Bài giảng giáo dục gia đình

Như vậy: Gia đình là một trong những hình thức tổ chức cơ bản trong đời sống cộng đồng của con người một thiết chế văn hoá xã hội đặc thù được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ s

Chương I GIA ĐÌNH - TẾ BÀO CỦA XÃ HỘI

Thời gian giảng: Thời gian thảo luận:

I KHÁI NIỆM CHUNG VỀ GIA ĐÌNH

1 Khái niệm Gia đình

Với tư cách là một hình thức cộng đồng tổ chức đời sống xã hội Gia đình được hình thành từ rất sớm và đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài Xuất phát từ nhu cầu bảo tồn và duy trì nòi giống, từ sự cần thiết phải dựa vào nhau để sinh tồn, các hình thức quần tụ giữa nam và nữ giới, những hình thức cộng đồng tổ chức đời sống gia đình đã xuất hiện Lịch sử nhân loại đã trải qua nhiều hình thức gia đình như: Gia đình đối ngẫu, gia đình hôn nhân từng cặp, gia đình một vợ một chồng

Trên cơ sở của sự phát triển kinh tế - xã hội các kiểu dạng tổ chức cộng đồng mang tính tự nhiên, ngay từ đầu đã chịu sự quy định của sự biến đổi trong sản xuất trong đời sống kinh tế - xã hội

Để quan hệ với thiên nhiên, tác động vào thiên nhiên, con người cần phải quần tụ thành các nhóm cộng đồng Ban đầu, các quan hệ chi phối trong những nhóm cộng đồng ấy còn mang sắc thái tự nhiên sinh học sống quần tụ với nhau theo bày đàn, sinh sống bằng săn bắn hái lượm

Trước những yêu cầu của sản xuất và sinh hoạt những đòi hỏi của đời sống kinh tế các quan hệ ấy dần trở nên chặt chẽ, giữa các thành viên trong cộng đồng ấy xuất hiện những cơ chế ràng buộc lẫn nhau phù hợp và thích ứng với những điều kiện sản xuất, sinh hoạt của mỗi một nền sản xuất Gia đình dần dần trở thành một thiết chế xã hội, một hình ảnh "xã hội thu nhỏ" Nhưng không phải là sự thu nhỏ một cách giản đơn các quan hệ

xã hội Những gia đình được coi như một thiết chế xã hội đặc thù, nhỏ nhất, cơ bản nhất

Nếu như văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, nhằm thoả mãn, đáp ứng các nhu cầu của chính mình thì

gia đình không chỉ là một hình thức tổ chức cộng đồng, một thiết chế xã hội

mà điều quan trọng gia đình còn là một giá trị văn hoá xã hội Tính chất, bản sắc của gia đình lại được duy trì, bảo tồn, được sáng tạo và phát triển nhằm thoả mãn những nhu cầu của mỗi thành viên trong gia đình trong sự tương tác gắn bó với văn hoá cộng đồng dân tộc, cộng đồng giai cấp, tầng lớp trong mỗi giai đoạn lịch sử của quốc gia, dân tộc

Như vậy: Gia đình là một trong những hình thức tổ chức cơ bản trong đời sống cộng đồng của con người một thiết chế văn hoá xã hội đặc thù được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của những quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và giáo dục giữa các thành viên

b Đặc trưng các mối quan hệ cơ bản của gia đình

* Hôn nhân và quan hệ hôn nhân là một quan hệ cơ bản của sự hình thành, tồn tại và phát triển gia đình

- Hôn nhân là một hình thức quan hệ tính giao giữa nam và nữ nhằm thoả mãn các nhu cầu tâm sinh lý, tình cảm và bảo đảm tái sản xuất ra con người nhằm duy trì, phát triển nòi giống

Cùng với sự phát triển của lịch sử Hôn nhân cũng có sự biến đổi sâu sắc về hình thức tính chất và sắc thái của nó: Nếu như trong chế độ CSNT hình thái hôn nhân chủ yếu là quần hôn Trong các chế độ tư hữu hôn nhân được hình thành xây dựng và thực hiện trên cơ sở bảo đảm lợi ích của những người chủ sở hữu (gia đình gia trưởng - bảo đảm quyền lực của người chồng, người cha, người chủ sở hữu tài sản và kế thừa tài sản )

- Hôn nhân là hình thức quan hệ tính giao của con người và chỉ có ở con người Cho nên ngay từ đầu hôn nhân đã mang bản chất người nhân văn

và nhân đạo Sự phù hợp về tâm lí, sức khoẻ và nhất là trạng thái tình cảm ngay từ ban đầu nó đã là cơ sở trực tiếp của hôn nhân, mang lại bản sắc đặc thù của quan hệ hôn nhân

- Tuy nhiên, cũng như mọi quan hệ xã hội khác Hôn nhân luôn chịu sự chi phối của các quan hệ kinh tế và bản chất của chế độ xã hội mà trên đó nó được hình thành và phát triển

Vì vậy, hôn nhân trong bất cứ thời đại nào cũng có thể và cần phải được xã hội thừa nhận ở những mức độ, trình độ khác nhau Trong chế độ tư hữu và các xã hội có sự phân chia giai cấp sự thừa nhận đó của các chuẩn mực văn hoá và lối sống truyền thống của cộng đồng (tổ chức cưới, hỏi )

- Sự phù hợp về trạng thái tâm lý, tình cảm, lối sống giữa đôi nam nữ trước khi đi đến hôn nhân là cơ sở trực tiếp cho hôn nhân: Tình yêu Cũng như hôn nhân, tình yêu của mỗi thời đại, mỗi giai tầng, mỗi dân tộc và cộng đồng tâm lý văn hoá cũng có những giá trị và chuẩn mực riêng với những biểu hiện riêng, cụ thể và sinh động

* Huyết thống, quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản, đặc trưng của gia đình

Do nhu cầu hết sức tự nhiên cần duy trì và phát triển nòi giống, con người đã sáng tạo ra gia đình với tính cách là một thiết chế xã hội Trong gia đình cùng với quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống được coi là một quan

hệ cơ bản nhất Tuy nhiên, ngay cả quan hệ cơ bản này cũng có những thay đổi theo tiến trình lịch sử, những sự thay đổi ấy được quy định, chịu sự chi phối của các điều kiện: Kinh tế, văn hoá, chính trị của xã hội Mặt khác quan

hệ huyết thống ấy cũng gia nhập đan xen vào các quan hệ kinh tế và chính trị

xã hội của mỗi thời đại

Thí dụ: Trong chế độ công xã nguyên thuỷ huyết thống về đằng mẹ được coi là chuẩn mực để tính quan hệ thân tộc gần xa khi ấy gia đình được xây dựng trên cơ sở huyết thống mẫu hệ

Khi chế độ tư hữu ra đời vai trò của người đàn ông ngày càng được khẳng định trong quan hệ gia đình gia trưởng Gia đình theo huyết thống về đằng cha (gia đình phụ hệ ra đời) Khi quan hệ bất bình đẳng giữa nam và nữ

ngày càng gay gắt thì gia đình phu hệ phát triển: Gia đình chủ nô, gia đình phong kiến gia trưởng và gia đình tư sản

Chỉ có thể khắc phục được những mâu thuẫn này khi xoá bỏ được chế độ

tư hữu về tư liệu sản xuất và chế độ công hữu về tư liệu sản xuất được xác lập

* Quan hệ quần tụ trong một không gian sinh tồn

Ngay từ đầu xuất phát từ yêu cầu đặt ra trong quan hệ với tự nhiên và giữa con người với nhau cộng đồng gia đình đã luôn cư trú quần tụ trong một không gian sinh tồn từ lúc trong một hang đá hốc cây → sau đó là trong một mái nhà Dù không gian sinh tồn ấy ngày càng mở rộng và chịu sự chi phối của các quan hệ kinh tế - xã hội nhưng nhu cầu quần tụ vẫn luôn luôn được đặt ra, cho dù ngày nay khái niệm không gian sinh tồn không còn giữ nguyên nghĩa như một giới hạn địa lý thuần tuý nữa Cho dù sự can thiệp, mức độ quan tâm giữa các thành viên gia đình đã được thay thế, đảm nhận ở mức độ đáng kể sự quan tâm, chăm sóc giữa các thành viên, các thế hệ trong mỗi gia đình không vì thế mà mất đi mà trái lại nó được củng cố, được thực hiện nhờ thiết bị, phương tiện và tiện nghi ngày càng hiện đại đầy đủ hơn (An cư lập nghiệp)

* Quan hệ nuôi dưỡng giữa các thành viên và các thế hệ thành viên trong gia đình

Nuôi dưỡng là một nghĩa vụ, một trách nhiệm đồng thời còn là một quyền lợi thiêng liêng của gia đình của các thành viên gia đình đối với nhau Nuôi dưỡng không đơn thuần chỉ là các bậc cha mẹ, ông bà nuôi dưỡng con cháu mà còn là hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng của con cháu đối với cha mẹ, ông bà, giữa các thành viên khoẻ mạnh có thuận lợi trong làm ăn sinh sống đối với những thành viên gặp khó khăn, rủi ro về sức khoẻ về làm ăn sinh sống Mặc dù xã hội phát triển sự quan tâm của xã hội đối với gia đình và các thành viên gia đình qua các chính sách bảo hiểm, chăm sóc y tế, dưỡng lão nhưng nuôi dưỡng của gia đình có những đặc thù mà xã hội dù có hiện đại

đến đâu cũng không thể thay thế được và càng không nên đặt vấn đề thay thế hoàn toàn

2 Vị trí gia đình trong xã hội

a Gia đình là tế bào của xã hội

Có thể ví xã hội là một cơ thể sống hoàn chỉnh và không ngừng biến đổi được "sắp xếp tổ chức" theo nhiều mối quan hệ, trong đó gia đình được xem là một tế bào, một thiết chế cơ sở đầu tiên

Mỗi một chế độ xã hội được sinh thành, vận động và biến đổi trên cơ

sở một phương thức sản xuất xác định và có vai trò quy định đối với gia đình Nhưng xã hội ấy lại tồn tại thông qua các hình thức kết cấu và quy mô gia đình Mỗi gia đình hoà thuận thì cả cộng đồng xã hội tồn tại và vận động một cách êm thấm Mục đích chung của sự vận động, biến đổi của xã hội trước hết

vì lợi ích của mỗi công dân và thành viên của xã hội nhưng lợi ích của mỗi công dân, mỗi thành viên xã hội lại chịu sự chi phối của lợi ích các tập đoàn giai cấp thống trị trong xã hội, trong điều kiện xã hội phân chia thành giai cấp

b Trình độ phát triển kinh tế - xã hội quyết định quy mô, kết cấu, hình thức tổ chức và tính chất của gia đình

Theo quan điểm về duy vât lịch sử đã chỉ ra rằng: Gia đình là những hình thức phản ánh đặc thù của trình độ sản xuất của trình độ phát triển kinh

tế Trong tiến trình lịch sử nhân loại các phương thức sản xuất: cộng sản nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, địa chủ phong kiến, tư bản chủ nghĩa, và xã hội chủ nghĩa đã lần lượt thay thế nhau, kéo theo và dẫn đến sự biến đổi về hình thức tổ chức, quy mô và kết cấu cũng như tính chất của gia đình

Từ gia đình tập thể quần hôn với hình thức huyết thống → gia đình đối ngẫu cặp đôi bước sang hình thức gia đình cá thể một vợ một chồng Từ chỗ gia đình một vợ một chồng bất bình đẳng đối với người phụ nữ, người

vợ sang gia đình một vợ một chồng bình đẳng giữa nam và nữ, vợ và chồng Tất cả những bước phát triển ấy của gia đình phụ thuộc chủ yếu và trước hết

vào những bước tiến trong sản xuất, trong trình độ phát triển kinh tế của mỗi thời đại

c Gia đình là một thiết chế cơ sở, đặc thù của xã hội là cầu nối giữa

cá nhân và xã hội

Trong hệ thống cơ cấu tổ chức của xã hội gia đình được coi là thiết chế

cơ sở, đầu tiên và nhỏ nhất Sự vận động biến đổi của thiết chế độ tuân theo những quy luật chung của cả hệ thống Nhưng thiết chế ấy vận động biến đổi còn nhiều cơ sở kế thừa các giá trị văn hoá truyền thống mỗi nền văn hoá mỗi vùng và địa phương khác nhau, và còn được bộc lộ, thể hiện ở mỗi thành viên

và thế hệ thành viên trong sự "giao thoa" của mỗi cá nhân và mỗi gia đình

Thông qua các hoạt động, tổ chức đời sống gia đình mỗi cá nhân, mỗi gia đình tiếp nhận chịu sự tác động và phản ứng lại đối với những tác động của xã hội Thông qua các tổ chức, các thiết chế, chính sách của xã hội Sự đồng thuận hay không đồng thuận của những tác động từ xã hội, Nhà nước với những hình thức tổ chức, sinh hoạt trong thiết chế gia đình sẽ tạo ra kết quả tốt hay xấu của mỗi chế độ xã hội mỗi thời đại

Cá nhân con người (thành viên của xã hội) chịu sự ảnh hưởng rất sâu sắc của gia đình từ tư tưởng, đạo đức, lối sống và phong cách làm việc bởi vì

cha ông ta đã có câu: "Nòi nào giống ấy, giỏ nhà ai qua nhà nấy"

d Gia đình là tổ ấm mang lại các giá trị hạnh phúc, sự hài hoà trong đời sống cá nhân của mỗi thành viên mỗi công dân của xã hội

Từ thuở lọt lòng cho đến khi nhắm mắt xuôi tay mỗi thành viên được nuôi dưỡng chăm sóc để trở thành công dân của xã hội, lao động, cống hiến

và hưởng thụ đóng góp cho xã hội trước hết và chủ yếu là thông qua gia đình

và với gia đình

Sự yên ổn hạnh phúc của mỗi gia đình là tiền đề, điều kiện quan trọng cho sự hình thành, phát triển nhân cách, bảo đảm đạt hiệu quả cho các hoạt động lao động của xã hội

Rõ ràng là muốn xây dựng xã hội phải chú ý xây dựng gia đình, xây dựng gia đình là trách nhiệm, là một bộ phận cấu thành trong chỉnh thể các mục tiêu phấn đấu của xã hội vì sự ổn định và phát triển của chính xã hội

II CÁC CHỨC NĂNG CƠ BẢN CỦA GIA ĐÌNH

1 Chức năng tái sản xuất ra con người

Là một trong những thiết chế cơ bản của xã hội Gia đình đảm nhận chức năng tái sản xuất ra con người, tái tạo bảo dưỡng sức lao động cho xã hội Trong sự phát triển của lịch sử, các chức năng của gia đình đã có nhiều biến động một số chức năng của gia đình truyền thống đã bị mai một hay bị thay thế bằng các chức năng khác phù hợp hơn khi xã hội chuyển từ xã hội nông nghiệp chuyển sang xã hội công nghiệp Nhưng chức năng tái sản xuất

ra con người vẫn luôn luôn và bao giờ vẫn là chức năng quan trọng nhất của gia đình Bởi nó là chức năng cố hữu đặc thù không một thiết chế xã hội nào

có thể thay thế được Nó thực hiện việc duy trì nòi giống, chuyển giao văn hoá từ thế hệ này sang thế hệ khác và do đó nó là một trong hai nhân tố quyết

định sự tồn tại và phát triển của lịch sử nhân loại Anghen đã từng viết: "Theo

quan điểm duy vật nhân tố quyết định trong lịch sử phát triển của xã hội loài người quy cho đến cùng là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp của con người Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt ra thức ăn, quần áo, nhà

ở, và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó, mặt khác là sản xuất ra chính bản thân con người, là sự truyền nòi giống Những thiết chế xã hội trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và một nước nhất định đang sống là do 2 loại sản xuất đó quyết định: Một mặt do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình" 1

Ngày nay ở các nước phương Tây xuất hiện một số kiểu gia đình kỳ quặc như: Gia đình độc thân, gia đình không sinh đẻ, gia đình đồng tính luyến

ái (Pháp luật cho phép) Đó là hiện tượng không bình thường của gia đình Bởi lẽ nếu gia đình không sinh đẻ, không nuôi dạy con cái cũng có nghĩa là

không có sự duy trì nòi giống, không có sự chuyển giao văn hoá và như vậy

xã hội sẽ đi vào ngõ cụt không có sự phát triển Gia đình không chỉ tái sản xuất ra con người về mặt thể chất mà còn tái sản xuất ra đời sống tình cảm, tâm hồn, văn hoá tức là quá trình xã hội hoá con người Quá trình biến đứa trẻ

từ một sinh vật người thành con người xã hội

- Ngày nay trước sự tác động của khoa học - công nghệ hiện đại con người không những làm chủ được quá trình sinh đẻ mà con người đẻ theo ý muốn Vì vậy mà chức năng sinh đẻ tái sản xuất ra con người của gia đình ngày nay đã được xã hội hoá và kế hoạch hoá Như vậy mới bảo đảm tái sản xuất ra con người hợp lí vừa đảm bảo chất lượng chăm sóc vừa đảm bảo hạnh phúc cho cha mẹ Việc kế hoạch hoá trong sinh đẻ vừa có lợi cho gia đình, cá nhân và xã hội

Trong thực tế xã hội hiện nay một số gia đình vẫn còn tồn tại tư tưởng bảo thủ, lạc hậu; đẻ nhiều để có con đàn cháu đống, đẻ nhiều con để trông cậy khi tuổi già, đẻ con trai để nối dõi tông đường, đẻ con gái để có nếp có tẻ, có người chấy rận chăm sóc mẹ Những tư tưởng lạc hậu này cần phải đấu tranh

để loại trừ ra khỏi đời sống xã hội, để góp phần làm cho xã hội phát triển hợp

lí giữa sự phát triển kinh tế - văn hoá và sự gia tăng dân số Muốn thực hiện tốt điều này cần trang bị cho thế hệ trẻ những kiến thức về kế hoạch hoá gia đình, sức khoẻ sinh sản

2 Chức năng nuôi dưỡng giáo dục con trẻ

Nuôi dưỡng giáo dục con trẻ là trách nhiệm nghĩa vụ của mỗi người làm cha, làm mẹ như Luật hôn nhân Gia đình đã ghi: "Cha mẹ có trách nhiệm, nghĩa vụ nuôi dạy con cái thành công dân có ích cho xã hội"1 Trẻ em sinh ra phải được sinh trưởng và phát triển một cách bình thường và các quyền được sống, được học tập, vui chơi, được chăm sóc và giáo dục, được tôn trọng về nhân cách Cha mẹ, người đỡ đầu có trách nhiệm tạo lập môi trường sống, môi trường xã hội an toàn đối với cuộc sống và phát triển thể chất, tinh thần cho trẻ nhằm giúp trẻ phát triển nhân cách toàn diện về tất cả mọi mặt

Gia đình là môi trường xã hội hoá đầu tiên đối với trẻ em và là môi trường giáo dục suốt đời đối với sự hình thành và phát triển nhân cách con người Từ khi lọt lòng trẻ em đã được thừa hưởng nền văn hoá gia đình qua

sự quan tâm chăm sóc của cha me, ông bà, cô dì, chú bác Trẻ em được giáo dục bằng những tình cảm ruột thịt của những người thân trong gia đình Đó là

sự yêu thương của người mẹ, sự gia uy chỉ bảo của người cha, sự yêu quí của ông bà nội ngoại, sự ganh đua đoàn kết của anh em trong bầu không khí hoà thuận, êm ấm tất cả những gì trẻ nghe thấy, nhìn thấy, trẻ cảm nhận được đều ghi sâu trong tâm trí trẻ thơ và trẻ có thể bắt chước những gì mà ông bà, cha

mẹ, anh chị đã thể hiện,

Khi lớn lên quan hệ xã hội của trẻ được mở rộng nhưng tình cảm của gia đình vẫn là động lực thôi thúc con người tự hoàn thiện nhân cách của mình Nếu gia đình có bầu không khí tâm lí không hoàn thuận sẽ có ảnh hưởng không tốt tới trẻ thơ, sẽ là nguyên nhân dẫn tới sự bất ổn trong tâm hồn trẻ thơ và là mầm mống cho những hành vi sai lệch ở trẻ em Trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con người vai trò của gia đình ở mỗi giai đoạn, lứa tuổi là khác nhau:

+ Giai đoạn ấu thơ: Gia đình là môi trường xã hội hoá đầu tiên của con

người, gia đình là cầu nối giữa đứa trẻ với môi trường xung quanh, giúp trẻ làm quen với thế giới đồ vật và hình thành những thói quen ban đầu cần thiết của con người

+ Giai đoạn tuổi mẫu giáo nhi đồng: Gia đình có vai trò chăm sóc giáo

dục trẻ tiếp tục hình thành và củng cố những thói quen tốt cho trẻ Tổ chức hướng dẫn các hoạt động cho trẻ giúp trẻ biết nhận thức cái đúng cái sai, cái được phép và cái không được phép

+ Giai đoạn thiếu niên và thanh niên mới lớn: Giai đoạn này gia đình

có nhiệm vụ giúp cho trẻ có khả năng thích nghi với những yêu cầu của cuộc sống hoạt động học tập và sinh hoạt, giúp trẻ hình thành những giá trị, những

chuẩn mực, thiết lập những mối quan hệ với những người xung quanh, giúp trẻ hình thành, phát triển năng lực tự chủ, tự ý thức về bản thân

+ Giai đoạn tuổi trưởng thành: Gia đình giúp cá nhân chuẩn bị bước

vào cuộc sống tự lập và phải trả lời được các câu hỏi làm nghề gì để kiếm sống; sống theo lối sống nào? Yêu ai? Yêu như thế nào?

+ Giai đoạn chuẩn bị kết hôn: Gia đình giúp cá nhân hiểu biết về ý

thức trách nhiệm của người làm vợ, làm chồng, làm cha, làm mẹ

+ Giai đoạn tuổi già: Gia đình có chức năng chăm sóc, kính trọng và

chuẩn bị đón nhận tuổi già

Tóm lại: Chúng ta có thể khẳng định rằng: Gia đình luôn luôn đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người nói chung và trong sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ nói riêng Chúng ta cần tránh tư tưởng ỷ lại, dồn hết trách nhiệm giáo dục thế hệ trẻ cho giáo dục nhà trường,

để giáo dục gia đình có hiệu quả cha mẹ cần phải thường xuyên quan tâm đến con trẻ và phối hợp với nhà trường, với các tổ chức xã hội, đoàn thể để giáo dục con trẻ

Trong xã hội nông nghiệp lạc hậu, gia đình là đơn vị sản xuất, một đơn

vị kinh tế độc lập mọi người trong gia đình cùng chung lưng đấu cật cùng làm cùng hưởng

Trong xã hội công nghiệp hiện đại kinh tế gia đình được chuyển hoá dưới dạng hoàn toàn khác Trước kia gia đình là một đơn vị sản xuất nên chức năng kinh tế của gia đình được thể hiện qua sự điều hành, tổ chức sản xuất, kinh doanh ngay trong gia đình Trong xã hội công nghiệp hiện đại mỗi thành

viên trong gia đình lại tham gia hoạt động ở một cơ sở sản xuất, kinh doanh khác nhau Họ chỉ còn lệ thuộc với nhau bằng sự góp tiền để tạo ra ngân sách chi tiêu trong gia đình, nhằm thoả mãn những nhu cầu chung của mọi thành viên trong gia đình và nhu cầu sống của mỗi cá nhân và như vậy là chức năng kinh tế của gia đình chuyển từ đơn vị sản xuất sang đơn vị tiêu dùng và điều phối các chức năng còn lại của gia đình

Chính do có sự chuyển đổi như vậy nên mọi người trong gia đình có cảm tưởng bị mất đi chức năng kinh tế Sự nhận thức thiếu đúng đắn về vấn

đề này sẽ làm cho các mối quan hệ trong gia đình trở nên lỏng lẻo dẫn tới tình trạng chồng một vốn, vợ một vốn, mọi người giấu diếm nhau về các khoản thu nhập → Do đó chỉ cần có sự bất hoà nho nhỏ về tình cảm là dễ dàng dẫn đến sự đổ vỡ của hạnh phúc gia đình Điều này lí giải cho tại sao ở các nước phát triển hiện nay tỉ lệ ly hôn ngày càng tăng

Ở nước ta đang trên đường đổi mới từ nền sản xuất nông nghiệp lạc hậu chuyển sang nền kinh tế thị trường, tự do kinh doanh phát triển hiện tượng ly hôn ngày càng tăng ở các đô thị vấn đề đặt ra cho mỗi gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới là: Đi đôi với việc phát triển kinh tế gia đình thì vấn đề giữ gìn mối quan hệ đầm ấm đảm bảo hạnh phúc gia đình là vấn đề vô cùng quan trọng không thể thiếu trong từng ngày, từng giờ của những cặp vợ chồng và con trẻ

4 Chức năng tổ chức đời sống vật chất và văn hoá gia đình

Gia đình như là tế bào thu nhỏ của xã hội, nó có chức năng tổ chức đời sống vật chất và văn hoá tinh thần cho mỗi thành viên trong gia đình Gia đình tổ chức đời sống hợp lí, khoa học cho mỗi thành viên: Thoả mãn nhu cầu

ở chừng mực cần thiết như nhu cầu về ăn, uống, ở, mặc, vui chơi giải trí và học tập, tu dưỡng

Gia đình không chỉ thoả mãn nhu cầu vật chất cho mỗi thành viên mà còn phải thoả mãn về nhu cầu tinh thần Trong đời sống gia đình mối quan hê giữa các thành viên trong tình ruột thịt, thương yêu hết mức trên kính, dưới

nhường nhằm tạo ra bầu không khí tâm lý gia đình đầm ấm hết sức tránh những xung đột cãi vã đáng lí không thể xảy ra nếu không may xảy ra thì cần phải được giải quyết kịp thời bằng con đường tình cảm, tế nhị Mục tiêu chính của việc tổ chức đời sống gia đình là nhằm mang lại hạnh phúc cho mỗi thành viên trong gia đình Tạo điều kiện cho mỗi thành viên trong gia đình được bảo đảm về sức khoẻ, có chăm sóc đầy đủ vui vẻ → tạo điều kiện cho mọi thành viên trong gia đình gắn bó, thông cảm, hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau cùng chung sức để xây dựng gia đình hạnh phúc Nếu người chủ gia đình biết cách

tổ chức tốt đời sống gia đình thì cuộc sống dù có nghèo đói một chút mọi thành viên có thể thiếu thốn về vật chất nhưng họ lại được bù đắp bằng tình cảm yêu thương đùm bọc lẫn nhau còn hơn những gia đình giàu sang phú quý nhưng lại có bầu không khí tâm lý không hoà thuận, không tôn trọng lẫn nhau, luôn luôn mâu thuẫn → biến gia đình thành địa ngục trần gian

III CÁC MỐI QUAN HỆ QUAN TRỌNG NHẤT TRONG GIA ĐÌNH

1 Quan hệ vợ chồng

Quan hệ vợ chồng trong gia đình là mối quan hệ: Bình đẳng, hiểu nhau, yêu thương tôn trọng lẫn nhau, chung thuỷ với nhau, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ

a Trách nhiệm của người chồng

Người chồng là trụ cột trong gia đình Có trách nhiệm lo toàn định hướng cuộc sống cho cả gia đình đồng thời cũng là người phân sử mọi việc gia đình Muốn thực hiện được những điều đó người chồng phải có những phẩm chất sau:

- Biết cách nói năng, hoạt bát, biết động viên vợ, con trong lúc khó khăn

- Biết quan tâm chiều chuộng vợ

- Biết cách đối xử ngoại giao lịch thiệp, ôn hoà và rộng lượng

- Sống có bản lĩnh với những ước mơ cao đẹp, chung thuỷ với vợ, biết cách chủ động thoả mãn nhu cầu tình dục của vợ để tạo ra sự hoà hợp

- Tôn trọng vợ trong những hoạt động của gia đình đối xử với vợ hết sức: bình đẳng trong giao tiếp, công việc trong chăm sóc và giáo dục con cái

- Biết cùng vợ san sẻ công việc gia đình (xay lúa khỏi ẳm em)

- Có ý thức, trách nhiệm lo toan cuộc sống gia đình, có trí tuệ và có phương pháp giáo dục dạy dỗ con cái

b Vai trò trách nhiệm của người vợ đối với chồng

Trách nhiệm nặng nề nhất của người vợ là nội trợ quan tâm chăm sóc sức khoẻ cho chồng, con là người lo toan quán xuyến công việc nội trợ trong gia đình

Người vợ còn là người giúp cho chồng thành đạt "Phụ nữ trợ giúp một cách đắc lực cho sự thành công, người nào yêu họ thì được họ truyền cho sức mạnh, nghị lực, người nào được họ yêu sẽ có một hào quang uy thế bao bọc"

Để làm được điều trên người vợ phải hiểu được ước mơ, hoài bão của chồng, để cùng chồng cảm thông chia sẻ, cùng lo lắng cho sự nghiệp của chồng

Người chồng không gì vui sướng bằng có một người vợ thực sự hiểu mình thực sự thông cảm và chia sẻ với mình những lúc khó khăn Trong những trường hợp người vợ có trình độ văn hoá, nghề nghiệp cao hơn chồng,

có sự đóng góp nhiều hơn chồng về kinh tế thì cần phải khiêm tốn, không nên

tự cao, tự đại tỏ ý coi thường chồng vì đó là nguyên nhân xung đột gia đình dẫn đến li hôn Để thực hiện tốt những điều trên đây người vợ cần:

- Giữ gìn nhan sắc cho đẹp để luôn luôn củng cố tình yêu của chồng

- Tế nhị ngọt ngào trong ứng xử với chồng

- Luôn thuỷ chung với chồng

- Khéo léo, tế nhị trong ứng xử với khách

- Luôn khuyến khích động viên chồng trong sự nghiệp

- Biết cách ghen, đánh ghen một cách tế nhị vừa bảo vệ được hạnh phúc gia đình, vừa bảo vệ được chồng

2 Quan hệ cha mẹ và con cái

a Trách nhiệm của cha mẹ với con cái

Trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái là trách nhiệm của công dân đối với cộng đồng, đối với xã hội, là trách nhiệm của người vợ đối với chồng đồng thời cũng là trách nhiệm của cả hai vợ chồng trong việc chăm lo hạnh phúc gia đình Chăm sóc giáo dục con trẻ không chỉ là trách nhiệm quyền lợi của các bậc cha mẹ mà còn là bổn phận của cha mẹ với con cái

Cha mẹ có bổn phận nuôi con khôn lớn và bổn phận dạy con nên người trở thành công dân có ích cho xã hội, đào tạo thế hệ trẻ cho tương lai còn khó khăn vất vả khôn lường

Dạy con nên người bao gồm các nội dung sau:

- Dạy cho trẻ những tri thức hiểu biết về tự nhiên, xã hội và con người

- Dạy cho trẻ biết cách làm người: Hiếu thảo, sống có tình nghĩa, cần

cù, chịu khó, kiên trì, năng đông, tự chủ sống có bản lĩnh, có đức tính khiêm tốn, có lòng tự trọng, làm tốt trách nhiệm của con cái với cha mẹ, người thân

và đối với xã hội

Dạy trẻ phải được tiến hành từ khi tuổi còn thơ như cha ông ta đã dạy:

"Dạy con từ thuở còn thơ, " Bởi lẽ những thói quen tốt của con người phải thường hình thành từ khi còn nhỏ, "tre già khó uốn" nếu có uốn được cũng rất nhiều công sức

Dạy trẻ cần phải hiểu con trẻ về mọi mặt không nên dùng vũ lực để uy hiếp trẻ, cần phải dùng tình thương yêu, quan tâm chăm sóc, sự gương mẫu của cha mẹ và những lời nói ngọt ngào của cha mẹ sẽ giúp cho trẻ hiểu được những điều hay lẽ phải những việc nên làm và những điều không được phép làm Tuy nhiên cũng có những lúc lời nói ngọt ngào của cha mẹ không có tác dụng thì cha mẹ phải dùng những biện pháp cứng rắn và nghiêm khắc

Khi trẻ ở tuổi thiếu niên, tuổi dậy thì thì cha mẹ cần quan tâm đến cuộc sống nội tâm của trẻ, cha mẹ phải luôn đóng vai người bạn lớn của con trẻ mới dễ dàng dắt dẫn con, khuyên nhủ con có kết quả tốt hơn Giai đoạn này

trẻ em không còn là trẻ con nhưng cũng chưa phải là người lớn vì vậy mà suy nghĩ và hành động của trẻ chưa được chín chắn còn thiếu suy nghĩ và bồng bột, đôi khi tỏ ra ngang bướng lạ thường Các em còn có sự lẫn lộn giữa dũng cảm và liều lĩnh, kiên trì với bảo thủ, độc lập với cô lập Cho nên nhiều người còn gọi trẻ thiếu niên là "trẻ khó dạy", "trẻ nổi loạn" Vì vậy mà đòi hỏi các bậc làm cha mẹ phải thường xuyên quan tâm gần gũi đối với các em, thông cảm chia sẻ với các em những vướng mắc khó khăn của các em và uốn nắn kịp thời những sai lệch ở các em Dạy con không chỉ đơn giản là những điều giáo huấn hàng ngày mà cha mẹ cần quan tâm đến việc lo cho con học hành đến nơi đến chốn Người xưa có câu: "Cho con học chữ, học nghề là thông minh nhất" Cha mẹ cần chú ý con mình học dốt dễ sinh chán học nhưng có thể có khiếu khi học một nghề nào đó Vì vậy mà không nên ép buộc con trẻ theo ý muốn chủ quan của cha mẹ Tuỳ theo năng lực sở trường của con mà hướng cho con học chữ hay học một nghề nào đó phù hợp với con trẻ Nhưng dù học chữ hay học nghề thì cha mẹ cũng cần phải hiểu rằng trong một xã hội phát triển trình độ văn hoá tối thiểu của con người, lao động phải đạt được là hết THPT Do đó mà dù làm gì đi chăng nữa thì cha mẹ cũng cần phải tạo điều kiện, giúp đỡ con mình có được trình độ học vấn ở mức trung bình đó

Việc học tập của con trẻ đòi hỏi cha mẹ phải thường xuyên quan tâm, theo dõi, đôn đốc nhắc nhở, cha mẹ phải thường xuyên liên hệ với thầy cô để nắm được tình hình học tập của con và có những biện pháp phối hợp với nhà trường để giáo dục con một cách kịp thời Đồng thời ở gia đình cha mẹ phải quan tâm đến thời gian biểu của con, đến phương pháp học tập của con, đến các nhiệm vụ mà con mình phải hoàn thành trước khi đến lớp để giúp con mình học tập tốt (Nêu một vài ví dụ cụ thể để chứng minh)

b Trách nhiệm của con cái đối với cha mẹ

Con cái cần phải thấu hiểu công lao sinh thành và nuôi dưỡng của cha

mẹ phải đền ơn và trả nghĩa cha mẹ:

- Phải lễ phép với cha mẹ, vâng lời cha mẹ Cha mẹ là người sinh thành

và nuôi dạy con nên người vì vậy con cái không được vô lễ với cha mẹ, cha

mẹ gọi phải dạ, bảo phải vâng Nói chuyện với cha mẹ phải xưng con, nói lời phải nhẹ nhàng lễ phép, không được xúc phạm cha mẹ, to tiếng với cha mẹ và không được quyền từ bỏ cha mẹ Cha mẹ là người sống lâu năm có nhiều kinh nghiệm, từng trải với đời nên những lời khuyên bảo của cha mẹ đều mang tính khôn ngoan từng trải vì vậy mà con trẻ cần phải học tập và bắt chước nghe theo những lời khuyên vàng ngọc đó

Quan tâm chăm sóc cha mẹ, làm vui lòng cha mẹ khi cha mẹ ốm đau, con cái phải tận tâm chăm sóc sức khoẻ cho cha mẹ, chăm lo đời sống vật chất cũng như cuộc sống tinh thần cho bố mẹ Con trẻ phải hiểu rằng tỏ lòng hiếu thảo đối với cha mẹ cốt ở sự thành tâm, thành ý chứ không phải ở hình thức bề ngoài

Phải luôn luôn tôn trọng cha mẹ, hỏi ý kiến, xin phép cha mẹ mỗi khi làm những công to việc lớn trong gia đình đó cũng là tạo điều kiện cho cha

mẹ một tâm lý thoải mái bằng lòng với sự trưởng thành của con trẻ

Tóm lại: Gia đình là một cộng đồng người, một tế bào xã hội mà các

thành viên của nó liên kết với nhau bằng quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống (giữa ông bà, cha mẹ và con cháu) bằng sinh hoạt chung và có trách nhiệm với nhau, theo đạo lý và pháp luật Gia đình là một hiện tượng xã hội lịch sử được hình thành rất sớm và tồn tại bền vững cùng với sự tồn tại của xã hội loài người Gia đình có những chức năng xã hội của nó đó là chức năng duy trì nòi giống chức năng kinh tế, chức năng chăm sóc giáo dục trẻ em, chức năng văn hoá và các chức năng xã hội khác

CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN

1 Theo Anh (chị) trong giai đoạn hiện nay số lượng trẻ em hư gia tăng

có đúng không? Trẻ em hư do nguyên nhân nào là chính?

2 Ly hôn hiện đang gia tăng ở thị xã, thị trấn, thành phố nơi trung tâm văn hoá xã hội của địa phương tại sao vậy? Nguyên nhân nào là chủ yếu nhất?

3 Trong thời đại ngày nay với nền kinh tế sản xuất hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, mối quan hệ giữa các thành viên gia đình trong một không gian sinh tồn đang có xu hướng tăng" Đúng hay sai? Vì sao?

Chương 2 GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

Thời gian giảng: Thời gian thảo luận:

- Trên cơ sở và nắm vững những nội dung tri thức nêu trên sinh viên phải biết vận dụng để nghiên cứu, xem xét thực tế giáo dục gia đình Việt Nam trong giai đoạn hiện nay nhằm tìm cách phát huy ảnh hưởng của giáo dục gia đình trong công tác chăm sóc giáo dục thế hệ trẻ

- Để học tập, nghiên cứu có chất lượng sinh viên cần có thái độ nghiêm túc khi nghiên cứu chương này đồng thời phải thực hiện đầy đủ những yêu cầu chỉ dẫn của giảng viên

NỘI DUNG BÀI GIẢNG

Gia đình là tế bào của xã hội gia đình tốt sẽ tạo nên một xã hội tốt đẹp điều này đã được Lịch sử phát triển của loài người thừa nhận Từ xa xưa các thế hệ đi trước luôn luôn coi trọng vai trò của giáo dục gia đình đối với sự phát triển của xã hội Khổng Tử (551 - 479 TCN) nhà giáo dục nổi tiếng của Trung Quốc đã nói: "Tu thân tề gia, trị quốc bình thiên hạ"

Ngày nay trong xu thế phát triển của thời đại thì giáo dục gia đình lại càng có vai trò quan trọng Hồ Chí Minh đã dạy "Giáo dục Nhà trường dù tốt đến mấy nhưng thiếu giáo dục trong gia đình và ngoài xã hội thì kết quả cũng không hoàn toàn"

Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và là môi trường giáo dục suốt đời đối với sự hình thành và phát triển nhân cách con người Sức mạnh to lớn

của giáo dục gia đình là giáo dục bằng tình cảm yêu thương chăm sóc, bằng

sự gương mẫu của những người làm cha mẹ, bằng sự kết hợp giữa quyền quy của người cha và tình thương yêu chăm sóc của người mẹ Thông qua hoạt động sống, sinh hoạt lao động và học tập trong gia đình.v.v Nhằm giúp cho mọi thành viên hình thành và phát triển nhân cách con người theo những tiêu chí mà gia đình mong đợi và phù hợp với những yêu cầu của xã hội

I KHÁI NIỆM GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

1 Định nghĩa

Như chúng ta đã biết giáo dục là một quá trình tác động có mục đích,

có kế hoạch của nhà giáo dục nhằm giúp cho thế hệ trẻ tự tổ chức, tự điều khiển quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mình theo yêu cầu, mục đích và nhiệm vụ giáo dục đã đề ra do đó ta có định nghĩa:

"Giáo dục gia đình là một quá trình tác động có mục đích có kế hoạch

của cha mẹ và những người thân trong gia đình tới thế hệ trẻ nhằm giúp các

em biết tự tổ chức, tự điều khiển quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mình để hình thành và phát triển các năng lực người và những phẩm chất tốt đẹp của con người theo yêu cầu của xã hội"

2 Các khâu trong giáo dục gia đình

* Hình thành ý thức cá nhân

Hình thành ý thức cá nhân là làm cho thế hệ trẻ trong gia đình hiểu được đạo lý của gia đình là gì? Cùng hàng loạt các chuẩn mực xã hội giúp họ nhận thức được cái tốt, cái xấu, nhận thức rõ về vai trò trách nhiệm, vị thế của mỗi thành viên trong gia đình Vai trò bổn phận của người làm cha, làm mẹ, làm con cái trong gia đình Cùng với sự hiểu biết về gia lễ, gia phong, gia pháp.v.v Hiểu những quy tắc ứng xử trong gia đình, hiểu được đạo lý làm con phải lấy chữ hiếu làm đầu, vợ chồng phải lấy chữ chung thuỷ làm cốt lõi Chỉ có nhận thức đầy đủ, sâu sắc thì con người mới tránh được những sai lầm, thiếu sót trong cuộc sống gia đình, trong quan hệ ứng xử với những người xung quanh và trong mọi hành động

* Hình thành tình cảm niềm tin

Là khâu giúp cho mọi thành viên trong gia đình có được thái độ rung động trước những vấn đề của cuộc sống gia đình và các vấn đề xã hội Hình thành cho thế hệ trẻ tình yêu thương đối với ông bà, cha mẹ và những người thân trong gia đình Tình yêu nam nữ, tình yêu quê hương, tình cảm thầy trò, tình yêu thương đồng loại đối với cộng đồng, giai cấp, dân tộc Chính những tình cảm đó sẽ là động lực thôi thúc con người đi đến chân lý Trong giáo dục gia đình tình yêu thương của cha mẹ đối với con trẻ và sự kính yêu của con trẻ đối với cha mẹ sẽ là sợi dây liên kết tâm hồn của các thành viên trong gia đình đối với nhau thành một tổ ấm

Nên nhớ rằng tình yêu thương quan tâm chăm sóc của cha mẹ đối với con trẻ là liều thuốc diệu kỳ, là động lực để cha mẹ dạy con nên người và là một thứ keo gắn kết giữa cha mẹ và con trẻ Một số gia đình hiện nay không tạo ra được điều đó nên đã để xảy ra nhiều hiện tượng phi đạo đức: Con cái không nghe lời cha mẹ cãi lại cha mẹ, hành hạ cha mẹ v.v

* Rèn luyện hành vi và thói quen

Hành vi và thói quen là thước đo của ý thức, tình cảm và nhân cchs của con người Con người nói mà không làm là con người sáo rỗng tình thương yêu đối với cha mẹ phải được thể hiện bằng sự kính trọng lễ phép, sự quan tâm chăm sóc cha mẹ khi khoẻ cũng như khi ốm đau già cả

Thước đa của sự giáo dục gia đình là những hành vi, cử chỉ ứng xử thật khớp giữa lời nói và việc làm của các thành viên trong gia đình Trong thực tế cuộc sống vẫn tồn tại hiện tượng nói một đằng làm một nẻo vì vậy mà mục đích chính của giáo dục gia đình là rèn luyện các hành vi, hành động mang tính chất gia lễ, gia phong, gia giáo cho các thành viên trong gia đình

Sự giáo dục này phải được bắt đầu ngay tư khi đứa trẻ mới sinh ra bằng việc tập luyện các kỹ năng về hành vi văn minh, văn hoá trong ăn uống, đi, ngồi, nằm đứng Các hành vi lễ độ với ông bà, cha mẹ, thầy cô và những người lớn tuổi sao cho phù hợp với truyền thống và phong tục tập quán của

người Việt Nam trong thời hiện đại (Từ cách vái chào, cách bắt tay, ôm hôn phù hợp với vị thế )

Quá trình rèn luyện đó phải đi đến hình thành thói quen Thói quen là hành vi đã trở thành nhu cầu tình cảm nên nó có tính bền vững nó khó hình thành nên cũng rất kho vứt bỏ Thói quen tốt là vốn quý giá do con người hoạt động, tích luỹ mới có Nó sẽ được dùng trong suốt cuộc đời của mỗi con người Vì vậy mà các bậc làm cha mẹ cần quan tâm tới việc hình thành thói quen tốt cho con cái

3 Đặc điểm của giáo dục gia đình

Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và là môi trường giáo dục suốt đời đối với sự hình thành và phát triển nhân cách con người, cha mẹ vừa là người sinh thành đồng thời là thày cô giáo đầu tiên đối với trẻ em Thời thơ ấu là thời kỳ rất quan trọng của sự phát triển tâm hồn con người Cha ông ta thường nói "Dạy con từ thủa còn thơ" thực tiễn đã chứng minh vai trò vô cùng quan trọng của giáo dục gia đình trong giai đoạn đầu tiên của

sự hình thành và phát triển nhân cách con người đặc biệt là giai đoạn từ lúc

sơ sinh đến lúc 5 tuổi

Qua nghiên cứu các chuyên gia giáo dục đã khẳng định rằng: Một số những thói quen tốt của con người nếu không được hình thành ở giai đoạn trước 5 tuổi thì về sau rất khó hình thành và nếu có hình thành được thì đòi hỏi bản thân đối tượng giáo dục phải có nghị lực, có sự cố gắng hết sức mình mới hy vọng thành công

+ Thế mạnh của giáo dục gia đình là giáo dục bằng tình cảm ruột thịt giữa cha mẹ và con đẻ Tình yêu thương sự quan tâm chăm sóc của cha mẹ đối với con trẻ tạo nên một sức mạnh cảm hoá vô cùng to lớn không thể gì so sánh nổi Bởi vì điều quan trọng nhất trong tâm hồn trẻ em đang lớn lên là: Tình yêu thương trong một gia đình mà cha mẹ và con cái yêu thương nhau đầm ấm mọi lời nói, việc làm của cha mẹ đều ảnh hưởng sâu sắc đến con trẻ

Con trẻ thường dõi theo cha mẹ từng bước đi, đón ngay từ ánh mắt nụ cười của cha mẹ, uống ngay từng lời khuyên bảo ân cần của cha mẹ v.v

Đặc điểm này khiến cho giáo dục của gia đình tốt hay xấu không phải

là do cha mẹ có nhiều hay ít thời gian tiếp xúc dạy dỗ con trẻ mình chủ yếu là

do cha mẹ quan tâm đến việc giáo dục con trẻ nhiều hay ít Điều này đã bác

bỏ lối biện bạch của một số bậc cha mẹ nói rằng: "Con tôi chưa ngoan chưa tốt vì tôi bận quá nhiều việc ít thời gian ở nhà để tiếp xúc với con"

Nếu thực sự quan tâm giáo dục con trẻ thì dù có thời gian ít vào dạy con tốt Trái lại ít quan tâm giáo dục con em, không biết cách giáo dục con

em thế nào cho đúng thì có suốt ngày bên cạnh con cũng không dạy con nên người

+ Những tác động giáo dục của gia đình đến trẻ em diễn ra mang tính phức hợp từ nhiều phía: Đó là ảnh hưởng của truyền thống gia đình, bầu không khí tâm lý của gia đình, nếp sống của gia đình, hoàn cảnh gia đình, ảnh hưởng từ phía người cha, người mẹ.v.v Những tác động trên đan xen vào nhau có khi hỗ trợ cho nhau, có khi lại cản trở tác động của nhau hoặc làm vô hiệu quá trình giáo dục của nhau Vì vậy mà cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình cần phải có sự thống nhất với nhau trong quá trình giáo dục trẻ

em (Nêu một vài ví dụ chứng minh)

+ Quá trình giáo dục trẻ em trong gia đình diễn ra trong nhiều giai đoạn khác nhau ứng với mỗi thời kỳ phát triển tâm lý của trẻ tại các thời điểm đó nội dung, phương pháp giáo dục của gia đình phải có sự khác nhau

Quá trình giáo dục con trẻ mang tính lâu dài, đòi hỏi cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình cần phải kiên trì chờ đợi sự tiến bộ ở trẻ em, tin tưởng vào sự trưởng thành khôn lớn của trẻ em Đồng thời cũng đòi hỏi các bậc làm cha mẹ phải thường xuyên quan tâm củng cố rèn luyện những hành vi thói quen mới được hình thành ở trẻ em để nó trở thành những phẩm chất tốt của người công dân sau này

+ Quá trình giáo dục trẻ em trong gia đình chịu sự chế ước của giáo dục

xã hội, chịu sự định hướng của giáo dục nhà trường và phụ thuộc khá lớn vào khả năng tự giáo dục của bản thân mỗi người Vì vậy đi đôi với việc giáo dục con trẻ cha mẹ phải thường xuyên quan tâm tới chủ trương chính sách giáo dục của Đảng và nhà nước quan tâm tới việc phối hợp với nhà trường với các

tổ chức xã hội, đoàn thể để giáo dục trẻ cho phù hợp với những định hướng giá trị của xã hội (Phân tích một vài ví dụ để minh hoạ)

II NỘI DUNG GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

1 Giáo dục đạo đức

Cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình cần phải giáo dục trẻ

em trở thành những người có ích cho xã hội Đó là giáo dục cho trẻ em có một nhân cách toàn vẹn phát triển cả Đức lẫn Tài trong đó phải lấy Đức làm gốc Theo quan điểm của người Trung Quốc thì con người có Đức phải có các đức tính sau: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín

+ Nhân: là lòng thương người hay nói một cách khác là con người phải

có lòng nhân ái phải biết sống cho mọi người không chỉ cho riêng mình, người nhân từ đi đến đâu cũng được quý trọng và ngưỡng mộ

+ Lễ: là những phép tắc bắt buộc con người phải tuân theo để sống đúng với đạo lý làm người, phải tôn trọng pháp luật biết lễ phép với người trên, ôn hoà nhường nhịn kẻ dưới, biết thờ cha kính mẹ hoà thuận với anh em với bà thân thuộc Đến trường phải biết kinh trọng thầy cô, yêu quý bạn bè, ra đường phải biết kính trọng và giúp đỡ người già cả, người tàn tật Người có lễ là người

có nếp sống văn minh, lịch sự đi đến đâu cũng được nhiều người yêu quý

+ Nghĩa: là làm theo lẽ phải ứng xử theo đường lối đúng đắn biết sống

có ơn nghĩa, phải ăn ở hiếu thảo với cha mẹ, cố gắng đền đáp công ơn sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ, dù trong muôn vàn khó khăn cũng phải làm cho cha mẹ vui lòng, đối với thầy cô giáo đã có công dạy dỗ nên người thời phải trọn đời kính trọng và nhớ ơn sâu sắc đối với người thân phải biết sống

có ân nghĩa

+ Trí: là sự thông minh là phần hiểu biết khôn ngoan chứa trong đầu óc của con người Người có trí là người thông minh có học vấn biết phân biệt phải trái ở đời

+ Tín: là sự tin cậy sự giữ lời hứa một cách ngay thẳng không hề gian dối Làm người phải biết trọng chữ Tín đó là danh dự của mình Người biết giữ chữ Tín là người có lòng tự trọng, không để người khác khinh bỉ mình Người có chữ tín luôn được mọi người yêu quý Cha mẹ cần giáo dục cho con cái biết trọng lời hứa đó là đức tính tốt đẹp mà ai cũng phải rèn luyện trong cả cuộc đời Muốn làm tốt được điều này đòi hỏi cha mẹ phải luôn luôn giữ lời hứa đối với con trẻ

Ngày nay đứng trước yêu cầu của xã hội về nội dung giáo dục đạo đức đòi hỏi các bậc làm cha mẹ cần phải giáo dục cho con trẻ những nội dung sau đây:

+ Có hiếu với cha mẹ, hoà thuận với anh em có tình làng nghĩa xóm + Trung với nước có nghĩa với nhân dân

+ Sống làm việc chí công vô tư tuân theo hiến pháp và pháp luật

Cụ thể là trong từng gia đình cần phải giáo dục con trẻ:

- Biết yêu thương bố mẹ và người thân trong gia đình

- Biết kính trọng thầy cô người đã thường xuyên dạy dỗ dìu dắt con

- Yêu làng xóm quê hương, chế độ xã hội chủ nghĩa, yêu trường lớp

- Chấp hành tốt mọi nội quy, quy chế của nhà trường, pháp luật của nhà nước

- Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm, tôn trọng quy tắc sinh sống của gia đình

- Biết ơn những người có công với đất nước, biết giữ gìn phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, của gia đình biết dũng cảm đấu tranh chống cái xấu và đấu tranh bảo vệ Tổ quốc

- Biết làm tròn bổn phận của người con trong gia đình và người công dân trong xã hội

2 Giáo dục trí tuệ

Nhiệm vụ của cha mẹ trong gia đình là phải giúp trẻ hình thành thế giới quan khoa học phát triển năng lực nhận thức, năng lực hoạt động trí tuệ, phát triển trí thông minh sáng tạo, năng lực độc lập suy nghĩ và giải quyết vấn đề trong học tập và trong cuộc sống v.v Giúp trẻ biết nhìn nhận về thế giới xung quanh đang biến đổi

Để thực hiện tốt nội dung trên: cha mẹ cần phải tổ chức tốt hoạt động học tập và các hoạt động khác cho con em cụ thể là cha mẹ canà giáo dục cho con:

- Có động cơ thái độ học tập đúng đắn, có phương pháp học tốt

- Tạo điều kiện về thời gian về phương tiện, cơ sở vật chất để giúp đỡ con học tapạ (góc học tập + sách vở, bút mực )

- Rèn luyện thói quen học tập tự giác, có nề nếp học tập

- Động viên khuyến khích trẻ tích cực học tập

Bên cạnh đó cha mẹ cần phải giúp trẻ về nội dung và phương pháp học tập có phương pháp ghi nhớ bài nhanh, giải bài tập sáng tạo giao thêm bài tập ngoài những bài thầy cô giáo đã giao ở trường Quan trọng hơn cả là cha mẹ phải hình thành cho trẻ thói quen học tập độc lập và thói quen làm việc trí óc một cách độc lập sáng tạo, giúp trẻ khả năng tự tổ chức hoạt động học tập của mình trong các hoàn cảnh điều kiện khác nhau ứng với từng giai đoạn lứa tuổi Cha mẹ có phương pháp tổ chức và giáo dục trí tuệ cho trẻ theo từng giai đoạn, lứa tuổi, hoàn cảnh

- Về giúp con trẻ có phương pháp học tập ở nhà cha mẹ cần chú ý Các điểm sau đây:

* Chuẩn bị bài tới lớp:

- Ôn bài cũ + học lí thuyết

- Làm bài tập

- Chuẩn bị bài mới theo hướng dẫn của giáo viên

* Học bài: - Đọc kỹ SGK, vở ghi trên lớp

- Suy nghĩ hiểu kỹ nội dung ghi nhớ nội dung cơ bản của bài, chương

- Học thuộc lòng định nghĩa, định lý (có thể ghi nhớ bằng cách chép vào sổ tay )

- Lao động phục vụ sinh hoạt: Rửa bát, quét nhà, lau bàn ghế vệ sinh thân thể, chăm sóc em bé, giặt quần áo dọn dẹp nhà cửa

- Lao động học tập: học bài, làm bài, chuẩn bị đồ dùng học tập

- Lao động sản xuất: trồng cây, chăn nuôi, làm nghề thủ công

Lưu ý: Khi giao việc cho trẻ em cần tuân theo các nguyên tắc sau đây: + Giao việc phải phù hợp với lứa tuổi, trình độ, năng lực, sức khoẻ giới tính, tính cách và sở trường của trẻ

+ Công việc giao cho trẻ nên ổn định theo một kế hoạch thống nhất không nên sai vặt, nên để cho trẻ tự do trong việc lựa chọn, cách thức, thời gian tiến hành phù hợp

+ Giao việc cho trẻ phải công bằng hợp lí dựa trên tình cảm và trách nhiệm với tinh thần anh, chị em hoặc những người lớn tuổi kèm cặp giúp đỡ

để các em hoàn thành nhiệm vụ (Tránh trường hợp đứa con ngoan chăm chỉ

bị giao nhiều việc đứa con lười lại giao ít ) cần tránh yêu cầu cao với con đầu lòng, chiều chuộng con út để anh chị làn rốn cho được chơi

+ Cha mẹ cần hướng dẫn cho con trẻ biết cách làm, hình thành thói quen lao động có kỹ thuật, có tổ chức cho trẻ Cha mẹ cần hướng dẫn cho trẻ biết cách lao động và tự giác lao động (ngay cả khi bố mẹ đi vắng) giao

việc nói nhẹ nhàng, rồi làm mẫu hướng dẫn con cái làm theo, khuyên con làm thử và rút kinh nghiệm rồi tập cho trẻ làm nhiều lần để hình thành thói quen lao động

+ Cha mẹ phải là tấm gương sáng về lao động tự giác, có tổ chức, có kế hoạch đồng thời phải kiên trì chờ đợi sự tiến bộ của trẻ và phải thường xuyên kiểm tra đôn đốc và giúp trẻ có thể tự kiểm tra tự đánh giá kết quả lao động của mình

4 Các mặt giáo dục khác

* Tổ chức cho trẻ vui chơi có văn hoá

Vui chơi là một hoạt động không thể thiếu ở trẻ em trong gia đình vui chơi giúp trẻ có tâm lý thoải mái, phát triển về thể lực, mở rộng tầm hiểu biết

về thế giới xung quanh, phát triển năng lực nhận thức và khả năng tư duy sáng tạo của trẻ Ngoài ra vui chơi còn giúp trẻ hình thành những tình cảm, những phẩm chất tốt đẹp của con người như: Tinh thần đoàn kết, ý thức tập thể, khả năng hợp tác, tính tự giác, tính trung thực, tinh thần trách nhiệm, tính chủ động sáng tạo trong vui chơi Các trò chơi nghệ thuật còn có tác dụng giáo dục tính thẩm mỹ cho trẻ Vì vậy mà cha mẹ cần phải làm tốt các việc sau đây:

- Tạo điều kiện cho trẻ được vui chơi thoải mái: chỗ chơi, đồ chơi

- Giúp trẻ lựa chọn trò chơi cho phù hợp với lứa tuổi và trình độ

- Hướng dẫn trẻ cách chơi và chú ý giáo dục phẩm chất đạo đức

* Các loại trò chơi có thể tổ chức cho trẻ:

- Trò chơi vận động tự do với dụng cụ: đu, bập bênh, thang leo

- Trò chơi vận động có thể lệ: trò chơi có quy định về thể lệ cách chơi

mà bất cứ lúc nào cũng tuân theo: Mèo đuổi chuột, đi chốn đi tìm

- Trò chơi học tập: là trò chơi có mục đích giúp trẻ phát huy trí tuệ, phát triển năng lực quan sát tư duy: Tập tô, tập vẽ

- Trò chơi luyện giác quan: ghi nhớ bằng mắt, ghi nhớ bằng tai phân biệt đồ vật qua xúc giác

- Trò chơi phán đoán, suy sét: cờ vua, đi đường

- Trò chơi phát triển trí nhớ: nhận xét từng bộ đồ vật phân biệt thừa thiếu, tốt đẹp xấu

( rất nhiều loại trò chơi khác nữa)

* Giáo dục rèn luyện hành vi có văn hoá

Giáo dục hành vi có văn hoá cho trẻ em là một nội dung rất quan trọng trong giáo dục tư tưởng đạo đức, thẩm mỹ cho trẻ em Văn hoá trong hành vi đòi hỏi những cử chỉ đẹp, những hành vi đẹp Giáo dục học đã khẳng định rằng: Những tiêu chuẩn những quy tắc hành vi được con người quán triệt ngay từ nhỏ sẽ trở thành một phẩm chất có giá trị cho xã hội và đối với con người đó là một phẩm chất mà con người cho rằng "sự có giáo dục" Giáo dục tư tưởng đạo đức có thể bắt đầu từ tri thức rồi dẫn đến hành

vi, cũng có thể từ hành vi mà dẫn đến tri thức và từ những tri thức mới để dẫn đến những hành động cao hơn Giáo dục thói quen hành vi có văn hoá là

sự kết hợp giữa 2 con đường

- Vừa dạy các em hiểu biết để thực hiện những hành vi có văn hoá

- Vừa giải thích cho các em hiểu nội dung ý nghĩa của cử chỉ, hành vi

đó nhằm góp phần hoàn thiện quá trình giáo dục tư tưởng, đạo đức thẩm mỹ cho con người

Những nội dung của hành vi có văn hoá cần giáo dục cho con trẻ là: + Có văn hoá trong việc thể hiện hình thức của con người:

- Luôn giữ mặt mũi, chân tay, thân thể sạch sẽ

- Ăn mặc giản dị, sạch sẽ

- Đi đứng ngay ngắn đĩnh đạc không dậm chân, lê dép

- Ngồi thẳng tự nhiên không ngả nghiêng, không để chân tay lên ghế khi ngồi

- Khi ho, ngáp, hắt hơi phải lấy tay che miệng

- Vẻ mặt luôn tươi tỉnh, vui vẻ khi tiếp xúc với người khác

+ Có văn hoá trong ngôn ngữ:

- Phải biết chào khi gặp mặt và chia tay với người khác

- Nhận quà và sự giúp đỡ của người khác phải có lời cảm ơn

- Làm hỏng đồ dùng, hoặc làm phiền người khác phải xin lỗi

- Đối với người lớn tuổi thì trong giọng nói, lời nói phải thể hiện sự kính trọng: không nói trống không, nói năng phải lễ phép với bạn bè, em nhỏ phải thể hiện sự trìu mến thương yêu

- Không nói tiếng lóng, không dùng lời lẽ thô tục không nói bậy

- Không nói những điều mình chưa biết rõ, chưa hiểu

- Không nói cướp lời người khác, không nói to lớn người đang nói với mình v.v

+ Hành vi có văn hoá trong khi ăn:

- Ngồi vào bàn ăn phải quan tâm đến những người xung quanh "Ăn trông nồi, ngồi trông hướng"

- Cùng với mọi người để chuẩn bị ăn: Lau bát, đũa, lấy cơm

- Khi ăn không nên hấp tấp, không nhai quá nhanh, không nên nhồm nhoàm, húp sột soạt, không gõ đũa vào bát hãy cố nhai không có tiếng động

- Không gắp chòi lên trên hay chui xuống đũa của người khác

- Không đảo bới để chọn thức ăn

- Không dùng thìa chung để húp nước canh

- Không nên chê bai, dè bỉu khi thức ăn không ngon

- Không nên ăn chậm quá để mọi người chờ lâu

- Ăn xong phải cùng mọi người thu dọn mâm bát

- Lau miệng, uống nước sau khi ăn

- Đang ăn mà ho, hắt hơi phải che miệng và quay ra ngoài

+ Hành vi có văn hoá khi tiếp khách và đến chơi nhà người khác

- Có khách đến chơi nhà cần niềm nở, mời khách vào nhà, pha chế nước uống mời khách, giới thiệu với khách những người lạ trong nhà và tiếp chuyện với mọi người không bỏ quên ai cùng ngồi

- Khi đến nhà người khác: phải gõ cửa, bấm chuông để báo trước cho chủ nhà nếu trong nhà có đông người hãy chào chủ nhà trước sau đó nhìn mọi người rồi chào chung: chào các bác, các chú, các cô Thăm ai phải đúng hẹn nếu có sự thay đổi phải thông báo trước

* Hành vi có văn hoá trong thực hiện:

- Tập cho trẻ dậy đúng giờ quy định

- Xếp sách vở đồ đạc có thứ tự

- Tập làm việc theo kế hoạch và thời gian biểu

* Hành vi có văn hoá nơi công cộng

- Trước khi ra khỏi nhà em hãy soi gương xem quần áo ăn mặc chỉnh

tề chưa

- Ra đường gặp người họ hàng, lớn tuổi phải chào

- Đi đường phải theo đúng quy định của luật giao thông

- Cần phải biết giúp đỡ người già, tàn tật, trẻ nhỏ khi gặp họ khó khăn trên đường

- Gặp đám ma trên trường phải thể hiện thái độ nghiêm túc, cảm thông không được cười đùa khi linh cữu đi qua

- Gặp người lạ hoặc khách nước ngoài không nên xúm quanh hoặc nhìn chằm chặp vào người đó

III NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH

1 Đảm bảo tính mục đích trong giáo dục gia đình

Giáo dục gia đình đòi hỏi các bậc làm cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình phải quán triệt tính mục đích trong mọi hoạt động giáo dục con cái nhằm giúp trẻ em phát triển một cách toàn diện về mọi mặt

Mục đích giáo dục của gia đình phải phù hợp với mục đích giáo dục của xã hội và mục đích giáo dục của nhà trường Để làm tốt được điều này đòi hỏi cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình phải thống nhất với nhau

về nội dung, phương pháp để đạt được mục đích đó trong mọi suy nghĩ và hành động

2 Cha mẹ và người lớn phải gương mẫu trước con trẻ

Sự gương mẫu của cha mẹ, người lớn tuổi trong gia đình là vô cùng cần thiết Nó là điều kiện rất quan trọng để giáo dục trẻ em, bởi lẽ trẻ thường hay bắt chước, trước khi nhận thức Vì vậy mà chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy:

"Dạy các cháu thì nói với các cháu tẻ là một phần, cái chính là phải cho các cháu nhìn thấy cho nên những tấm gương thực tế là rất quan trọng Muốn dạy cho trẻ thành người tốt trước hết các cô, các chú phải là người tốt"

Thật vậy trong thực tiễn chúng ta cũng rất thường gặp trẻ em kế thừa được những phẩm chất tốt đẹp của ông bà, cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình Cũng có nhiều trẻ em hư do nguyên nhân cha mẹ là những người sống không gương mẫu, có hành vi phạm pháp

Sự gương mẫu của cha mẹ là cơ sở tạo nên uy tín của cha mẹ trước con trẻ Uy tín của cha mẹ có sức cảm hoá thuyết phục con trẻ rất mạnh mẽ không thể gì so sánh nổi Uy tín đó được thể hiện qua lời nói của cha mẹ, những yêu cầu của cha mẹ đối với con trẻ được con trẻ lắng nghe và tự giác làm một cách sáng tạo qua sự tin yêu kính trọng của con trẻ đối với cha mẹ

Khi còn nhỏ con trẻ nhận thức chủ yếu trên cơ sở cảm tính chúng rất yêu quý bố mẹ, cho nên mọi hành vi của bố mẹ dưới con mắt trẻ thơ đều là hợp lí Sang đến tuổi nhi đồng và thiếu niên vốn tri thức hiểu biết của con trẻ

đã được mở rộng và ở tuổi này trẻ bắt đầu quan tâm đánh giá đến hành vi của người khác một cách nghiêm túc Các em đòi hỏi sự gương mẫu của người lớn một cách khắt khe hơn là bản thân Vì vậy nếu cha mẹ và người lớn tuổi thiếu gương mẫu về đạo đức sẽ bị coi thường, họ sẽ bị mất niềm tin đối với con trẻ, làm cho mối quan hệ giữa cha mẹ với con trẻ trở nên không bình thường dẫn đến hậu quả khó lường trước được

3 Bảo đảm giáo dục gắn với đời sống, với lao động

Lý luận và thực tiễn luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau Mọi tri thức lý luận có nguồn gốc từ thực tiễn nhưng nó lại có một sứ mệnh vô cùng quan trọng là quay trở lại phục vụ thực tiễn Lý luận giáo dục gia đình được

đúc kết từ thực tiễn giáo dục nhưng nó có nhiệm vụ phải tham gia cải tạo thực tiễn bằng việc làm đào tạo ra những nhân cách mới đáp ứng yêu cầu của xã hội

Mục đích của giáo dục gia đình là đào tạo thế hệ trẻ thành người chủ trong tương lai, là người trực tiếp lao động và cải tạo xã hội Vì vậy trong quá trình giáo dục đòi hỏi các bậc làm cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình phải gắn liền dạy trẻ bằng lời nói thuyết phục với thực tế cuộc sống, sinh hoạt của gia đình và hoạt động lao động xây dựng bảo vệ Tổ quốc trong thời

kỳ CNH, HĐH

Đảm bảo giáo dục gắn với đời sống, lao động xây dựng, bảo vệ cha mẹ

và những người lớn tuổi đưa trẻ em vào trong thực tế cuộc sống và hoạt động lao động thông qua những hoạt động ấy làm cho tư tưởng, nhận thức của trẻ

em về những chuẩn mực xã hội thống nhất với hành vi và niềm tin về các chuẩn mực xã hội đó

Quá trình giáo dục là quá trình chuyển hoá các quan hệ xã hội, các yêu cầu về việc thực hiện các chuẩn mực xã hội thành nhu cầu thể hiện của bản thân đối tượng và phải được thể hiện thành nhu cầu thực hiện thành những hành vi và thói quen tương ứng

Hành vi và thói quen của trẻ chỉ có thể được hình thành củng cố một cách bền vững trong cuộc sống, trong hoạt động và giao lưu Vì vậy mà giáo dục gắn với đời sống, với lao động trở thành một nguyên tắc giáo dục

có ý nghĩa rất quan trọng trong giáo dục trẻ em trong gia đình, nhà trường

và xã hội

Để thực hiện tốt nguyên tắc giáo dục này cha mẹ cần lưu ý:

Mọi hoạt động của gia đình luôn gắn liền với hoạt động lao động, xây dựng và bảo vệ quê hương cộng đồng và bảo vệ Tổ quốc Cha mẹ phải nắm cho được mọi chủ trương chính sách xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước của địa phương nơi mình đang sinh sống

Cha mẹ phải làm cho trẻ quan tâm đến cuộc sống hiện tại của gia đình quan tâm đến những người thân trong gia đình Quan tâm đến các sự kiện lớn trong đời sống chính trị, kinh tế và quốc phòng, văn hoá xã hội của đất nước Hiểu được những thành tựu, những khó khăn và những vấn đề cần giải quyết trong thực tiễn cải tạo xã hội xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là trách nhiệm của mỗi gia đình mỗi công dân đối với xã hội

Cha mẹ cần tổ chức cho con em mình trực tiếp tham gia vào các hoạt động lao động và lao động để tổ chức tốt cuộc sống gia đình, hoạt động lao động, xây dựng phát triển kinh tế gia đình, các hoạt động lao động xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc Thông qua các hoạt động lao động nhằm giúp các em hiểu

rõ được ý nghĩa của lao động đối với cuộc sống đối với con người đối với cuộc sống gia đình đối với lao động hình thành cho trẻ kỹ năng lao động giỏi

Cùng với việc tổ chức cho con trẻ tham gia các hoạt động lao động cha

mẹ nên cho các em tiếp xúc với những nhân tố mới trong cuộc sống, lao động Thông qua những nhân tố mới đó giáo dục tinh thần, ý thức đối với lao động cho trẻ đồng thời kích thích các em sống học tập và làm theo các gương tốt Giáo dục gắn với đời sống, với lao động có nghĩa là cha mẹ và những người lớn tuổi phải tổ chức tốt cuộc sống, tổ chức tốt hoạt động và giao lưu cho trẻ

em trong gia đình

4 Tôn trọng nhân cách trẻ em, đảm bảo đúng quyền, bổn phận của trẻ em

Tôn trọng nhân cách trẻ em là yêu cầu cha mẹ phải nghiên cứu đánh giá đúng ưu điểm, nhược điểm của trẻ em, đối xử với các em một cách bình đẳng, lắng nghe ý kiến chân thành của trẻ em, luôn luôn đề cao phẩm giá, lòng tự trọng của trẻ Tin tưởng vào ý muốn tốt đẹp, tinh thần cầu tiến, nghị lực của trẻ, sẵn sàng chia sẻ với trẻ những niềm vui và nỗi buồn, sự thành công và thất bại của chúng trong mọi hoạt động

Yêu cầu hợp lí đối với con trẻ là trong công tác giáo dục cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình luôn đề ra những tiêu chuẩn, và những công việc hợp lý, vừa sức ngày càng nâng cao dần đối với trẻ Và khi đã có

yêu cầu hợp lí cha mẹ yêu cầu trẻ thực hiện một cách nghiêm túc Cha mẹ phải có thái độ nghiêm túc đúng mực khi trẻ em không thực hiện đúng yêu cầu, tránh tình trạng nhân nhượng, nuông chiều dễ dãi buông lỏng sẽ dẫn đến những tác hại khó có thể lường trước được

Nghiêm khắc đúng mực là phải kiên quyết khước từ những yêu cầu bất hợp lý của trẻ, không chạy theo mọi ý thích của con không dung túng những sai lầm thiếu sót của con trẻ, nhưng cần phải mềm dẻo, kiên trì thuyết phục cảm hoá, tránh gây căng thẳng với trẻ em Không nên mắng nhiếc trẻ nhiều Bởi như vậy sẽ làm cho trẻ mất niềm tin và trở nên nhút nhát, trơ lì, bướng bỉnh Mà cần phải giúp trẻ nhận thức được cái trẻ đã làm đúng, cái trẻ chưa làm được, từ đó giúp trẻ tự hoàn thiện nhân cách của mình

Hệ thống các yêu cầu do cha mẹ đề ra đối với con cái phải được cá thể hoá Yêu cầu càng được cá thể hoá bao nhiêu thì càng tốt với trẻ bấy nhiêu

Cha mẹ cần lưu ý giữa tôn trọng và yêu cầu cao luôn luôn có quan hệ mật thiết với nhau Càng tôn trọng trẻ bao nhiêu thì cha mẹ càng cần phải đề

ra các yêu cầu hợp lí đối với trẻ bấy nhiêu

Nhà giáo dục Makarencô đã khẳng định: "Trong phép biện chứng của chúng ta hai cái đó thống nhất với nhau, khi ta đòi hỏi ở con người thật nhiều thì bản thân sự đòi hỏi đã bao gồm sự tôn kính của chúng ta"

Để tôn trọng và yêu cầu hợp lý đối với con trẻ đòi hỏi cha mẹ phải luôn luôn nắm vững đặc điểm tâm lí trẻ em qua từng giai đoạn lứa tuổi, đối xử với con trẻ một cách bình đẳng, luôn luôn tin tưởng vào sự tiến bộ của con trẻ Phải có tình thương yêu, thông cảm vị tha đối với con trẻ và phải là người bạn lớn đối với con

Trong giao tiếp với con trẻ cha mẹ phải tôn trọng quyền của trẻ, tôn trọng nhân cách của trẻ và phải có thái độ tự kiềm chế trong quan hệ với con trẻ cả khi con trẻ có những hành vi đi ngược lại mong muống của cha mẹ

Trong quá trình tổ chức cuộc sống gia đình cha mẹ cần phải đề ra những yêu cầu hợp lý vừa sức với con trẻ và cần phải hướng dẫn con trẻ thực

hiện nghiêm túc những yêu cầu do cha mẹ đã đề ra Đồng thời cha mẹ cần phải có những lời lẽ động viên, kích thích con trẻ, để các em tự đề ra yêu cầu

và tự thực hiện yêu cầu mà cha mẹ vẫn thường mong đợi ở con trẻ

5 Đảm bảo sự thống nhất giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội

Thống nhất giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội là cha mẹ và những người lớn tuổi phải phối hợp các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường để thống nhất về mục đích, nội dung và phương pháp, phương tiện giáo dục Nhằm tiến hành giáo dục trẻ em ở mọi nơi, mọi lúc và tạo ra sức mạnh tổng hợp trong quá trình giáo dục con trẻ Giúp cho con trẻ phát triển đúng hướng

Thống nhất giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội là tạo ra một môi trường giáo dục lành mạnh đối với con trẻ Đồng thời còn thể hiện nguyên lý giáo dục của Đảng, luật giáo dục và luật chăm sóc và bảo vệ trẻ em của nhà nước CHXHCN Việt Nam

Nguyên tắc này đòi hỏi cha mẹ phải thường xuyên, chủ động kết hợp với nhà trường và các lực lượng xã hội để giáo dục trẻ, nghe họ cung cấp thông tin để đánh giá một cách chính xác, phối hợp với nhà trường với các lực lượng xã hội về nội dung, biện pháp, hình thức tổ chức để giáo dục con trẻ

Cha mẹ nên hưởng ứng tích cực các biện pháp giáo dục do nhà trường phối hợp với tổ dân phố, tổ chức đoàn thể đề ra Mỗi người làm cha mẹ cần lắng nghe và bàn bạc với các thầy cô giáo, các lực lượng giáo dục khác về kinh nghiệm giáo dục con trẻ trong gia đình với một thái độ cầu thị thực sự Không nên có thái độ giấu giếm che đậy những thiếu sót những sai lầm của con trẻ mà cần phải trao đổi đối với nhà trường và các lực lượng giáo dục xã hội để tìm cách tích cực nhất để tháo gỡ những vướng mác trong giáo dục con trẻ

Đồng thời trong cuộc sống gia đình cha mẹ cần phải biết kết hợp chặt chẽ các ảnh hưởng giáo dục trong gia đình của mình Đó là sự thống nhất giữa cha và mẹ, giữa ông bà với cha mẹ trong sự giáo dục con trẻ

Trong gia đình không nên có hiện tượng bố nghiêm khắc, mẹ lại nuông chiều, ông bà chiều chuộng nhưng bố mẹ lại quá nghiêm khắc

Làm tốt việc kết hợp các lực lượng giáo dục để thống nhất các ảnh hưởng giáo dục Mọi người, mọi cương vị khác nhau có thể giáo dục bằng nhiều cách khác nhau Song tất cả đều được quy về một mục đích chung nhất Làm tốt việc kết hợp giáo dục giữa gia đình, nhà trường và các lực lượng giáo dục cũng có nghĩa là tạo ra cho con trẻ một môi trường sống lành mạnh

6 Nguyên tắc bảo đảm tính cá biệt

Đảm bảo tính cá biệt trong giáo dục là đòi hỏi cha mẹ phải nắm vững đặc điểm tâm lý của con trẻ Trên cơ sở đó đề ra những biện pháp tác động giáo dục phù hợp nhằm giúp trẻ phát triển năng lực riêng và cá tính tốt của mình đồng thời thực hiện mục đích giáo dục toàn diện của gia đình đối với mọi thành viên

Xuất phát từ tình cảm gia đình, từ trách nhiệm và nghĩa vụ của những người làm cha, làm mẹ, hàng ngày, hàng giờ thường xuyên tiếp xúc với con trẻ vì vậy đòi hỏi các bậc làm cha mẹ phải hiểu con trẻ về mọi mặt, nắm rõ năng lực sở trường của con, những nhu cầu hiện có và sẽ có của con, những hành vi và thói quen chưa tốt và cá tính của con Trên cơ sở đó cha mẹ có thể tìm ra các biện pháp thuyết phục, cảm hoá, giáo dục con trẻ

7 Giáo dục gia đình phải lấy tình thương yêu làm nền móng

Giáo dục gia đình không phải là một quá trình trói buộc trẻ bằng quyền

uy của những người làm cha, làm mẹ mà là quá trình khơi gợi những tài năng

và đức hạnh cao quý trong mỗi tâm hồn trẻ thơ Muốn làm được điều đó đòi hỏi các bậc làm cha mẹ phải dùng tình thương yêu cảm hoá chăm sóc của cha

mẹ đối với con trẻ nhằm tạo ra sự đồng cảm, lương tâm và tình cảm sâu sắc của trẻ Thực tiễn đã cho thấy vì tình yêu thương mà con trẻ phục tùng và tín nhiệm cha mẹ hay vì tình thương yêu mà con trẻ đã vượt qua tất cả những khó khăn, thử thách để đạt được mục tiêu phấn đấu của mình thoả lòng mong ước của cha mẹ Trong thực tế đã có những trường hợp trẻ mắc lỗi bố mẹ đe nẹt

nhưng con không nhận lỗi nhưng khi ông bà dùng tình thơng yêu khuyên nhủ đứa trẻ đã nhận lỗi và hứa sẽ sửa chữa sai lầm Vì vậy đòi hỏi cha mẹ phải gần gũi quan tâm chăm sóc giáo dục trẻ, tạo ra tình thương yêu trìu mến đối với trẻ Tạo cho trẻ có một chỗ dựa tinh thần vững chắc nhằm tạo ra động lực giúp trẻ phát triển và hoàn thiện nhân cách của mình

8 Giáo dục gia đình phải bảo đảm thường xuyên liên tục

Trong quá trình giáo dục muốn hình thành một phẩm chất nhân cách tốt cho trẻ đòi hỏi phải có một thời gian tương đối lâu dài và khi phẩm chất mói được hình thành và chưa có tính bền vững vì vậy cha mẹ cần quan tâm củng

cố phẩm chất đó một cách thường xuyên liên tục để giữ vững phẩm chất đó trong trẻ Điều quan trọng hơn cả là cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình cần phải giúp cho trẻ có lập trường tư tưởng vững vàng để các em có thể chiến thắng những cám dỗ của cuộc sống đời thường ở mọi nơi mọi chỗ Cha

mẹ không được lơ là, buông lỏng trong giáo dục gia đình

IV HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

Phương pháp giáo dục trẻ em trong gia đình là phương pháp hoạt động phối hợp thống nhất giữa cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình với những hoạt động của trẻ nhằm đạt được mục tiêu hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách cho trể theo yêu cầu của cha mẹ và xã hội đặt ra

Phương pháp giáo dục trẻ em trong gia đình cũng rất đa dạng phong phú tuỳ theo từng điều kiện và hoàn cảnh mà những người làm cha mẹ có thể vận dụng các phương pháp giáo dục khác nhau Các phương pháp giáo dục trong gia đình:

- Phương pháp thuyết phục

- Phương pháp trò chuyện, kể chuyện

- Phương pháp nêu gương

- Phương pháp giao việc

- Phương pháp tổ chức trò chơi

- Phương pháp tập luyện, rèn luyện

- Phương pháp thưởng phạt

1 Phương pháp thuyết phục

Phương pháp thuyết phục là phương pháp cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình, dùng lời nói để tác động đối với con trẻ nhằm giảng giải hoặc giải thích về một vấn đề đạo đức hay một chuẩn mực xã hội nào đó để giúp con trẻ hiểu về nó củng cố niềm tin và hình thành hành vi chuẩn mực với

- Giọng nói phải mềm mỏng nhưng có sức thuyết phục lớn đối với con trẻ

- Đặc biệt hơn cả là cha mẹ phải có thái độ ân cần, cảm thông sâu sắc đối với con trẻ và phải có thiện chí đối với con trẻ trong mọi tình huống

- Cha mẹ có thể kết hợp giảng giải bằng lời nói với việc sử dụng những tấm gương trong cuộc sống hay những câu chuyện mang ý nghĩa giáo dục, thuyết phục đối với trẻ

- Cha mẹ cần lưu ý tránh nói dài dòng, kể lể khoa chương khích bác,

ám chỉ hoặc chỉ trích cần phá vỡ hàng rào ngăn cách cha mẹ và con cái

2 Phương pháp giáo dục bằng nêu gương

Phương pháp giáo dục bằng nêu gương là cha mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình dùng những tấm gương tiêu biểu trong học tập, lao động, rèn luyện, v.v để kích thích con trẻ trong học tập, và làm theo, hoặc cũng có thể dùng những tấm gương phản diện để nhắc nhở, giáo dục trẻ em tránh những hành vi tương tự