng hạn chế, điều kiện học tập của các em chưa đáp ứng được yêu cầu nội dung và đổi mới phương pháp dạy học

- Để đáp ứng yêu cầu về nhận thức lí luận nắm vững nội dung khoa học các phương pháp kể chuyện trong giờ học lịch sử cần thiết phải có một chuyên khảo ngắn gọn, có chất lượng - vừa nâng trình độ về lịch sử và nghiệp vụ cho giáo viên mà lại thiết thực, cụ thể Đã có một số bài viết, một số tài liệu cung cấp cho giáo viên và học sinh những hiểu biết cần thiết như vậy, song còn ít

và chưa đủ Đã có nhiều cách giải đáp khác nhau trong việc sử dụng phương pháp kể chuyện trong giờ học lịch sử ở trường THCS nhằm nâng cao hiệu quả giờ học Tuy nhiên, việc sử dụng phương pháp kể chuyện trong giờ học lịch

sử còn có nhiều vấn đề bất cập, đó là:

+ Giáo viên còn lạm dụng quá việc kể chuyện, đưa vào bài học những chi tiết không liên quan hoặc những chi tiết rườm rà không cần thiết, biến giờ học lịch sử thành tiết kể chuyện lịch sử làm cho học sinh chỉ chú ý vào câu chuyện

mà không chú ý vào nội dung bài học

Ngôn ngữ kể chuyện lịch sử của giáo viên chưa thật sự hấp dẫn, lôi cuốn được học sinh, chưa khắc sâu nên học sinh nghe xong trên lớp về nhà là quên ngay

+ Trong quá trình kể chuyện, giáo viên chưa đặt câu hỏi liên hệ thực tế với nội dung, hay tình tiết nào đó của chuyện nên học sinh không phát huy được khả năng tư duy của học sinh

+ Giáo viên chưa kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp kể chuyện với các phương pháp dạy học lịch sử khác

- Chất lượng học sinh không đồng đều nên trong khi thực hiện đề tài phải có

nhiều yêu cầu khác nhau phù hợp với học sinh

2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên

- Từ việc nhận thức và xác định về vị trí, ý nghĩa của việc sử dụng phương pháp kể chuyện trong giờ học lịch sử chưa đúng đắn đã dẫn đến tình trạng một giờ dạy lịch sử trở thành một giờ kể chuyện lịch sử, học sinh không chú ý đến nội dung bài học Từ đó dẫn đến không tạo được biểu tượng cho học sinh,

không cụ thể hoá các sự kiện, không khắc phục được tình trạng ‚hiện đại hoá

lịch sử của học sinh Học sinh học xong một sự kiện lịch sử chỉ là thuộc lòng kiểu học gạo, không hiểu bản chất sâu sắc của các sự kiện lịch sử, không nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội Kết quả của những giờ học trên dẫn đến không giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử, đồng thời không hình thành được khái niệm lịch sử, không giúp các em phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy về ngôn ngữ của học sinh Những giờ học như vậy cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến học sinh không thích học lịch sử, chất lượng điểm thi những năm gần đây thấp

Qua điều tra khảo sát thực trạng việc chuẩn bị bài mới môn Lịch sử, đặc biệt là việc tìm hiểu các câu chuyện lịch sử có liên quan tới nội dung bài học của học sinh khối 8 ở nhà trường Trung học cơ sở Định Tân tôi thấy:

- Đại đa số học sinh khối 8 không có hứng thú học tập môn Lịch sử

- Phần lớn học sinh lớp 8 được hỏi đều chưa có phương pháp học bài và chuẩn bị bài tốt cho môn Lịch sử

Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm học 2010-2011 như sau:

Tæn

g sè

Kết quả điều tra

Nhận xét : - Tỷ lệ học sinh đạt điểm trung bình và dưới trung bình còn cao.

- Tỷ lệ học sinh khá, giỏi còn thấp

Từ những thực trạng trên, để công việc đạt hiệu quả tốt hơn, tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung và phương pháp như sau:

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I- Các giải pháp thực hiện

1 Trước hết, giáo viên phải xác định vị trí, ý nghĩa của việc kể chuyện lịch sử trong dạy học lịch sử Bởi vì phương pháp kể chuyện trong giờ học

lịch sử nhằm tạo hứng thú cho học sinh, góp phần quan trọng tạo biểu tượng cho học sinh, là chỗ dựa để học sinh hiểu biết sâu sắc, nhớ lâu nội dung bài học

2 Giáo viên phải tổ chức, hướng dẫn, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh trong quá trình tìm hiểu nôị dung lịch sử được phản ánh qua câu chuyện lịch sử Sau khi kết thúc một bài học ở trên lớp, giáo viên hướng

dẫn học sinh về nhà ( tuỳ vào từng bài) tự tìm hiểu các câu chuyện về các nhân vật, sự kiện lịch sử trên các phương tiện thông tin đại chúng Đến khi đến lớp học bài mới, học sinh sẽ có dịp thảo luận (dưới sự hướng dẫn của giáo viên) những gì các em đã chuẩn bị, tạo nên một không khí học tập sôi nổi, tạo tâm lí tốt cho học sinh khi học tập, phát huy được tính tích cực, độc

lập của học sinh Muốn vậy, việc chuẩn bị ở nhà của giáo viên là vô cùng cần thiết

Chuẩn bị của giáo viên: Đối với công việc dạy học, việc chuẩn bị ở nhà

của giáo viên là vô cùng cần thiết Giáo án như bản thiết kế cho tiết học Ngoài việc xác định mục đích, yêu cầu, chuẩn bị các tài liệu liên quan tới bài dạy, dự định các phương pháp sử dụng trong tiết dạy, người giáo viên cần dự định kiến thức cho bài dạy Đối với những bài nào có liên quan tới các câu chuyện lịch sử thì giáo viên cần phải sưu tầm, dự kiến sẽ áp dụng vào mục nào, thời gian trong bài học Tuyệt đối giáo viên chỉ sử dụng các câu chuyện lịch sử bổ sung cho tiết học sinh động chứ không biến giờ lịch sử thành tiết kể chuyện lịch sử

4 Sưu tầm tài liệu

Để nâng cao chất lượng môn lịch sử mỗi giáo viên cần phải trau dồi kiến thức, tích cực sưu tầm sách báo, đọc các loại tài liệu tham khảo lịch sử, các câu chuyện lịch sử và luyện ngôn ngữ kể chuyện sao cho thật sinh động, hấp dẫn, lôi cuốn học sinh và thực sự hỗ trợ cho tiết dạy đạt kết quả cao nhất

II Các biện pháp tổ chức thực hiện

1 Các nguyên tắc khi sử dụng

- Kể chuyện phải vừa sức tiếp thu của học sinh

- Đối với học sinh, khi giáo viên kể chuyện còn là dịp để giáo viên kiểm tra kiến thức học sinh và rèn luyện năng lực tư duy, phát triển ngôn ngữ cho học sinh

- Kể chuyện có thể kết hợp với việc sử dụng các loại đồ dùng trực quan hay các phương pháp khác để phát huy hiệu quả dạy học lịch sử

- Không phải bất kì bài học nào cũng kể chuyện, mà phải tuỳ vào nội dung bài học mà vận dụng phù hợp nhất

Cách thức sử dụng phương pháp kể chuyện trong giờ học lịch sử Sử dụng

như thế nào cho đạt hiệu quả cao nhất?

2 Giáo viên phải lựa chọn câu chuyện phù hợp với nội dung và mục tiêu bài học

Có thể cắt giảm những chi tiết không liên quan, chi tiết rườm rà không cần thiết Không phải bất kì bài học nào cũng kể chuyện, mà tuỳ vào nội dung bài học mà vận dụng phù hợp nhất Không nên lạm dụng quá việc kể chuyện làm loãng không khí học tập, hoặc lãng phí thời gian tiết học

a Khi trình bày diễn biến của một cuộc khởi nghĩa, một cuộc kháng chiến, hay một chiến dịch‚

Khi học các bài có nội dung liên quan đến diễn biến của một cuộc khởi nghĩa, cuộc kháng chiến hay chiến dịch, giáo viên ngoài sử dụng lược đồ, bản đồ hay

sa bàn trong quá trình tường thuật sự kiện, giáo viên kết hợp kể những câu chuyện liên quan đến sự kiện đang trình bày, điều này có tác dụng giúp học sinh ghi nhớ tốt hơn diễn biến đó

- Ví dụ khi dạy Bài 24: Tiết 36-37: ‚Cuộc kháng chiến từ năm 1858 đến năm 1873 ( tiết 2), phần II

Cuộc kháng chiến chống Pháp từ năm 1858 đến năm 1873, giáo viên kể chuyện về tinh thần chiến đấu kiên quyết của nhân dân ta, bất chấp sự ngăn cản của triều đình bằng câu chuyện Trương Định phúc đáp thư của vua Tự Đức: ‚ Triều đình hoà nghị thì cứ việc hoà nghị, còn việc Định thì Định cứ làm, Định thà chịu tội với triều đình chứ nhất định không chịu ngồi nhìn giang sơn chìm đắm và ng cùng nhân dân đã chống lệnh của triều đình để đánh Pháp Qua câu chuyện này, học sinh sẽ thấy được tinh thần kiên quyết đánh giặc của nhân dân ta cho dù phải trái lệnh Vua

b Khi trình bày các sự kiện có liên quan đến các chân dung

nhân vật lịch sử.

Khi trình bày các sự kiện có liên quan đến chân dung nhân vật lịch sử nào, giáo viên cần sưu tầm những mẩu chuyện liên quan đến nhân vật đó, có thể là

kể về tài năng, sự đóng góp hay cống hiến của nhân vật đối với quê hương, đất nước hay một câu chuyện vui về nhân vật đó Điều này có tác dụng làm cho học sinh nhớ lâu về nhân vật đó

- Ví dụ khi dạy Bài 26: Tiết 40-41: ‚ Phong trào kháng Pháp trong những năm cuối thế kỉ XIX (tiết 1) phần I Cuộc phản công của phái chủ chiến tại kinh thành Huế Vua Hàm Nghi ra

‚ Chiếu Cần vương, ngoài việc sử dụng Lược đồ kinh thành Huế năm 1885 và

chân dung Hàm Nghi có trong sách giáo khoa, giáo viên cần khắc hoạ cho học sinh hình ảnh ông vua trẻ tuổi Hàm Nghi, khác hẳn với các ông vua khác với trước đó và sau này: ‚ Vua Hàm Nghi lên ngôi lúc 14 tuổi ¤ng là vị vua trẻ tuổi, yêu nước, có tinh thần chống Pháp, tiêu biểu cho ý chí độc lập, tự cường của dân tộc Sau khi kinh thành Huế lọt vào tay giặc Pháp, ông đã cùng Tôn Thất Thuyết chạy ra căn cứ Tân Sở ( Quảng Trị) để tính chuyện kháng chiến lâu dài Tại đây, ngày 13/07/1885, vua Hàm Nghi hạ Chiếu Cần vương (do Tôn Thất Thuyết soạn thảo), kêu gọi toàn dân giúp vua đánh Pháp Nhận thấy hạn chế của căn cứ Tân Sở, tháng 10/1885, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra sơn phòng Phú Gia ( Hương Khê, Hà Tĩnh) để xây dựng căn cứ kháng chiến Giặc Pháp ra sức lùng bắt nhà vua Đầu tháng 11/1885, thực dân Pháp

đã mua chuộc được Trương Quang Ngọc ( Người hầu cận của vua Hàm Nghi) đã dẫn đường cho quân Pháp đột nhập căn cứ, vua Hàm Nghi đã bị bắt Bọn Pháp ra sức dụ dỗ, mua chuộc, nhưng không lay chuyển được ý chí

của Vua Cuối cùng, chúng đày Hàm Nghi sang An-giê-ri Khi đó ‚ông mới

17 tuổi Từ đó, học sinh hiểu rằng không phải ông vua nào cũng hèn nhát

trước sức mạnh xâm lược của kẻ thù, sợ thực dân Pháp Các em sẽ có ấn tượng tốt về vị vua này

c Khi trình bày những sự kiện lớn mang tính bước ngoặt: Giáo viên sử

dụng những câu chuyện liên quan đến những sự kiện nào thì có thể kết hợp với các bài giảng trên lớp hoặc là lồng ghép trong các buổi học ngoại khoá

Khi dạy Bài 15: Tiết 23-24: ‚ Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và cuộc đấu tranh bảo vệ cách mạng ( 1917)(Tiết 1),phần

Hai cuộc cách mạng ở nước Nga năm 1917, giáo viên kể câu chuyện cuộc tấn công ở Cung điện Mùa Đông, đánh dấu Cách mạng xã hội chủ nghĩa

tháng Mười đã giành được thắng lợi hoàn toàn, giúp học sinh khắc sâu sự kiện lịch sử trọng đại này: ‚ Cung điện Mùa Đông ăt hủ phủ của Chính phủ lâm thời tư sản ý thức được tầm quan trọng của Cung điện đối với việc lật đổ Chính phủ lâm thời tư sản Uỷ ban khởi nghĩa quyết định huy động lực lượng lớn: thuỷ thủ, binh sĩ quyết tâm tấn công và giành thắng lợi Khoảng 1 giờ sáng, tiếng súng trường, tiếng súng máy, tiếng đại bác hoà thành một cảnh náo động, liên tục, hoả lực ở các chiến luỹ yếu dần Quân khởi nghĩa tiến sát đến cung điện Tiếng súng hiệu ‚ Xung phong và một tiếng ‚ Hua ra( hoan hô) ngân lên trong không trung Quân khởi nghĩa trèo qua các chiến luỹ, tràn ngập các lối ra vào cung điện khuấy động sự yên tĩnh trong các căn phòng của Nga hoàng Cuộc tấn công Cung điện Mùa Đông giành thắng lợi

d Khi trình bày các sự kiện sách giáo khoa chỉ nêu hoặc trình bày vắn tắt: Giáo viên sử dụng phương pháp kể chuyện vừa có tác dụng làm rõ sự

kiện, vừa khắc sâu kiến thức cho học sinh vì sách giáo khoa nêu quá sơ lược:

- Ví dụ các sự kiện:

+ Cách mạng tư sản Nêđéclan chống thực dân Tây Ban Nha thế kỉ XV

+ Cuộc chiến tranh thuốc phiện ở Trung Quốc ( 1840-1842)

sự kiện đội quân của Nguyễn Trung Trực đốt cháy tàu Hi vọng của Pháp rên sông Vàm Cỏ

+ Phong trào chống sưu thuế ở Trung Kì do ảnh hưởng của phong trào Duy tân do Phan Châu Trinh khởi xướng

e Khi trình bày các bài học về kinh tế, văn hoá, chính trị: Giáo viên cần

đưa ra các câu chuyện sinh động tăng thêm sự hấp dẫn cho bài dạy

- Ví dụ khi dạy Bài: 1: Tiết 1,2,3: ‚Những cuộc cách mạng tư sản đầu tiên,

giáo viên kể về phương thức sản xuất mới hình thành và phát triển ở các nước Tây ©u trong các thế kỉ XV và XV

đó là các công ti thương mại lớn dần được thay thế cho các thương hội thời

trung đại; câu chuyện về các cuộc phát kiến địa lí của Ma-gien-lăng, của Cô-lôm-bô để tìm ra những vùng đất mới Từ đó, học sinh thấy được sự xuất hiện phương thức sản xuất mới tư bản chủ nghĩa nó kéo theo nhiều việc tất yếu

Đặc biệt khi trình bày Bài 8: Tiết 15: ‚ Sự phát triển của kĩ thuật, khoa học, văn học và nghệ thuật thế kỉ XVIII-XIX

giáo viên nhất thiết phải đưa ra những câu chuyện liên quan đến các phát minh, hay những câu chuyện về các nhà khoa học, những thành tựu ngoài sức tưởng tượng hiện nay của nhân loại

Khi dạy mục

Những thành tựu chủ yếu về kĩ thuật, để tạo biểu tượng cho học sinh về tác dụng của xe lửa đối với sản xuất và đời sống, giáo viên có thể kể câu chuyện:

‚ Năm 1814, đoạn đường sắt đầu tiên được xây dựng ở nước Anh nối liền hai trung tâm công nghiệp Li-vơ-pun và Man-che-xtơ Đầu máy kéo 8 toa Tất cả mọi người đều hồi hộp chờ đợi Sau một hồi còi kéo dài, đầu máy chuyển động chạy song song là một cỗ xe 4 mã lực do ngựa kéo Đến chỗ ngoặt tàu tăng tốc vượt xa trong tiếng reo hoan hô không ngớt của mọi người có mặt + Khi dạy mục

Những tiến bộ về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, giáo viên kể chuyện

về Niutơn ( 1643-1727) ă nhà vật lí, nhà toán học nước anh, được cả thế giới

biết đến là : ‚ Người sáng lập ra Vật lí học cổ điển Niu-tơn là người phát minh nhiều định luật trong Vật lí và Toán học, tiêu biểu là nguyên lí ‚ Vạn vật hấp dẫn Một lần Niu ă tơn trông thấy quả táo rụng từ trên cây xuống, ông

liền nghĩ đến nguyên nhân của sự rơi và tìm ra sức hút của Trái đất

Trên đây là một số những sự kiện không được trình bày bày trong sách giáo khoa Nhưng nhất thiết giáo viên phải sưu tầm được những câu chuyện liên quan đến bài dạy để kể cho học sinh, có thể là vào giờ ngoại khoá

III Kết hợp phương pháp kể chuyện với các phương pháp khác