động tư duy của học sinh gắn liền với việc vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, đặc biệt là phương pháp dạy học nêu vấn đề đã đem lại kết quả tốt với học sinh .Để thực hiện được đ
Trang 1MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU
iệc vận dụng đúng và phù hợp các phương pháp dạy học theo đặc thù của môn sẽ đem lại hiệu quả cao cho quá trình dạy học Trong các năm học gần đây với việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt V
Trang 2động tư duy của học sinh gắn liền với việc vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, đặc biệt là phương pháp dạy học nêu vấn đề đã đem lại kết quả tốt với học sinh
Để thực hiện được điều đó thì mỗi giáo viên phải không ngừng học tập và rèn luyện nhằm nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tay nghề Từ đó mới
có thể kết hợp và áp dụng được các phương pháp dạy học một cách phù hợp đối với các môn học thực nghiệm
Năm học 2008 – 2009 với việc vận dụng sáng kiến này vào dạy học cũng không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự tham gia đóng góp ý kiến của hội đồng khoa học các cập
Tôi xin chân thành cám ơn!
A - PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn sáng kiến
Trong giai đoạn CNH – HĐH đất nước hiện nay cần phải có những con người
có kiến thức, có trình độ, có khả năng tiếp cận với khoa học kỹ thuật hiện đại Muốn như vậy ngay từ đầu các cấp học các giáo viên cần phải trang bị cho học
Trang 3năng lực tự học, tự trau rồi , tìm kiếm kiến thức Trên cơ sở đó các em có thể vận dụng linh hoạt những kiến thức đã học, đã thu hoạch vào cuộc sống sản xuất và lao động.
Với yêu cầu trên mỗi giáo viên ngoài việc truyền thụ kiến thức cho học sinh, giáo viên còn phải hình thành cho học sinh năng lực hoạt động, năng lực tư duy sáng tạo Giúp các em biết vận dụng kiến thức, thu thập kiến thức Từ đó sử lí được các vấn đề đặt ra trong khoa học kỹ thuật và đời sống một cách hợp lí nhất, hiệu quả nhất
Trong chỉ thị của bộ giáo dục và đào tạo về nhiệm vụ toàn ngành đã chỉ rõ
“… Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp ở bài học - cấp học và ngành học …” Mục tiêu của giáo dục phổ thông hiện nay là: Hình thành và củng cố kiến thức, kỹ năng để tạo ra bốn năng lực chủ yếu sau:
vô cùng quan trọng và được đặt lên hàng đầu
Việc phát triển tư duy sáng tạo của học sinh đã trở thành một trong những nhiệm vụ chủ yếu của việc dạy hoc
Nhờ đặc điểm của vật lý học và mối liên hệ chặt chẽ vật lý học với những tiến
bộ khoa học kỹ thuật, mà việc giảng dạy vật lý ở trường phổ thông tạo ra rất nhiều khả năng để tích cực hoá tư duy của học sinh trong quá trình dạy học
Trang 4Chính vì vậy một biện pháp tác động có hiệu quả nhất trong việc dạy học vật
lý là: “Tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý học”
Trong chương trình Vật lý THCS dạy học theo hướng tích cự hoá hoạt động của học sinh không có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học hiện có và thay vào đó là các phương pháp mới (phương pháp hiện đại) Các phương pháp dạy học truyền thống, với nét đặc trưng cơ bản là cung cấp những tri thức khoa học dưới dạng có sẵn đều có mặt tích cực của nó Nếu giáo viên biết cách tìm cách cải tiến để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong giờ học tập thì sẽ làm cho học sinh suy nghĩ nhiều hơn, làm việc nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn so với hiện nay
Vấn đề này đã có rất nhiều tài liệu tham khảo của nhiều tác giả khác nhau Hầu hết đều đáp ứng được yêu cầu tích cực hoá tư duy của học sinh trong giờ vật
lý Song nhìn chung thường mang tính định hướng, chưa cụ thể đối với các dạng bài học
Xuất phát từ tầm quan trọng của việc tích cực hoá tư duy học sinh trong gờ học Vật lý nhằm giúp học sinh của trường TH&THCS Xuất Tác có phương pháp học tập tốt, lĩnh hội được toàn bộ các kiến thức trong các giờ học, từ đó vận dụng được vào trong cuộc sống một cách thiết thực và có hiệu quả tôi đã chọn và áp
dụng sáng kiến: “Tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý học”.
2 Đối tượng, phạm vi và thời gian nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Tích cực hoá tư duy học sinh
- Phạm vi nghiên cứu: 29 học sinh lớp 8 trường TH&THCS Xuất Tác
- Thời gian thực hiện: Năm học 2008 - 2009
3 Phương pháp tiến hành sáng kiến
- Nghiên cứu lí luận: Cụ thể nghiên cứu về các vấn đề:
+ Tâm lý học sinh
Trang 5+ Điều kiện học tập và phương pháp học của học sinh.
+ Định hướng về đổi mới phương pháp dạy học vật lý THCS
+ Phương pháp tiến hành thí nghiệm vật lý
- Phương pháp điều tra sư phạm
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
2 Cơ sở khoa học
Trang 6Ngoài việc tích cực hoá tư duy học sinh khi đặt vấn đề, giả quyết vấn đề, củng cố kiến thức trong các tiết học Giáo viên cần phải vận dụng tốt các phương pháp dạy học như:
- Phương pháp thí nghiệm vật lý
- Phương pháp thực nghiệm
- Phương pháp dạy học theo nhóm
- Phương pháp dạy học một hiện tượng vật lý
- Phương pháp dạy học một định luật vật lý
- Phương pháp dạy học tiết bài tập vật lý
Đó là các phương pháp dạy học có hiệu quả nhất nhằm tích cực hoá tư duy học sinh
+ Rèn luyện khả năng tư duy, suy luật lô gíc Thích tò mò khám phá, tranh luận khoa học
- Phía giáo viên:
+ Củng cố, nhấn mạnh cho học sinh những kiến thức cơ bản
+ Hướng dẫn học sinh vận lí thuyết vào bài tập và thưc tế cuộc sống
+ Qua các giờ học phát hiện ra được những điểm mạnh, điểm yếu của học sinh trong việc tiếp thu và vận dụng kiến thức, từ đó có những điều chỉnh phù hợp về phương pháp giúp học sinh tích cực học tập hơn, nắm bài tốt hơn
Trang 7II Nội dung
1 Thực trạng về việc tích cực hoá tư duy học sinh trong giờ vật lý ở trường TH&THCS Xuất Tác
Mỗi môn học có một đặc trưng riêng Môn vật lý là một môn khoa học thực nghiệm Các vấn đề mà môn vật lý nghiên cứu đều là những vấn đề liên quan đến các hiện tượng, quy luật, trong cuộc sống, trong lao động Nắm được khoa học kỹ thuật vừa giúp cho học sinh có cơ sở để đạt được những mục đích, yêu cầu đã đề ra ở trên, đồng thời giúp các em có điều kiện phát triển tốt hơn, hoà nhập được trong tương lai
• Thuận lợi:
- Được sự quan tâm, chỉ đạo của các ngành các cấp trong việc đổi mới phương pháp dạy học
- Được sự chỉ đạo sát sao của ban giám hiệu nhà trường và tổ chuyên môn
- Là môn học đã được 7 năm đổi mới chương trình và phương pháp dạy học,
do đó bản thân đã vận dụng một cách linh hoạt phương pháp mới trong quá trình dạy học
- Học sinh ngoan ngoãn, lễ phép với thầy cô giáo, một số em có sự vươn lên trong học tập
• Khó khăn:
Trường TH&THCS Xuất Tác là một trường có hai cấp học (TH và THCS) mới được thành lập tháng 8 năm 2008 Thuộc trường vùng sâu, vùng xa và đặc biệt khó khăn của huyện Võ Nhai Điều kiện kinh tế của dân còn thấp, trình độ dân trí không đều Tỷ lệ học sinh là con em dân tộc ít người chiếm tỉ lệ cao (khoảng 60% đến 70%) nên khả năng tiếp thu kiến thức còn nhiều hạn chế Học sinh chưa có phương pháp học tập, lười tư duy trong các giờ học Đặc biệt là học sing lớp 7
Trang 8Điều kiện học tập, đi lại của học sinh còn nhiều khó khăn, thiếu thốn.
- Cơ sở vật chất còn thiếu: Phòng học còn thếu, trang thiết bị phục vụ cho dạy
- Đối với học sinh lớp 7:
+ Trong năm học trước chưa được giáo viên định hướng về việc tích cực hoá
tư duy trong giờ học Vật lý
+ Học sinh trong lớp không đồng đều, có sự chênh lệch về nhận thức rất rõ rệt Đặc biệt nhận thức về môn học tự nhiên (Toán, Lý) Lý do là các em chưa biết phương pháp học tập, rỗng kiến thức nên sinh ra chán học, không muốn đầu
tư thời gian, tâm huyết vào việc tìm tòi khám phá Không chỉ vậy mà còn có một
số học sinh chưa yêu thích môn học Điều đó thể hiện ở một số kết quả khảo sát đầu năm đối với bộ môn Vật lý như sau:
- Khảo sát chất lượng đầu năm:
+ Giỏi: 0/29 (0%)+ Khá: 3/29 (10,3%)+ TB: 15/29 (51,7%)+ Yếu: 6/29 (20,7%)+ Kém: 5/29 (17,3%)
- Điều tra về việc hứng thú học tập bộ môn:
+ Thích học môn Vật lý: 35%
Trang 9+ Không thích học môn Vật lý: 65%
2 Giải pháp - Biện pháp thực hiện
Để khắc phục được thực trạng trên trong năm học 2008 – 2009 Tôi đã nghiên cứu, phân loại và áp dụng một số phương pháp dạy học nhằm tích cực hoá học tập của học sinh trong chương trình Vật Lí lớp 7 Các phương pháp này được vận dụng phù hợp cho từng bài dạy và đã đem lại một hiệu quả tích cực đối với giáo viên và học sinh của trường TH&THCS Xuất Tác Các Phương pháp đó là:
- Phương pháp thí nghiệm Vật Lý
- Phương pháp thực nghiệm Vật Lý
- Phương pháp dạy học theo nhóm
- Phương pháp dạy một hiện tượng Vật Lý
- Phương pháp dạy một đại lượng Vật lý
- Phương pháp dạy một định luật Vật Lý
- Phương pháp dạy tiết bài tập Vật Lý
Với các phương pháp đó cần phải áp dụng phù hợp cho các bài dạy Không chỉ vậy còn phải thực hiện theo đúng quy trình thì mới đem lại hiệu quả cao
Trang 10+ Xử lí các kết quả thu được từ thí nghiệm, rút ra mối quan hệ giưa các quan sát, giữa các số liệu, lập biểu đồ, đồ thị… Từ đó phát biểu kết luận và rút ra kiến thức mới.
- Lưu ý:
Với phương pháp này phải chuẩn bị thí nghiệm trước khi đưa thí nghiệm vào dạy học, cần nghĩ tới các thí nghiệm không thành công, từ đó tìm ra nguyên nhân khắc phục
* Phương pháp thực nghiệm
- Quy trình dạy học:
+ Tổ chức cho học sinh tìm hiểu các sự kiện thực nghiệm, các hiện tượng vật
lý mà tới thời điểm đó học sinh không thể lí giải được bằng các kiến thức đã có.+ Đề nghị học sinh nêu lên vấn đề cần nhận thức, thường dưới dạng một câu hỏi nhận thức “tại sao ?” Nếu yêu cầu vượt quá khả năng của học sinh thì giáo viên chủ động nêu vấn đề
+ Tiếp theo giáo viên đề nghị học sinh nêu giả thuyết dưới dạng một dự đoán khoa học Giả thuyết này cần được kiểm tra bằng thí nghiệm Nếu giả thuyết quá khó đối với học sinh thì giáo viên có thể nêu giả thuyết
+ Học sinh đưa ra phương án thí nghiệm kiểm tra giả thuyết Nếu giả thuyết khó thì giáo viên mô tả phương án
+ Tiến hành thí nghiệm theo phương án dã đề ra Từ kết quả thí nghiệm xác nhận hoặc bác bỏ giả thuyết Nếu giả thuyết bị bác bỏ thì phải xây dựng lại, còn nếu được xác nhận thì phát biểu thành định luật hoặc hình thành một lý thuyết Vật lí mới
- Lưu ý:
+ Nếu áp dụng toàn bộ các bước thì cần nhiều thời gian Vì thế chỉ nên áp dụng một số bước
Trang 11+ Tuỳ theo trình độ và khả năng nhận thức của học sinh mà áp dụng các tình huống phức tạp hay đơn giản.
* Phương pháp dạy học theo nhóm
- Quy trình dạy học: Gồm 3 giai đoan:
+ Giai đoạn giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm
Giai đoạn này được thực hiện cho cả lớp, bao gồm những hoạt động:
1 - Giới thiệu chủ đề chung, nhiệm vụ chung, những chỉ dẫn cần thiết thông qua thuyết trình, đàm thoại hay làm mẫu
- Lưu ý: Để thực hiện được tốt mỗi giáo viên phải nắm vững phương pháp này, phải có năng lực lập kế hoạch và năng lực tổ chức Với học sinh phải được định hướng và làm việc thường xuyên
VD: Dạy học trích đoạn “Các nhóm tiến hành TN tìm hiểu hiện tượng phản
Trang 12+ Cung cấp dụng cụ thí nghiệm cho các nhóm: Dụng cụ gồm một nguồn tại ra chùm sáng hẹp song song, một tấm bìa mỏng trên có chia độ Nếu sử dụng nguồn tạo chùm sáng song song hẹp là bút lade phải không được chiếu vào người khác Khi tiến hành song GV phải thu lại ngay bút lade này.
+ Làm việc theo nhóm: Từng nhóm phân công người thực hiện các công việc sau: Một học sinh kẻ bảng ghi kết quả, một học sinh chiếu tia sáng tới gương phẳng góc tới tăng dần, các học sinh khác quan sát vị trí của tia phản xạ Từng nhóm tiến hành TN và hoàn thành bảng kết quả quan sát
+ Trình bày kết quả làm việc của mỗi nhóm và đánh giá kết quả: Một vài nhóm trình bày kết quả trước lớp, các nhóm khác nhận xét Giáo viên tổng hợp kết quả
* Phương pháp dạy một hiện tượng Vật Lí
- Quy trình dạy học:
Việc hình thành một khái niệm về hiện tượng Vật lí trong dạy học có thể theo kiểu dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, phương pháp thực nghiệm… nhưng nhìn chung, trải qua các giai đoạn sau:
+ Giáo viên gợi lại kinh nghiệm sống của học sinh, tiến hành thí nghiệm, tốt nhất là tổ chức cho các nhóm học sinh tiến hành thí nghiệm để học sinh có được những biểu tượng rõ ràng, chính xác về hiện tượng đang nghiên cứu
+ Trên cơ sở những biểu tượng này của học sinh, bằng những câu hỏi định hướng hợp lí, giáo viên hướng dẫn học sinh phát hiên được những dấu hiệu chung, bản chất của hiện tượng
+ Học sinh kiểm tra kết luận thông qua các quan sát và thí nghiệm khác
+ Diễn đạt kết luận thu được thành định nghĩa hiện ttượng được nghiên cứu
- Lưu ý: Khái niệm về hiện tượng vật lí mới chỉ đề cập tới mặt định tính của hiện tượng vật lí
Trang 13* Phương pháp dạy học một đại lượng vật lí:
- Quy trình thực hiện:
+ Giai đoạn 1:Phát hiện đặc điểm định tính của đại lượng vật lí
Bằng cách gợi lại kinh nghiệm sống của học sinh, tiến hành một thí nghiệm đơn giản, giải thích một bài tập vật lí…, Giáo viên tạo tình huống trong đó xuất hiện tính chất mới của sự vật, hiện tượng không thể mô tả, lí giải bằng các đại lượng vật lí đã biết, bắt buộc phải đưa ra một đại lượng vật lí mới lúc đó, học sinh hiểu rõ việc đưa ra đại lượng mới để làm gì, để đặc trưng cho tính chất mới nào của sự vật, hiện tượng Trả lời được câu hỏi đó chính là đã phát hiện được đặc điểm định hướng của đại lượng vật lí
+ Giai đoạn 2: Làm sáng tỏ đặc điểm định lượng của đại lượng vật lí
Đặc điểm định lượng của đại lượng vật lý thường được biểu diễn bằng một biểu thức toán học liên hệ giữ đại lượng mới với đại lượng cũ đã biết Trong dạy học vật lí có hai cách để tìm ra đặc điểm định lượng của đại lượng vật lí mới.Cách 1: Nếu đã biết trrước đặc điểm định tính của đại lượng vật lí mới, giáo viên hướng dẫn học sinh xuất phát từ đặc điểm định tính đó, phân tích mối liên
hệ giữa đại lượng mới với các đại lượng cũ để tìm ra một biểu thức định lượng giữa các đại lượng cũ Biểu thức này có giá trị càng lớn khi tính chất mới của sự vật, hiện tượng có biểu hiện càng mạnh và ngược lại
Cánh 2: Nếu chưa biết trước đặc điểm định tính của đại lượng thì phải sử dụng những đại lượng và định luật đã biết để khảo sát một hiện tượng mới và tìm được một biểu thức luôn luôn có giá trị không đổi khi các đại lượng có mặt trong biểu thức đó thay đổi Giá trị của biểu thức này chỉ phụ thuộc vào bản thân sự vật, hiện tượng, mà không phụ thuôc vào điều kiện bên ngoài Phân tích biểu thức đó, ta sẽ biết được biểu thức đó đặc trưng cho tính chất nào của sự vật, hiện tượng, nghĩa là tìm được đặc điểm định tính của đại lượng vật lí mới Khi đó,
Trang 14quá trình xây dựng đại lượng vật lí thường đi liền với xây dựng một đại lượng vật lí khác, một định luật vật lí hoặc môt quy tắc vật lí.
+ Giai đoan 3: Định nghĩa đại lượng vật lí
Định nghĩa đại lượng vật lí có nghĩa là nêu cả đặc điểm định tính và đặc điểm định lượng của đại lượng của đại lượng vật lí
Đối với các đại lượng vật lí mà đặc điểm định tính của nó về sau mới được làm sáng tỏ thì trong định nghĩa đại lượng vật lí, ta chỉ nêu đặc điểm định lượng của nó
+ Giai đoạn 4: Xác định đơn vị đo đại lượng vật lí
Ngoài các đơn vị cơ bản, mọi đơn vị đều được xác định dựa trên biều thức định nghĩa của đại lượng
Sau khi xác định được đọ vị đo phải định nghĩa đon vị đo
+ Giai đoạn 5: Vân dụng đại lượng vật lí
Trong giai đoạn này, học sinh vận dụng các kiến thức vừa học để giải thích những sự vật hiện tượng cụ thể trong đời sống và sản xuất, dự đoán những dấu hiệu, hiện tượng có thể cảm nhận được trong thực tiễn bằng giác quan, có thể đo lường cụ thể và giải các bài tập tính toán
* Phương pháp dạy học một định luật định lí
Trang 15+ Từ bảng, lập đồ thị biểu diễn mối quan hệ phụ thuộc giũa hai đại lượng Từ
đó suy luận lô gíc và toán học để tìm ra mối quan hệ định lượng giữa hai đại lượng
+ Nếu định luật phản ánh mối quan hệ giữa nhiều đại lượng thì lại lặp lại thí nghiệm tương tự đối với một cặp đại lượng khác và suy luận về mối quan hệ định lượng giữa cặp đại lượng này
+ Cuối cùng, tiến hành tổng hợp, khái quát hoá và suy luận toán học, trên cơ
sở mối quan hệ định lượng giữa các cặp đại lượng đã tìm được, để đi tới tổng quát giữa các đại lượng được đề cập trong định luật được khảo sát
+ Phát biểu định luật, viết công thức biểu thị mối quan hệ giữa các đại lượng.+ Áp dụng định luật cho một số trường hợp cụ thể, từ đơn giản đến phức tạp
- Lưu ý: Nên tìm cách giúp đỡ học sinh trong quá trình tổng hợp, khái quát hoá, suy luận quy nạp cũng như suy luận toán học trong thí nghiệm Giáo viên cần đầu tư suy nghĩ các giải pháp sư phạm phù hợp với từng đối tượng học sinh
* Phương pháp dạy tiết bài tập vật lí
- Quy trình:
+ Ôn lại các kiến thức cần vận dụng để giải bài tập
+ Giáo viên lựa chọn các bài tập để giải trong tiết học:
Bài tập từ đơn giản đến phức tạp
Các bài tập địng tính, các bài tập tính toán, các bài tập trắc nghiệm và bài tập
tự luận
Các bài tập thường có nhiều cách giải khác nhau
Các bài tập để ra thêm cho học sinh khá giỏi
+ Đầu giờ cho học sinh giải khoảng 10 câu trắc nghiệm trong 15 phút Sau 10 phút cho 10 học sinh khác nhau trả lời kết quả, mỗi học sinh cho biết đáp số một câu Sau đó cho học sinh nhận xét