Lịch sử phát triển của nền snar xuất hàng hóa. Trong lịch sử có 2 kiểu tổ chức kinh tế Khái niệm sản xuất hàng hóa: là kiểu tổ chức kinh tế mà sản phẩm được sản xuất ra để trao đổi hoặc bán trên thị trường. Phân biệt sự khác nhau căn bản giữa kinh tế tự cấp tự túc (kinh tế tự nhiên) với kinh tế hàng hóa: +Kinh tế tự cấp tự túc: sản xuất để tiêu dùng; +Kinh tế hàng hóa: sản xuất để bán.
Trang 1CHƯƠNG 1 HỌC THUYẾT GIÁ TRỊ
I Điều kiện ra đời, đặc trưng và ưu thế của
sản xuất hàng hóa
1 Điều kiện ra đời và tồn tại của sản xuất hàng
hóa
a Khái niệm sản xuất hàng hóa
- Lịch sử phát triển của nền sản xuất hàng hóa
Trong lịch sử có hai kiểu tổ chức kinh tế đó là:
sản xuất tự cấp, tự túc và sản xuất hàng hóa
- Khái niệm sản xuất tự cấp tự túc: là kiểu tổ
chức kinh tế mà sản phẩm do lao động tạo ra là
nhằm thỏa mãn trực tiếp nhu cầu của chính người
sản xuất (không có trao đổi)
-Khái niệm sản xuất hàng hóa: là kiểu tổ chức
kinh tế mà sản phẩm được sản xuất ra để trao đổi
hoặc bán trên thị trường
-Phân biệt sự khác nhau căn bản giữa kinh tế tự
cấp tự túc (kinh tế tự nhiên) với kinh tế hàng hóa:
+Kinh tế tự cấp tự túc: sản xuất để tiêu dùng;
+Kinh tế hàng hóa: sản xuất để bán
b Điều kiện ra đời và tồn tại của sản xuất hàng
hóa
-Phân công lao động xã hội:
+Khái niệm phân công lao động xã hội: là sự
phân chia lao động xã hội thành các ngành nghề
khác nhau (Ví dụ)
+Kết quả phân công lao động xã hội:
Phân công lao động xã hội tạo ra sự chuyên môn
hóa sản xuất theo nghĩa là mỗi người sản xuất chỉ
tạo ra một hoặc một vài sản phẩm nhất định
Tạo ra mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất (người nọ cần sản phẩm của người kia) Vì vậy để thỏa mãn nhu cầu họ buộc phải trao đổi sản phẩm cho nhau
+Vai trò:
Phân công lao động xã hội là cơ sở khách quan,
là tiền đề của sản xuất hàng hóa;
Là điều kiện cần của sự ra đời sản xuất hàng hóa
Phân biệt phân công lao động xã hội và phân công lao động trong nội bộ đơn vị kinh tế
Kết luận: Chỉ có phân công lao động xã hội là
cơ sở khách quan của sự ra đời sản xuất hàng hóa
- Chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất (hay tính chất
tư nhân của quá trình lao động hoặc sự tồn tại các quan hệ sở hữu khác về TLSX):
+Tính chất tư nhân của lao động là do chế độ tư hữu về TLSX quy định Chế độ tư hữu xác định người sở hữu TLSX là người sở hữu sản phẩm lao động→Kết quả: đã tạo sự tách biệt về kinh tế giữa những người sản xuất với nhau
+ Sự tồn tại các quan hệ sở hữu khác nhau về TLSX (như trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam cũng dẫn đến sự tách biệt về kinh tế giữa những người sản xuất hàng hóa) Như vậy, các quan hệ sở hữu khác nhau về TLSX sẽ làm cho người sản xuất độc lập hoặc đối lập nhau, nhưng họ lại nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội nên họ phụ thuộc vào nhau theo nghĩa là người nọ cần sản phẩm của người kia
Vì vậy, muốn tiêu dùng sản phẩm của người khác thì phải thông qua trao đổi mua bán hàng hóa
Vậy điều kiện thứ hai là điều kiện đủ để sản xuất hàng hóa có thể ra đời và tồn tại
Kết luận: Sản xuất hàng hóa chỉ ra đời và tồn tại
khi có đồng thời hai điều kiện trên, nếu thiếu một trong hai điều kiện thì không có sản xuất hàng hóa
2 Đặc trưng và ưu thế của sản xuất hàng hóa
Sản xuất hàng hóa khác với sản xuất tự cấp tự túc, do sự phát triển của phân công lao động xã hội làm cho sản xuất được chuyên môn hóa ngày càng cao, thị trường ngày càng mở rộng, mối liên
hệ giữa các ngành, các vùng ngày càng chặt chẽ
Sự phát triển của sản xuất hàng hóa đã xóa bỏ tính bảo thủ, trì trệ của nền kinh tế, đẩy nhanh quá trình xã hội hóa sản xuất
Sản xuất hàng hóa so với sản xuất tự cung tự cấp
có đặc trưng và ưu thế cơ bản sau đây:
Thứ nhất, do mục đích của sản xuất hàng hóa
không phải để thỏa mãn nhu cầu của bản thân người sản xuất như trong kinh tế tự nhiên mà để thỏa mãn nhu cầu của người khác, của thị trường
Sự gia tăng không hạn chế nhu cầu của thị trường
là một động lực mạnh mẽ thúc đẩy sản xuất phát triển
Thứ hai, cạnh tranh ngày càng gay gắt, buộc mỗi
người sản xuất hàng hóa phải năng động trong sản xuất - kinh doanh, phải thường xuyên cải tiến
kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất để tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng sản phẩm, nhằm tiêu thụ được hàng hóa và thu được lợi nhuận ngày càng nhiều hơn Cạnh tranh đã thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ
Thứ ba, sự phát triển của sản xuất xã hội với tính
chất “mở” của các quan hệ hàng hóa tiền tệ làm
cho giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các địa phương trong nước và quốc tế ngày càng phát triển Từ đó tạo điều kiện ngày càng nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân
Thứ tư, xóa bỏ tính bảo thủ, trì trệ của kinh tế tự
nhiên
Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực như đã nêu trên, sản xuất hàng hóa cũng có những mặt trái của nó như phân hóa giàu – nghèo giữa những người sản xuất hàng hóa, tiềm ẩn những khả năng khủng hoảng kinh tế - xã hội, phá hoại môi trường sinh thái…)
II Hàng hóa
1 Hàng hóa và hai thuộc tính hàng hóa
a Khái niệm hàng hóa:
Hàng hóa là sản phẩm của lao động, nó có thể thỏa mãn nhu cầu của con người thông qua trao đổi, mua bán Hàng hóa có thể ở dạng vật thể hữu hình và dạng phi vật thể (hàng hóa vô hình) Hàng hóa vô hình là kết quả của ngành dịch vụ
b Hai thuộc tính của hàng hóa:
* Giá trị sử dụng: Là công dụng của vật có thể
thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người
- Đặc trưng của giá trị sử dụng:
+ Là thuộc tính tự nhiên của vật thể, những thuộc tính này sẽ quyết định công dụng, tính có ích của vật thể;
+Công dụng của vật được phát hiện dần trong quá trình phát triển của khoa học kỹ thuật của lực lượng sản xuất;
+ Giá trị sử dụng khác về chất, là nội dung vật chất của cải nên là phạm trù tồn tại vĩnh viễn;
Trang 2+Giá trị sử dụng được thể hiện trong tiêu dùng
Trong kinh tế hàng hóa, GTSD là vật mang giá
+Khái niệm giá trị trao đổi: Giá trị trao đổi là
quen hệ tỷ lệ về lượng mà những giá trị sử dụng
loại này trao đổi lấy những giá trị sử dụng loại
khác
+Thí dụ: 1m vải = 10 kg thóc → giá trị trao đổi =
1/10
+Nếu hai hàng hóa khác nhau (vải, thóc) có thể
trao đổi được với nhau thì giữa chúng phải có
một cơ sở chung giống nhau, cái chung đó không
phải là giá trị sử dụng của chúng Vì giá trị sử
dụng của vải để mặc hoàn toàn khác với giá trị sử
dụng của thóc là để ăn Cái chung đó là: cả vải và
thóc đều là sản phẩm của lao động, đều có hao
phí lao động đồng nhất kết tinh Nhờ có cơ sở
chung đó mà các hàng hóa có thể trao đổi được
với nhau
Vì vậy, người ta trao đổi hàng hóa cho nhau thực
chất là trao đổi lao động của họ ẩn giấu trong
hàng hóa Như vậy, hao phí LĐ SX ra hàng hóa
là cơ sở để trao đổi – là giá trị của hàng hóa
+ Khái niệm giá trị: giá trị hàng hóa là hao phí
lao động xã hội được kết tinh trong hàng hóa
+ Đặc trưng của giá trị: Giá trị là nội dung, là cơ
sở của giá trị trao đổi;
Giá trị biểu hiện mối quan hệ xã hội giữa những người sản xuất hàng hóa nên giá trị là thuộc tính
xã hội của hàng hóa
Giá trị là phạm trù lịch sử, nó chỉ tồn tại trong kinh tế hàng hóa
c Mối quan hệ giữa hai thuộc tính của hàng hóa
- Là sự thống nhất của hai mặt đối lập+ Thống nhất: Hai thuộc tính này cùng tồn tại trong hàng hóa, tức là một vật phải có đủ hai thuộc tính mới trở thành hàng hóa Nếu thiếu một trong hai thuộc tính, vật phẩm không thể là hàng hóa
(Ví dụ)+ Mâu thuẫn thể hiện ở chỗ:
Giá trị sử dụng là thuộc tính tự nhiên của hàng hóa
Giá trị là thuộc tính xã hội của hàng hóa
Người sản xuất làm ra hàng hóa là để bán, nên mục đích của họ là giá trị (nhưng trong tay lại có giá trị sử dụng), người mua thì cần giá trị sử dụng nhưng muốn có giá trị sử dụng thì phải thực hiện giá trị của nó
Việc thực hiện giá trị và giá trị sử dụng tách rời
về không gian, thời gian Giá trị được thực hiện trước ở trong lĩnh vực lưu thông, giá trị sử dụng được thực hiện sau trong lĩnh vực tiêu dùng Vì vậy, nếu giá trị của hàng hóa không thực hiện được thì giá trị sử dụng của nó cũng không thực hiện được
2 Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa
- Hàng hóa có hai thuộc tính giá trị và giá trị sử
tính chất hai mặt: lao động cụ thể và lao động trừu tượng C.Mác là người đầu tiên phát hiện ra tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa
a Lao động cụ thể
- Khái niệm: lao động cụ thể là lao động có ích dưới một hình thức cụ thể của những nghề nghiêp chuyên môn nhất định
Mỗi một lao động cụ thể có mục đích, phương pháp, công cụ lao động, đối tượng lao động và kết quả lao động riêng Chính những cái riêng đó phân biệt các loại lao động cụ thể khác nhau Chẳng hạn, lao động của người thợ may và lao động của người thợ mộc là hai loại lao động
cụ thể khác nhau Lao động của người thợ may
có mục đích là làm ra quần áo chứ không phải là bàn ghế; còn phương pháp là may chứ không phải là bào, cưa; có công cụ lao động là kim, chỉ chỉ, máy may chứ không phải là cái cưa, cái bào;
và lao động của người thợ may tạo ra quần áo để mặc, còn lao động của người thợ mộc là tạo ra ghế để ngồi
b Lao động trừu tượng
-Khái niệm: Lao động trừu tượng là lao động của
hình thức cụ thể của nó hoặc đó là sự tiêu phí sức lao động (tiêu hao bắp thịt, thần kinh, sức óc) của người sản xuất hàng hóa
-Đặc trưng:
+Lao động trừu tượng là lao động xã hội, là sự quy đổi các lao động khác thành lao động chung, đồng nhất, giống nhau
+Lao động trừu tượng tạo ra giá trị
+Lao động trừu tượng là phạm trù lịch sử
- Mối quan hệ lao động cụ thể và lao động trừu tượng:
Mặt thống nhất: Lao động cụ thể và lao động trừu tượng là hai mặt của một quá trình lao động sản xuất hàng hóa Do đó chúng thống nhất với nhau
Mặt mâu thuẫn: thể hiện ở chỗ lao động cụ thể vận động cùng chiều với năng suất lao động, nhưng với tư cách là lao động trừu tượng, sự hao phí sức lao động của người sản xuất hàng hóa lại vận động ngược chiều với năng suất lao động
c Mâu thuẫn cơ bản của sản xuất hàng hóa giản đơn
Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa
có quan hệ với tính chất tự nhân và tính chất xã hội của nó Đó là:
+ Một mặt, hoạt động sản xuất hàng hóa là việc làm riêng của họ, trực tiếp mang tính chất tự nhân
+ Mặt khác, nó nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội nên hoạt động sản xuất của họ lại mang tính xã hội Nếu hàng hóa sản xuất ra mà bán được có nghĩa là lao động tự nhân của họ
Trang 3tức là lao động tư nhân không được xã hội thừa
nhận, không chuyển thành lao động xã hội
+ Kết luận:
Vậy mâu thuẫn cơ bản của sản xuất hàng hóa
giản đơn là mâu thuẫn giữa lao động tư nhân và
lao động xã hội
Mâu thuẫn này là mầm mống của mọi mâu thuẫn
của kinh tế hàng hóa Nó còn được thể hiện ở
mâu thuẫn giữa giá trị sử dụng và giá trị Những
mâu thuẫn này vừa thúc đẩy sản xuất hàng hóa
phát triển vừa là tiềm ẩn của khủng hoảng kinh
tế
3 Lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng đến
lượng giá trị hàng hóa
a Thước đo lượng giá trị hàng hóa
Chất giá trị của hàng hóa là lao động trừu tượng
kết tinh trong hàng hóa Vậy lượng giá trị hàng
hóa là do số lượng lao động hao phí để làm ra
hàng hóa quyết định
Nhưng như vậy là chưa đủ, vì trong thực tế, có
trường hợp nhiều người sản xuất ra một loại sản
phẩm như nhau, nhưng số lượng thời gian lao
động hao phí lại không bằng nhau Ví dụ: cùng
làm nghề dệt vải và cùng dệt một số lượng vải
như nhau (10m), người thứ nhất hao phí 10h lao
động, người thứ hai 7h, người thứ ba 5h…sở dĩ
có sự khác về lượng thời gian lao động hao phí
như vậy là do số lượng và chất lượng TLSX của
mỗi người không giống nhau; khả năng và trình
độ thành thạo riêng của từng người, cũng không
như nhau Do đó, nếu chỉ nói số lượng thời gian
lao động sản xuất ra hàng hóa quyết định số
lượng giá trị của hàng hóa thì dẫn đến là người
sản xuất càng kém bao nhiêu thì giá trị do người
đó tạo ra càng lớn bấy nhiêu
Nhưng C.Mác đã vạch ra rằng lượng giá trị của hàng hóa không phải được quyết định bởi thời gian lao động cá biệt mà bởi thời gian lao động
xã hội cần thiết để sản xuất hàng hóa
-Khái niệm thời gian lao động xã hội cần thiết: là thời gian lao động cần thiết để sản xuất ra 1 hàng hóa nào đó trong những điều kiện bình thường của xã hội với 1 trình độ thành thạo trung bình, 1 trình độ kỹ thuật trung bình và cường độ lao động trung bình so với hoàn cảnh xã hội nhất định
Thông thường, thời gian lao động xã hội cần thiết trùng hợp với thời gian lao động cá biệt của những người cung cấp đại bộ phận loại hàng hóa nào đó trên thị trường
b Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa
Do thời gian lao động xã hội cần thiết luôn thay đổi nên lượng giá trị của hàng hóa cũng là 1 đại lượng không cố định Sự thay đổi này phụ thuộc vào ba nhân tố: Năng suất lao động, cường độ lao động, và mức độ phức tạp hay giản đơn của lao động
- Nhân tố ảnh hưởng thứ nhất: Năng suất lao
động xã hộiKhái niệm năng suất lao động: Năng suất lao động là năng lực sản xuất của người lao động
Nó được tính bằng: Số lượng sản phẩm/1 đơn vị thời gian hoặc Số lượng thời gian lao động cần thiết/1 đơn vị sản phẩm
+ Có 2 loại năng suất lao động: NSLĐ cá biệt và NSLĐ xã hội
NSLĐ cá biệt ảnh hưởng đến giá trị cá biệt và NSLĐ xã hội ảnh hưởng đến giá trị xã hội của hàng hóa
NSLĐ xã hội càng tăng, thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hóa càng giảm lượng giá trị của 1 đơn vị sản phẩm càng ít
Ngược lại, NSLĐ xã hội càng giảm thì thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hóa càng tăng và lượng giá trị của 1 đơn vị sản phẩm càng nhiều
Kết luận: Lượng giá trị hàng hóa của
1 đơn vị sản phẩm hàng hóa tỷ lệ thuận với số lượng lao động kết tinh và tỷ lệ nghịch với NSLĐ xã hội Như vậy, muốn giảm giá trị của mỗi đơn vị hàng hóa phải tăng NSLĐ xã hội
Các nhân tố ảnh hưởng đến NSLĐ:
+ Trình độ khéo léo của người lao động;
+ Sự phát triển của khoa học-kỹ thuật và trình độ ứng dụng của tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất;
+Sự kết hợp xã hội của quá trình sản xuất;
+Quy mô và hiệu quả của TLSX;
+Điều kiện tự nhiên
Nhân tố ảnh hưởng thứ hai: Cường độ lao động
+Khái niệm cường độ lao động: Cường độ lao động là mức độ khẩn trương, căng thẳng mệt nhọc của lao động Nó được tính bằng: Số lượng lao động hao phí/1 đơn vị thời gian
+Tăng cường độ lao động là tăng số lượng số lượng lao động hao phí trong 1 đơn vị thời gian, hoặc tăng mức độ khẩn trương và nặng nhọc của lao động
+So sánh giữa tăng cường độ lao động và tăng năng suất lao động
Giống nhau: Chúng đều làm tăng số lượng sản phẩm sản xuất trong 1 thời gian nhất định.Khác nhau: Tăng năng suất lao động thì tổng giá trị tạo ra trong 1 đơn vị thời gian không đổi do đó giá trị của tổng khối lượng hàng hóa sản xuất ra không đổi; nhưng giá trị của 1 đơn vị hàng hóa giảm xuống Còn tăng cường độ lao động thì tổng giá trị tạo ra trong 1 đơn vị thời gian không đổi
Như vậy, tăng cường độ lao động cũng giống như kéo dài thời gian lao động
- Nhân tố ảnh hưởng thứ ba: Tính chất của lao
động (lao động giản đơn và lao động phức tạp).+ Lao động giản đơn là lao động mà bất kỳ 1 người bình thường nào có khả năng lao động dù chưa qua đào tạo đều có thể tiến hành được.+ Lao động phức tạp là lao động đòi hỏi phải được đào tạo, huấn luyện mới có thể tiến hành được
Trong cùng một đơn vị thời gian lao động như nhau, lao động phức tạp tạo ra nhiều giá trị hơn
so với lao động giản đơn Xét về mặt lượng giá trị thì lao động phức tạp là lao động giản đơn nhân bội lên Trong quá trình trao đổi hàng hóa, mọi lao động phức tạp đều được quy thành lao động giản đơn theo những tỷ lệ nhất định Tỷ lệ quy đổi này được tiến hành một cách tự phát trên thị trường
Kết luận:
- Giá trị hàng hóa là lao động xã hội trừu tượng giản đơn trung bình của người sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa
- Lượng giá trị hàng hóa được đo bằng thời gian lao động xã hội cần thiết, giản đơn trung bình
Trang 4c Cơ cấu lượng giá trị hàng hóa
Để sản xuất ra hàng hóa cần phải chi phí lao
động bao gồm lao động quá khứ tồn tại trong các
yếu tố như tư liệu sản xuất: máy móc, công cụ,
nguyên vật liệu và lao động sống hao phí trong
quá trình chế biến tư liệu sản xuất thành sản
phẩm – hàng hóa mới Sự kết tinh của lao động
quá khứ trong giá trị của tư liệu sản xuất chính là
giá trị cũ, còn lao động sống hao phí trong quá
trình sản xuất ra sản phẩm mới chính là giá trị
mới Vì vậy,cơ cấu lượng giá trị hàng hóa bao
gồm 2 bộ phận: 1/Bộ phận giá trị cũ; 2/ Bộ phận
giá trị mới
Như vậy : W = C + V + m
IV Quy luật giá trị
Sản xuất hàng hóa chịu sự tác động của quy luật
kinh tế chung như: Quy luật quan hệ sản xuất
phải phù hợp với trình độ phát triển của lực
lượng sản xuất; quy luật tiết kiệm thời gian lao
động; quy luật tăng năng suất lao động…Nhưng
vai trò cơ sở cho sự chi phối nền sản xuất hàng
hóa thuộc về quy luật giá trị
Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của
sản xuất và trao đổi hàng hóa Ở đâu có sản xuất
và trao đổi hàng hóa thì ở đó có sự tồn tại và phát
huy tác dụng của quy luật giá trị
1 Nội dung, yêu cầu của quy luật giá trị
Theo quy luật giá trị, sản xuất và trao đổi
hàng hóa phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã
hội cần thiết Trong kinh tế hàng hóa, mỗi người
sản xuất tự quyết định hao phí lao động cá biệt
của mình, nhưng giá trị của hàng hóa không phải
được quyết định bởi hao phí lao động cá biệt của
động xã hội cần thiết Vì vậy, muốn bán được hàng hóa, bù đắp cho chi phí và có lãi, người sản xuất phải điều chỉnh làm cho hao phí lao động cá biệt của mình phù hợp với mức chi phí mà xã hội chấp nhận được
Trao đổi hàng hóa phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết, và trao đổi phải theo nguyên tắc ngang giá.(giải thích rõ về nguyên tắc trao đổi ngang giá)
Sự vận động của quy luật giá trị thông qua sự vận động của giá cả hàng hóa Vì giá trị là cơ sở của giá cả, hay giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị, nên trước hết giá cả phụ thuộc vào giá trị
Hàng hóa nào nhiều giá trị thì giá cả của nó sẽ cao và ngược lại
Trên thị trường, ngoài giá trị, giá cả còn phụ thuộc vào các nhân tố khác như: Cạnh tranh, cung cầu, sức mua của đồng tiền (Phân tích rõ những nhân tố này)
Sự tác động của các nhân tố này làm cho giá cả hàng hóa trên thị trường tách rời giá trị và lên xuống xoay quanh giá trị của nó Đó chính là
cơ chế hoạt động của quy luật giá trị Thông qua
sự vận động của giá cả thị trường mà quy luật giá trị phát huy tác dụng nó
2 Tác dụng của quy luật giá trị
Trong sản xuất hàng hóa, quy luật giá trị có ba tác động chủ yếu sau:
Thứ nhất, điều tiết sản xuất và lưu thông hàng
hóaĐiều tiết sản xuất là điều hòa, phân bổ các yếu tố sản xuất giữa các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế Tác dụng này của quy luật giá trị thông
trường dưới tác động của quy luật cung cầu.Nếu
ở ngành nào đó khi cung nhỏ hơn cầu, giá cả hàng hóa sẽ lên cao hơn giá trị, hàng hóa bán chạy, lãi cao, thì người sản xuất sẽ đổ xô vào ngành ấy Do đó, tư liệu sản xuất và sức lao động được chuyển dịch vào ngành ấy sẽ tăng lên
Ngược lại, khi cung ở ngành ấy đó vượt quá cầu, giá cả hàng hóa giảm xuống, hàng hóa bán không chạy và có thể lỗ vốn Tình hình đó buộc người sản xuất phải thu hẹp quy mô sản xuất lại hoặc chuyển sang đầu tư vào ngành có giá cả hàng hóa cao
Điều tiết lưu thông của quy luật giá trị cũng thông qua giá cả trên thị trường Sự biến động của giá cả thị trường cũng có tác dụng thu hút luồng hàng từ nơi giá cả thấp đến nơi giá cả cao,
do đó làm cho lưu thông hàng hóa trở nên thông suốt
Như vậy, sự biến động của giá cả trên thị trường không những chỉ rõ sự biến động về kinh
tế, mà còn tác động điều tiết nền kinh tế hàng hóa
Thứ hai, kích thích cải tiến kỹ thuật, hợp lý
hóa sản xuất, tăng năng suất lao động, thúc đẩy lực lượng sản xuất xã hội phát triển
Trong nền kinh tế hàng hóa, mỗi người sản xuất hàng hóa là một chủ thể kinh tế độc lập, tự quyết định hoạt động sản xuất kinh doanh của mình Nhưng do điều kiện sản xuất khác nhau nên hao phí lao động cá biệt của mỗi người khác nhau, người sản xuất nào có hao phí lao động cá biệt nhỏ hơn hao phí lao động xã hội của hàng hóa ở thế có lợi, sẽ thu được lãi cao Người sản xuất nào có hao phí lao động cá biệt lớn hơn hao
vốn Để giành lợi thế cạnh tranh và tránh nguy cơ
vỡ lợ, phá sản họ phải hạ thấp hao phí lao động
cá biệt của mình, sao cho bằng hao phí lao động
xã hội cần thiết Muốn vậy, họ phải luôn tìm cách cải tiến kỹ thuật, cải tiến tổ chức quản lý, thực hiện tiết kiệm chặt chẽ, tăng năng suất lao động
Sự cạnh tranh quyết liệt càng thúc đẩy quá trình này diễn ra mạnh mẽ hơn, mang tính xã hội Kết quả là lực lượng sản xuất xã hội được thúc đẩy phát triển mạnh mẽ
Thứ ba, thực hiện sự lựa chọn tự nhiên và phân
hóa người sản xuất hàng hóa thành người giàu, người nghèo
Quá trình cạnh tranh theo đuổi giá trị tất yếu dễn đến kết quả là những người có điều kiện sản xuất thuận lợi, có trình độ, kiến thức cao, trang bị kỹ thuật tốt nên có hao phí lao động cá biệt thấp hơn hao phí lao động xã hội cần thiết, nhờ đó phát tài, giàu lên nhanh chóng Họ mua sắm thêm tư liệu sản xuất, mở rộng sản xuất kinh doanh Ngược lại những người không có điều kiện thuận lợi, làm ăn kém cỏi, hoặc gặp rủi ro trong kinh doanh nên bị thua lỗ dẫn tới phá sản trở thành nghèo khó
Những tác động của quy luật giá trị trong nền kinh tế hàng hóa có ý nghĩa lý luận và thực tiễn hết sức to lớn: một mặt quy luật giá trị chi phối
sự lựa chọn tự nhiên, đào thải các yếu kém, kích thích các nhân tố tích cực phát triển; mặt khác, phân hóa xã hội thành kẻ giàu người nghèo, tạo
ra sự bất bình đẳng trong xã hội
Trang 5CHƯƠNG 2 HỌC THUYẾT GIÁ TRỊ
THẶNG DƯ
I Sự chuyển hóa tiền tệ thành tư bản
1 Công thức chung của tư bản
Tiền là sản vật cuối cùng của lưu
thông hàng hóa, đồng thời cũng là hình thức biểu
hiện đầu tiên của tư bản Mọi tư bản lúc đầu đều
biểu hiện dưới hình thái một số tiền nhất định
Nhưng bản thân tiền không phải là tư bản Tiền
chỉ biến thành tư bản trong những điều kiện nhất
định, khi chúng được sử dụng để bóc lột lao động
của người khác
Tiền được coi là tiền thông thường thì vận
động theo công thức H-T-H (hàng- tiền-hàng).
Tiền được coi là tư bản, thì vận động theo
công thức T-H-T (tiền –hàng-tiền) Bất cứ tiền
nào vận động theo công thức T-H-T đều chuyển
hóa thành tư bản
So sánh công thức lưu thông hàng hóa giản
đơn H-H và công thức lưu thông của tư bản
T-H-T.
Giống nhau: Đều có quá trình mua và bán, đều
gồm các nhân tố vật chất tiền và hàng và đều bao
gồm người bán và người mua
Khác nhau: Công thức lưu thông hàng hóa
giản đơn H-T-H bắt đầu bằng việc bán (H-T) và
kết thúc bằng việc mua (T-H) Điểm xuất phát và
kết thúc đều là hàng hóa, tiền chỉ đóng vai trò
trung gian
Còn công thức lưu thông của tư bản bắt đầu
bằng việc mua (T-H) và kết thúc bằng việc bán
(H-T) Điểm xuất phát và kết thúc đều là tiền tệ,
hàng hóa chỉ đóng vai trò trung gian
Mục đích của lưu thông hàng hóa giản đơn là giá trị sử dụng, nên các hàng hóa trao đổi phải có giá trị sử dụng khác nhau và sự vận động sẽ kết thúc
ở giai đoạn thứ hai, khi những người trao đổi có được giá trị sử dụng mình cần
Còn mục đích của lưu thông tư bản là giá trị
và giá trị tăng thêm do đó công thức vận động
đầy đủ của tư bản là: T-H-T / (T / =T+∆t) ∆t
C.Mác gọi là giá trị thặng dư, số tiền ứng ra ban đầu là tư bản
Vậy tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng
dư Vì mục đích của lưu thông tư bản là sự lớn
lên của giá trị, là giá trị thặng dư, nên sự vận động của tư bản là không giới hạn
C.Mác gọi công thức T-H-T / là công thức chung của tư bản vì sự vận động của mọi tư bản đều biểu hiện trong lưu thông dưới dạng khái quát đó
2.Mâu thuẫn công thức chung của tư bản Nhìn vào công thức chung của tư bản T-H-
T / ta thấy hình như giá trị thặng dư được hình thành trong lưu thông?
Xét các trường hợp trong lưu thông:
Trường hợp trao đổi ngang giá : chỉ có sự thay đổi hình thái của giá trị, còn tổng giá trị cũng như phần giá trị nằm trong tay mỗi bên tham gia trao đổi trước sau vẫn không thay đổi
Trường hợp trao đổi không ngang giá: nếu hàng hóa bán cao hơn giá trị, thì lời anh ta nhận được khi là người bán cũng chính là số tiền anh
ta sẽ mất đi khi là người mua, rốt cuộc anh ta sẽ không được lợi thêm gì cả Còn nếu mua hàng hóa thấp hơn gía trị, thì tình hình cũng tương tự như trên
Giả sử có một số người chuyên mua rẻ, bán đắt, thì như C.Mác nói, điều đó chỉ có thể giải thích được sự làm giàu của những thương nhân
cá biệt chứ không thể giải thích được sự làm giàu của toàn bộ giai cấp các nhà tư bản , vì tổng giá trị trước lúc trao đổi cũng như trong và sau khi trao đổi không thay đổi, mà chỉ có phần giá trị nằm trong tay mỗi bên trao đổi là thay đổi
Như vậy lưu thông không tạo ra giá trị mới
Nhưng nếu người có tiền không tiếp xúc với lưu thông, tức đứng ngoài lưu thông thì cũng không thể làm cho tiền của mình lớn lên được
Vậy là tư bản không thể xuất hiện từ lưu thông và cũng không thể xuất hiện ở bên ngoài lưu thông Nó phải xuất hiện trong lưu thông và đồng thời không phải trong lưu thông Đó là mâu thuẫn công thức chung của tư bản.
II.Sự sản xuất ra giá trị thặng dư
Quá trình sản xuất trong xí nghiệp TBCN cũng là quá trình kết hợp sức lao động và tư liệu sản xuất để tạo ra giá trị sử dụng Nhưng sức lao động và tư liệu sản xuất do nhà tư bản mua, cho nên sản xuất TBCN có đặc điểm:
Một là: công nhân làm việc dưới sự kiểm soát của nhà tư bản
Hai là: sản phẩm được làm ra thuộc sở hữu của nhà tư bản
Để hiểu rõ quá trình sản xuất giá trị thặng dư, lấy sản xuất sợi của một nhà tư bản làm ví dụ:
Giả sử để sản xuất sợi nhà tư bản mua các yếu
tố sản xuất (theo đúng giá trị) Bông 10 kg giá 10 $ Để biến 10 kg bông thành sợi, hao mòn máy móc là 2$
Giá trị sức lao động trong một ngày 12 giờ là 3$ Nhà tư bản ứng ra là 15$
Giả sử trong 6 giờ bằng lao động cụ thể của mình, công nhân đã chuyển 10 kg bông thành sợi, và bằng lao động lao động trìu tượng công nhân đã tạo ra giá trị mới là 3$ Như vậy sau 6 giờ công nhân đã tạo ra số sợi cho nhà tư bản có giá trị là 15$ Quá trình sản xuất sợi không thể dừng lại ở đây vì nhà tư bản thuê công nhân 12 giờ, vì vậy công nhân phải tiếp tục làm việc 6 giờ nữa, và trong 6 giờ ấy công nhân cũng tao ra số sợi cho nhà tư bản có giá trị là 15 $ Như vậy trong 12 giờ công nhân tao ra số sợi cho nhà tư bản với tổng giá trị là 30$ Trong đó chi phí nhà
tư bản bỏ ra là: 27$
Nếu bán sợi theo đúng giá trị (30$) , thì nhà tư bản thu được :30-27=3$ Mác gọi là giá trị thặng
dư và kí hiệu là :m Kết luận:
Trong quá trình sản xuất, bằng lao động cụ thể của mình công nhân đã chuyển giá trị tư liệu sản xuất vào sản phẩm và hình thành c ( trong ví dụ trên là 24$), và bằng lao động trìu tượng công nhân đã tạo ra giá trị mới (v+m) trong ví dụ trên
là 6$ Kết cấu giá trị của hàng hóa là: c+v+m
Vậy giá trị thặng dư là một bộ phận của giá trị mới dôi ra ngoài giá trị sức lao động do công nhân làm thuê tạo ra và bị nhà tư bản chiếm không
Quá trình sản xuất ra giá trị thặng dư chỉ là quá trình tạo ra giá trị kéo dài quá cái điểm mà ở
đó giá trị sức lao động do nhà tư bản trả được hoàn lại bằng một vật ngang giá mới
Trang 6Ngày lao động của công nhân được chia thành
2 phần: Thời gian lao động tất yếu (TGLĐTY) và
thời gian lao động thặng dư (TGLĐTD)
Thời gian lao động tất yếu (cần thiết) là
khoảng thời gian mà người công nhân tạo ra một
lượng giá trị ngang bằng giá trị sức lao động của
mình Lao động trong khoảng thời gian này gọi
là lao động tất yếu
Thời gian lao động thặng dư là khoảng thời
gian tạo ra giá trị thặng dư cho nhà tư bản Lao
động trong khoảng thời gian này là lao động
thặng dư
Nghiên cứu quá trình sản xuất giá trị thặng
dư, chúng ta thấy mâu thuẫn công thức chung
của tư bản được giải quyết Việc chuyển hóa của
tiền thành tư bản diễn ra trong lưu thông , mà
đồng thời không diễn ra trong lưu thông chỉ có
trong lưu thông nhà tư bản mới mua được hàng
hóa sức lao động Nhưng sau đó nhà tư bản sử
dụng hàng hóa sức lao động trong sản xuất, tức là
ngoài lĩnh vực lưu thông để sản xuất ra giá trị
thặng dư cho nhà tư bản Vì vậy tiền của nhà tư
bản mới chuyển thành tư bản
Ngày nay, một bộ phận nhỏ công nhân có cổ
phiếu, họ được hưởng một phần nhỏ lợi tức cổ
phần, điều này không có nghĩa là trong CNTB
không còn bóc lột nữa, vì trên thực tế, công nhân
chỉ có số cổ phiều không đáng kể, họ không có
vai trò chi phối doanh nghiệp, thu nhập chủ yếu
cuả họ vẫn là tiền lương
Sản xuất giá trị thặng dư –Quy luật kinh tế
tuyệt đối của CNTB
Sản xuất ra giá trị thặng dư phản ánh mối quan hệ bản chất nhất của CNTB-quan hệ tư bản bóc lột lao động làm thuê
Sản xuất ra giá trị thặng dư không chỉ phản ánh mục đích của sản xuất TBCN mà còn vạch rõ phương tiện, thủ đoạn để đạt được mục đích đó là tăng cường bóc lột công nhân làm thuê
Nội dung của quy luật: Sản xuất giá trị thặng
dư tối đa bằng cách tăng cường các phương tiện
kỹ thuật và quản lý nhằm bóc lột sức lao động của công nhân làm thuê
Tác dụng của quy luật: Sản xuất giá trị thặng
dư là động lực vận động phát triển của CNTB, làm cho mâu thuẫn của CNTB thêm gay gắt đặc biệt là mâu thuẫn cơ bản của CNTB
Biểu hiện mới của sản xuất giá trị thặng dư : Giá trị thặng dư được tạo ra chủ yếu nhờ tăng năng suất lao động; lao động trí tuệ, lao động có trình độ kỹ thuật cao có vai trò quyết định trong việc sản xuất ra giá trị thặng dư, nhờ sử dụng lực lượng lao động này mà m’ và M tăng lên rất nhiều
Sự bóc lột của các nước tư bản trên phạm vi quốc tế ngày càng mở rộng
-Về xã hội: Nó thúc đẩy mọi mâu thuẫn vốn có trong CNTB ngày càng phát triển, đưa người lao động đến bước đường cùng Chính nó là nguyên nhân quy định xu hướng lịch sử tất yếu của CNTB sẽ phải nhường chỗ cho xã hội mới văn minh hơn- xã hội XHCN- giai đoạn đầu của hình thái kinh tế- xã hội CSCN
Quy luật này là quy luật kinh tế cơ bản của TBCN vì
- Nó chỉ ra bản chất của phương thức sản xuất
- Nó chỉ ra mục đích của nền sản xuất TBCN là sản xuất giá trị thặng dư
- Nó vạch rõ thủ đoạn để đạt mục đích đó là: Bằng mọi cách tăng cường bóc lột lao động làm thuê
Vai trò
Quy luật này đã tác động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội tư bản chủ nghĩa Nó quyết định toàn bộ quá trình phát sinh, phát triển, và diệt vong của CNTB
- Về kinh tế: Nó là động lực thúc đẩy kỹ thuật phát triển, làm cho lực lượng sản xuất trong xã hội tư bản chủ nghĩa phát triển mạnh
- Về tư tưởng: Nó chi phối con người sống vì tiền
-Về xã hội: Nó thúc đẩy mọi mâu thuẫn vốn có trong CNTB ngày càng phát triển, đưa người lao động đến bước đường cùng Chính nó là nguyên nhân quy định xu hướng lịch sử tất yếu của CNTB sẽ phải nhường chỗ cho xã hội mới văn minh hơn- xã hội XHCN- giai đoạn đầu của hình thái kinh tế- xã hội CSCN
Trang 7
CHƯƠNG 4 SỨ MỆNH LỊCH SỬ CỦA GIAI
CẤP CÔNG NHÂN
VÀ CÁCH MẠNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
I Sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
1 Giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của
nó
a Khái niệm giai cấp công nhân
Các Mác và P Ăngghen đã dùng nhiều
thuật ngữ khác nhau: Giai cấp vô sản- giai cấp xã
hội hoàn toàn chỉ dựa vào việc bán sức lao động
của mình, lao động làm thuê ở thế kỷ XIX, giai
cấp vô sản hiện đại, giai cấp công nhân đại công
nghiệp, như những cụm từ đồng nghĩa để biểu
thị một khái niệm giai cấp công nhân- con đẻ của
nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa, giai cấp
đại biểu cho lực lượng sản xuất tiên tiến, cho
phương thức sản xuất hiện đại
Về cơ bản, có thể khái quát đặc trưng cơ bản
của giai cấp này:
Về phương thức lao động, phương thức sản
xuất (PTSX): giai cấp công nhân là người lao
động trực tiếp hay gián tiếp vận hành các công cụ
sản xuất có tính chất công nghiệp ngày càng hiện
đại và xã hội hóa cao
Về vị trí của giai cấp công nhân trong quan
hệ sản xuất:
Ở PTSX TBCN: giai cấp công nhân là
những người lao động không có tư liệu sản xuất,
phải bán sức lao động cho nhà tư bản và bị nhà
tư bản bóc lột giá trị thặng dư nên gọi là giai cấp
vô sản
Căn cứ vào những đặc trưng trên, trong tác
phẩm “Những nguyên lý của chủ nghĩa cộng
sản”, Ph Ăngghen đã đưa ra định nghĩa: “Giai
cấp vô sản là một giai cấp xã hội hoàn toàn chỉ kiếm sống bằng việc bán lao động của mình, chứ không phải sống bằng lợi nhuận của bất cứ tư bản nào, đó là một giai cấp mà hạnh phúc và đau khổ, sống và chết, toàn bộ sự sống còn của
họ đều phụ thuộc vào số cầu về lao động, tức là vào tình hình chuyển biến tốt hay xấu của công việc làm ăn, vào sự biến động của cạnh tranh không gì ngăn cản nổi”
Nói tóm lại, giai cấp công nhân hay giai cấp
vô sản là kết quả của cuộc cách mạng công nghiệp
Phát triển học thuyết của Các- Mác và Ănghen trong thời đại đế quốc chủ nghĩa, đặc biệt là từ thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước Nga Xô-Viết, V.I.Lênin đã hoàn thiện thêm khái niệm giai cấp công nhân Theo ông, sự phân chia giai cấp trong xã hội phải dựa vào vị trí khác nhau của các tập đoàn người trong quan hệ đối với tư liệu sản xuất, trong tổ chức, quản lý sản xuất và phân phối sản phẩm
Trong phương thức sản xuất XHCN: Giai cấp công nhân là giai cấp thống trị, giai cấp lãnh đạo cuộc đấu tranh cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, đại biểu cho toàn thể nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất cơ bản đã được công hữu hóa
Trong thời kỳ quá độ lên CNXH: Giai cấp công nhân có đặc trưng nhất bằng thuộc tính thứ nhất, thuộc tính thứ hai xét trên toàn bộ giai cấp, thì giai cấp công nhân đã làm chủ TLSX, nhưng trong điều kiện nhiều thành phần kinh tế, vẫn còn một bộ phận công nhân làm thuê cho doanh
nghiệp tư nhân, và họ vẫn bị bóc lột giá trị thặng
dư do đó họ chỉ được làm chủ trên danh nghĩa
Qua thực tiễn cách mạng nước Nga, V.I.Lênin đã làm rõ hơn vai trò của giai cấp công nhân trong quá trình lãnh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa, trong xây dựng chủ nghĩa xã hội
Ngày nay, với sự phát triển của cuộc cách mạng khoa học, công nghệ của chủ nghĩa tư bản
từ nửa sau thế kỷ XX, giai cấp công nhân hiện đại đã có một số sự thay đổi nhất định so với trước đây
Xét về phương thức lao động, công nhân trong thế kỷ XIX chủ yếu là lao động cơ khí, lao động chân tay thì nay đã xuất hiện một bộ phận công nhân của những ngành ứng dụng công nghệ
ở trình độ phát triển cao, do vậy công nhân có trình độ tri thức ngày càng cao Về phương diện đời sống, công nhân ở các nước tư bản chủ nghĩa
đã có những thay đổi quan trọng, một bộ phận công nhân đã có một số tư liệu sản xuất nhỏ để cùng với gia đình làm thêm trong các công đoạn phụ cho các xí nghiệp chính; một bộ phận nhỏ công nhân đã có cổ phần trong các xí nghiệp tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên, trong thực tế, số cổ phần và tư liệu sản xuất của giai cấp công nhân chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ, còn tuyệt đại bộ phận tư liệu sản xuất trong các nước tư bản chủ nghĩa vẫn nằm trong tay các nhà tư bản lớn Giai cấp công nhân về cơ bản vẫn không có tư liệu sản xuất, vẫn phải bán sức lao động cho các nhà tư bản, cả sức lao động trí óc và sức lao động chân tay
Trong các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa, về cơ bản giai cấp công nhân cùng với nhân dân lao động đã trở thành những người làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội
Xuất phát từ quan niệm của các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác –Lênin về giai cấp công nhân, nghiên cứu những biến đổi của giai cấp công nhân trong giai đoạn hiện nay, có thể định
nghĩa:“Giai cấp công nhân là một tập đoàn xã
hội ổn định, hình thành và phát triển cùng với quá trình phát triển của nền công nghiệp hiện đại, với nhịp độ phát triển của lực lượng sản xuất, có tính chất xã hội hóa ngày càng cao, là lực lượng lao động cơ bản tiên tiến trong các quy trình công nghệ, dịch vụ công nghiệp, trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quá trình sản xuất, tái sản xuất ra của cải vật chất và cải tạo các quan hệ xã hội; đại biểu cho lực lượng sản xuất và phương thức sản xuất tiên tiến trong thời đại ngày nay”
b Nội dung và đặc điểm sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
Nội dung sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân
GCCN có sứ mệnh lịch sử là xóa bỏ chế độ TBCN, xóa bỏ chế độ người bóc lột người, giải phóng GCCN, nhân dân lao động và toàn thể nhân loại khỏi sự áp bức, bóc lột, nghèo nàn, lạc hậu xây dựng CNXH và CNCS
Trong tác phẩm “Chống Đuyrinh”, khi nói về vai trò lịch sử của giai cấp công nhân, Ph.Ăngghen chỉ rõ: “Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tạo ra một lực lượng bị buộc phải thành cuộc cách mạng ấy, nếu không sẽ bị diệt vong” và “Thực hiện sự nghiệp giải phóng thế giới ấy, đó là sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản hiện đại”
Đặc điểm sứ mệnh lịch sử của GCCN
Trang 8Đó là quá trình cách mạng toàn diện, triệt để,
khó khăn,phức tạp và lâu dài Sứ mệnh của giai
cấp công nhân phải phải trải qua 2 bước:
Bước thứ nhất: “Giai cấp vô sản chiếm lấy
chính quyền nhà nước và biến tư liệu sản xuất
trước hết thành sở hữu nhà nước”
Bước thứ hai “ giai cấp vô sản tự thủ tiêu
với tư cách là giai cấp vô sản, chính vì thế mà nó
cũng xóa bỏ mọi sự phân biệt giai cấp và mọi đối
kháng giai cấp, và cũng xóa bỏ nhà nước với tư
cách là nhà nước”
Giai cấp công nhân phải thực hiện cả 2 bước
và phải theo tuần tự và bước thứ hai là bước
quan trọng nhất để giai cấp công nhân hoàn
thành sứ mệnh lịch sử của mình
Hơn nữa, để hoàn thành sứ mệnh của mình
giai cấp công nhân phải tập hợp được tầng lớp
nhân dân lao động xung quanh nó, triến hành
cuộc đấu tranh cách mạng xóa bỏ xã hội cũ và
xây dựng xã hội mới về mọi mặt từ kinh tế tới
chính trị và văn hóa tư tưởng
Trong quá trình tiến lên CNXH, giai cấp công
nhân cũng gặp sự chống đối quyết liệt của kẻ thù
giai cấp, gặp phải tính tự phát của người sản xuất
nhỏ.v v
2 Điều kiện khách quan quy định sứ mệnh
lịch sử của giai cấp công nhân
a Địa vị kinh tế - xã hội của giai cấp công nhân
trong xã hội tư bản chủ nghĩa
Địa vị kinh tế của giai cấp công nhân trong
xã hội tư bản chủ nghĩa:
Trong xã hội TBCN GCCN đại diện cho
LLSX tiên tiến, ngày càng mang tính xã hội hóa
cao Do đó nó là lực lượng quyết định phá vỡ QHSX TBCN
GCCN bị bóc lột nặng nề nhất Họ vẫn đang
là lực lượng chủ yếu làm ra của cải cho xã hội và lợi nhuận cho các nhà tư bản nhưng mức thu nhập của họ thấp hơn nhiều so với giới chủ và khoảng cách này ngày càng lớn
Địa vị xã hội của giai cấp công nhân trong
xã hội tư bản chủ nghĩa:
Là giai cấp có số lượng đông đảo trong xã hội nhưng bị giai cấp tư sản thống trị áp bức, bóc lột
Mục đích đấu tranh và lợi ích của GCCN là thống nhất với lợi ích của những người lao động
bị áp bức Do đó, GCCN có khả năng đoàn kết, tập hợp quần chúng lao động để làm cách mạng giải phóng mình và giải phóng nhân loại
Sự phát triển của nền đại công nghiệp tạo điều kiện cho GCCN là giai cấp duy nhất có khả năng lãnh đạo CMXH và xây dựng một phương thức sản xuất mới cao hơn phương thức sản xuất TBCN
b Đặc điểm chính trị - xã hội của giai cấp công nhân
- Giai cấp công nhân là giai cấp tiên tiến nhất thời đại ngày nay
Giai cấp công nhân là giai cấp tiên phong cách mạng vì họ đại diện cho phương thức sản xuất tiên tiến, phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa, phương thức sản xuất gắn liền với nền khoa học công nghệ hiện đại; giai cấp công nhân
có hệ tư tưởng tiên phong của thời đại ngày nay
là tư tưởng Mác – Lênin mang tính cách mạng
dựng trên cơ sở tiếp thu những thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên, những tri thức tiên tiến nhất của thời đại Giai cấp công nhân không chỉ tiên phong trong lý luận mà còn tiên phong trong hành động, luôn luôn đi đầu trong mọi phong trào cách mạng Bằng hành động tiên phong của mình mà lôi kéo các giai cấp, tầng lớp khác vào phong trào cách mạng
- Giai cấp công nhân là giai cấp có tính cách mạng triệt để nhất
Trong cuộc cách mạng tư sản, giai cấp tư sản chỉ có tinh thần cách mạng trong thời kỳ đấu tranh chống chế độ phong kiến còn khi giai cấp này đã giành được chính quyền thì họ quay lại bóc lột giai cấp công nhân, giai cấp nông dân những giai cấp đã từng đi với giai cấp tư sản trong cuộc cách mạng dân chủ tư sản Khác với giai cấp tư sản, giai cấp công nhân, con đẻ của nền sản xuất đại công nghiệp lại bị giai cấp tư sản bóc lột nặng nề, có lợi ích cơ bản đối lập trực tiếp với lợi ích của giai cấp tư sản Điều kiện sống, điều kiện lao động trong chế độ tư bản cho
họ thấy họ chỉ có thể được giải phóng bằng cách giải phóng toàn xã hội khỏi chế độ tư bản chủ nghĩa
Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa
xã hội, giai cấp công nhân không gắn với tư hữu,
do vậy họ cũng kiên định trong công cuộc cải tạo
xã hội chủ nghĩa, kiên quyết đấu tranh chống chế
độ áp bức, bóc lột, xóa bỏ chế độ tư hữu, xây dựng chế độ công hữu về tư liệu sản xuất
- Giai cấp công nhân có ý thức tổ chức
kỷ luật cao nhất
Giai cấp công nhân lao động trong
xuất mang tính chất dây chuyền và nhịp độ làm việc khẩn trương buộc giai cấp này phải tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật lao động, cùng với cuộc sống đô thị tập trung đã tạo nên tính tổ chức, kỷ luật chặt chẽ của giai cấp công nhân
Khi giai cấp công nhân tham gia vào các tổ chức nghiệp đoàn, công đoàn, tham gia vào cuộc đấu tranh chống lại giai cấp tư sản cũng đòi hỏi giai cấp này phải có ý thức tổ chức kỷ luật chặt chẽ Nhất là khi giai cấp công nhân được sự giác ngộ của chủ nghĩa Mác – Lênin, tổ chức ra đảng cộng sản thì ý thức tổ chức kỷ luật lại càng được nâng lên Giai cấp công nhân không có ý thức tổ chức kỷ luật cao thì không thể giành được thắng lợi trong cuộc đấu tranh chống lại giai cấp tư sản
- GCCN có bản chất quốc tếChủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng, giai cấp tư sản là một lực lượng quốc tế Giai cấp tư sản không chỉ bóc lột giai cấp công nhân ở chính nước họ mà còn bóc lột giai cấp công nhân ở các nước thuộc địa Ngày nay, với sự phát triển mạnh
mẽ của lực lượng sản xuất, sản xuất mang tính toàn cầu hóa, tư bản nước này có thể di chuyển sang nước khác là một xu hướng khách quan Nhiều sản phẩm không phải do một nước sản xuất ra mà kết quả lao động của nhiều quốc gia
Vì thế, phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân không chỉ diễn ra đơn lẻ từng doanh nghiệp, ở mỗi quốc gia mà có sự gắn bó giữa phong trào công nhân các nước
Tóm lại: Từ địa vị kinh tế - xã hội và đặc điểm chính trị - xã hội nên GCCN trở thành giai cấp duy nhất có SMLS
Trang 93 Vai trò của Đảng cộng sản trong quá trình
thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công
nhân
a Tính tất yếu và quy luật hình thành, phát triển
chính đảng của GCCN
- Quá trình phát triển của GCCN và phong trào
đấu tranh cuả GCCN
Quá trình đấu tranh của giai cấp công nhân
là một quá trình phát triển, khởi đầu là những
cuộc đấu tranh tự phát, nhất là về kinh tế đời
sống “ đấu tranh kinh tế” – điều mà chủ nghĩa
Mác – Lênin gọi giai cấp công nhân khi còn là
“giai cấp tự nó”
Ngay cả khi đã lập ra những tổ chức của
mình như nghiệp đoàn, công hội, công đoàn thì
việc đấu tranh của giai cấp công nhân chống giai
cấp tư sản vẫn chỉ dừng lại ở “chủ nghĩa công
đoàn” tự phát Khi đó giai cấp công nhân vẫn
chịu sự thống trị, áp bức của giai cấp tư sản, dù
đã có những cuộc đấu tranh lớn nhỏ nhưng chưa
hiểu gì về nguồn gốc áp bức, bóc lột, thống trị
của giai cấp tư sản đối với mình, càng chưa hiểu
gì về sứ mệnh lịch sử của mình
Sau đó chỉ khi giai cấp công nhân có được
hệ tư tưởng của riêng mình, do những trí thức
hoạt động trong phong trào công nhân khái quát
được bản chất của giai cấp, phong trào công nhân
và tuyên truyền trở lại cho công nhân hiểu về
chính mình mới dần dần làm cho giai cấp công
nhân giác ngộ về giai cấp, có ý thức giai cấp
Từ chỗ đấu tranh tự phát, phong trào công
nhân có hệ tư tưởng Mác, Lênin thâm nhập và
giác ngộ, đã dẫn tới hình thành Đảng tiên phong
của giai cấp công nhân Đảng cộng sản
Chỉ khi có hệ tư tưởng và đảng tiên phong của mình dẫn đường, giai cấp công nhân mới thực sự trưởng thành, độc lập với tư cách một giai cấp – giai cấp tự giác
Như vậy, bản thân giai cấp công nhân có quá trình phát triển từ giai cấp “ tự nó” ( tức chưa có
ý thức giác ngộ giai cấp đến chỗ là giai cấp vì nó ( tức giai cấp tự giác)
- Tính tất yếu xây dựng chính đảng của GCCNQuá trình phát triển của GCCN và phong trào đấu tranh của GCCN đã giúp giai cấp công nhân nhận thức được vị trí, vai trò của mình trong xã hội, nguồn gốc tạo nên sức mạnh và biết tạo sức mạnh đó bằng sự đoàn kết, nhận rõ mục tiêu, con đường và những biện pháp giải phóng giai cấp mình, giải phóng cả xã hội và giải phóng nhân loại Khi đó, giai cấp công nhân cần có một chính đảng để lãnh đạo mình Và đảng là sự kết hợp phong trào công nhân với chủ nghĩa xã hội khoa học
- Quy luật ra đời và phát triển của Đảng cộng sảnPhong trào đấu tranh của giai cấp công nhân cùng sự xâm nhập lý luận của chủ nghĩa Mác –Lênin vào giai cấp công nhân làm cho GCCN giác ngộ sứ mệnh của mình.Đó là nền tảng cho
sự ra đời của Đảng
- Mối quan hệ giữa Đảng cộng sản và giai cấp công nhân
Bất cứ chính đảng nào cũng mang tính chất giai cấp, thể hiện là tổ chức cao nhất của giai cấp
và đại biểu cho trí tuệ, lợi ích của toàn giai cấp
Đối với Đảng cộng sản, tính chất giai cấp thể hiện: Đảng là đại biểu cho trí tuệ, lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn dân
tộc Quan hệ giữa Đảng cộng sản và GCCN là mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời
GCCN là cơ sở xã hội của Đảng cộng sảnĐảng cộng sản là một bộ phận của giai cấp công nhân Bao gồm những người tiên tiến, ưu tú nhất trong giai cấp công nhân và trong nhân dân lao động giác ngộ lập trường và lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, tự nguyện tham gia và chịu sự quản lý của tổ chức Đảng Đảng viên có thể không phải là công nhân Nhưng những đảng viên của Đảng phải có giác ngộ về giai cấp: nhận thức về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, đứng trên lập trường của giai cấp để nhận thức và hành động và Sự hoạt động của Đảng phải vì lợi ích và bản chất của giai cấp công nhân Đảng xa rời giai cấp, Đảng không còn bản chất và nguồn gốc chính trị của mình
Đảng cộng sản là đội tiên phong chiến đấu,
là lãnh tụ chính trị, là bộ tham mưu chiến đấu của giai cấp công nhân
Đảng cộng sản là bộ phận có trình độ tổ chức và trình độ lý luận cao hơn bộ phận còn lại của giai cấp công nhân Chính vì thể Đảng cộng sản phải là “người chiến sĩ tiên phong”, lãnh đạo giai cấp, lãnh đạo dân tộc Đảng đem giác ngộ cho giai cấp, sức mạnh cho giai cấp, đoàn kết giai cấp và đường lối chiến lược, sách lược cho giai cấp
Giai cấp công nhân xa rời Đảng, không còn
sự lãnh đạo của Đảng thì chỉ là lực lượng tự phát, không thể hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mìnhTóm lại, nói đến sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, phải luôn luôn gắn giai cấp công nhân với đảng của nó
Chính vì Đảng có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng như vậy trong quá trình thực hiện
sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân mà Đảng thường xuyên phải được củng cố, xây dựng, phát triển trong sạch và vững mạnh cả về chính trị, tư tưởng và tổ chức
II Cách mạng xã hội chủ nghĩa
1 Cách mạng xã hội chủ nghĩa và nguyên nhân của nó
a Khái niệm cách mạng xã hội chủ nghĩa
Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng nhằm thay thế chế độ tư bản chủ nghĩa lỗi thời bằng chế độ xã hội chủ nghĩa, trong cuộc cách mạng đó, giai cấp công nhân là giai cấp lãnh đạo và cùng với quần chúng nhân dân lao động xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh
- Nghĩa hẹp: CMXHCN là cuộc cách mạng chính trị do giai cấp công nhân lãnh đạo, được kết thúc bằng việc giành chính quyền và thiết lập nên nhà nước của GCCN và nhân dân lao động (Nhà nước chuyên chính vô sản)
- Nghĩa rộng: “CMXHCN là quá trình cải biến một cách toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội từ kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng … để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và cuối cùng là chủ nghĩa cộng sản”Như vậy theo nghĩa này, CMXHCN bao gồm cả việc giành chính quyền về tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động và cả quá trình GCCN cùng nhân dân lao động xây dựng và cải tạo xã hội mới
b Nguyên nhân của CMXHCN
Trang 10- Nguyên nhân sâu xa là do sự phát triển của lực
lượng sản xuất trong CNTB Lực lượng sản xuất
càng phát triển, ngày càng mang tính xã hội hóa
cao, mâu thuẫn với quan hệ sản xuất dựa trên chế
độ chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về TLSX
- Biểu hiện về mặt xã hội là mâu thuẫn đối
kháng giữa giai cấp công nhân và giai cấp tư sản
Mâu thuẫn đó ngày càng gay gắt đưa đến sự chín
muồi của cuộc cách mạng chính trị do giai cấp
công nhân tiến hành,CMXHCN
2 Mục tiêu, động lực và nội dung của cách
mạng xã hội chủ nghĩa
a Mục tiêu của CMXHCN
Là một quá trình liên tục diễn ra gồm 2 giai
đoạn:
Giai đoạn thứ nhất: Mục tiêu của CMXHCN
là giành chính quyền về tay giai cấp công nhân
và nhân dân lao động, là “giai đoạn giai cấp vô
sản tự xây dựng thành giai cấp thống trị, giai
đoạn giành lấy dân chủ”
Giai đoạn thứ hai: Mục tiêu của CMXHCN
là xóa bỏ mọi chế độ người bóc lột người, nghèo
nàn lạc hậu, đem lại đời sống ấm no, hạnh phúc
cho tòan thể nhân dân lao động
b Động lực của CMXH chủ nghĩa
GCCN là động lực chủ yếu và là lực lượng
lãnh đạo cách mạng thông qua Đảng cộng sản
Vai trò động lực và vai trò lãnh đạo của GCCN
là yếu tố hàng đầu bảo đảm cho sự thắng lợi của
CMXHCN
Giai cấp nông dân là động lực quan trọng
của CMXHCN trong sự liên minh với giai cấp
công nhân và tầng lớp trí thức, tạo nên thực lực
Tầng lớp trí thức có vị trí quan trọng đối với CMXHCN; trong đấu tranh giành chính quyền
và trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội
Đó là lực lượng đóng góp to lớn trong việc nâng cao dân trí, trang bị kiến thức lý luận, khoa học
kỹ thuật công nghệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân
và đào tạo nguồn nhân lực ngày càng chất lượng cao cho đất nước
Các lực lượng tiến bộ trên thế giới, các phong trào giải phóng dân tộc, các hoạt động vì hòa bình, bảo vệ môi trường sinh thái và phòng chống các bệnh dịch hiểm nghèo…
c Nội dung của CMXHCN
CMXHCN được tiến hành trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội
Trên lĩnh vực chính trị: Đưa quần chúng nhân dân lao động từ địa vị nô lệ, bị áp bức bóc lột lên địa vị làm chủ nhà nước, làm chủ xã hội
Với tư cách là người làm chủ GCCN và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản, thông qua công cuộc cải tạo và xây dựng, tạo điều kiện không ngừng mở rộng và hòan thiện nền dân chủ XHCN
Trên lĩnh vực kinh tế: Là nội dung trọng tâm có
ý nghĩa quyết định thắng lợi của cách mạng XHCN sau khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động có chính quyền Trước hết phải thay đổi vai trò,vị trí của người lao động đối với TLSX, từ
sở hữu tư nhân bóc lột sang sở hữu xã hội chủ nghĩa dưới những hình thức thích hợp Phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động, từng bước đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của nhân dân lao động Tóm lại, phải tạo ra cơ sở vật chất, kỹ thuật của CNXH để tiến dần lên Chủ
Trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa: Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc, nâng cao giá trị truyền thống văn hóa dân tộc,tiếp thu các giá trị văn hóa tiên tiến của thời đại để xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Giải phóng người lao động về mặt tinh thần, xây dựng thế giới quan và nhân sinh quan khoa học cho người lao động, từng bước xây dựng con người mới XHCN
Chương 5 NHỮNG VẤN ĐỀ CT-XH
CÓ TÍNH QUY LUẬT TRONG TIẾN TRÌNH CMXHCN III Giải quyết vấn đề dân tộc và tôn giáo
1 Vấn đề dân tộc và những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin trong việc giải quyết vấn đề dân tộc
a Khái niệm dân tộc
- ĐN: Dân tộc là một hình thức tổ chức cộng đồng người có tính chất ổn định được hình thành trong lịch sử; là sản phẩm của quá trình phát triển lâu dài của lịch sử xã hội
- Khái niệm dân tộc thường được dùng với 2 nghĩa:
+ Thứ nhất, dùng để chỉ cộng đồng người cụ thể nào đó có những mối liên hệ chặt chẽ, bền vững,
có sinh hoạt kinh tế chung, có ngôn ngữ chung của cộng đồng và trong sinh hoạt văn hóa có những nét đặc thù so với những cộng đồng khác.(
dân tộc là một bộ phận của quốc gia)+ Thứ hai, dùng để chỉ một cộng đồng người ổn định, bền vững hợp thành nhân dân của một quốc gia, có lãnh thổ chung, nền kinh tế thống nhất,
thống đấu tranh chung trong quá trình dựng nước
và giữ nước (dân tộc là toàn bộ nhân dân một nước)
b Đặc trưng của dân tộc:
+Có chung một phương thức sinh hoạt kinh tế+ Có thể cư trú tập trung trên một vùng lãnh thổ của một quốc gia, hoặc cư trú đan xen với nhiều dân tộc anh em
+ Có ngôn ngữ riêng và có thể có chữ viết riêng làm công cụ giao tiếp
+ Có nét tâm lý riêng biểu hiện kết tinh trong nền văn hoá dân tộc và tạo nên bản sắc riêng của nền văn hoá dân tộc, gắn bó với nền văn hoá của cả cộng đồng các dân tộc
c Hai xu hướng phát triển của dân tộc và vấn đề dân tộc trong xây dựng CNXH
- Hai xu hướng phát triển của dân tộc:
+ Xu hướng tách ra thành lập quốc gia dân tộc độc lập
+ Xu hướng liên hiệp lại
Xu hướng thứ nhất: Do sự chín muồi ý thức
dân tộc, sự thức tỉnh về quyền sống của mình, các cộng đồng dân cư muốn tách ra thành lập các quốc gia dân tộc độc lập Xu hướng này nổi lên trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản như những phong trào đấu tranh chống áp bức dân tộc
để đi đến thành lập các quốc gia dân tộc độc lập
Xu hướng thứ hai: Xu hướng liên hiệp lại
Đó là xu hướng các dân tộc trong một quốc gia,
kể cả các dân tộc ở nhiều quốc gia muốn liên hiệp lại với nhau Xu hướng này do nhu cầu phát triển của lực lượng sản xuất, của khoa học, công
Trang 11tác động mạnh mẽ khi chủ nghĩa tư bản bước
sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa
-Vấn đề dân tộc trong xây dựng CNXH:
Sau thắng lợi của cách mạng xã hội chủ
nghĩa, cùng với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã
hội, dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân, là
quá trình hình thành và phát triển của dân tộc xã
hội chủ nghĩa Dân tộc trong tiến trình xây dựng
chủ nghĩa xã hội có sự vận động mới theo hướng
ngày càng văn minh, tiến bộ Trong đó hai xu
hướng của sự phát triển dân tộc sẽ phát huy tác
dụng cùng chiều, bổ sung, hỗ trợ cho nhau và
diễn ra trong từng dân tộc, trong cả cộng đồng
quốc gia và đến tất cả các quan hệ dân tộc Sự
xích lại gần nhau trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng
giữa các dân tộc sẽ tạo điều kiện cho từng dân
tộc đi nhanh tới sự tự chủ, phồn vinh Đồng thời
sự tự chủ, phồn vinh của từng dân tộc lại là điều
kiện để các dân tộc xích lại gần nhau hơn, hoà
hợp với nhau ở mức độ cao hơn trong mọi lĩnh
vực của đời sống xã hội
d Những nguyên tắc cơ bản của CN Mác –
Lênin trong việc giải quyết vấn đề dân tộc
- Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng
- Các dân tộc được quyền tự quyết
- Liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc
Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng: Đây là quyền
thiêng liêng của các dân tộc Các dân tộc dù lớn
hay nhỏ, trình độ cao hay thấp đều có quyền lợi
và nghĩa vụ như nhau
- Trong một quốc gia có nhiều dân tộc, quyền
bình đẳng giữa các dân tộc phải được pháp luật
bảo vệ và được thể hiện trong mọi lĩnh vực của
đời sống xã hội, trong đó việc phấn đấu khắc
phục sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế, văn hoá do lịch sử để lại có ý nghĩa cơ bản
- Trên phạm vi giữa các quốc gia dân tộc, đấu tranh cho sự bình đẳng giữa các dân tộc trong giai đoạn hiện nay gắn liền với cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa dân tộc lớn, chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi; gắn liền với cuộc đấu tranh xây dựng trật tự kinh tế thế giới mới; chống sự áp bức bóc lột của các nước
tư bản phát triển đối với các nước chậm phát triển về kinh tế
Các dân tộc được quyền tự quyết
Cũng như quyền bình đẳng dân tộc, quyền tự quyết được thể hiện trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, nhưng thực chất là tự quyết về chính trị:
+ Đó là quyền các dân tộc tự quyết định lấy vận mệnh của dân tộc mình, quyền tự lựa chọn chế
độ chính trị và con đường phát triển của dân tộc mình
+ Quyền dân tộc tự quyết bao gồm quyền tự tách
ra thành lập một quốc gia dân tộc độc lập, đồng thời có quyền tự nguyện liên hiệp với dân tộc khác trên cơ sở bình đẳng
+ Khi xem xét, giải quyết vấn đề dân tộc tự quyết của dân tộc cần đứng vững trên lập trường của giai cấp công nhân Chỉ ủng hộ sự phân lập mang tới lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc, ủng hộ cuộc đấu tranh giải phóng trong phạm vi ấy Kiên quyết đấu tranh chống lại mọi âm mưu, thủ đoạn của các thế lực
đế quốc và phản động lợi dụng chiêu bài “dân tộc
tự quyết” để can thiệp sâu vào công việc nội bộ của các nước
- Liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc
+ Cơ sở khách quan của nguyên tắc nay, theo V.I.Lênin, là khi chủ nghĩa tư bản đã trở thành lực lượng quốc tế thì giai cấp vô sản muốn chiến thắng phải có sự liên hiệp trên phạm vi quốc tế
Nếu không có sự đoàn kết của giai cấp vô sản các nước đi áp bức và các dân tộc bị áp bức thì phong trào cách mạng vô sản ở các nước đế quốc chủ nghĩa và phong trào giải phóng dân tộc nhất định bị hạn chế
+ Liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc phản ánh bản chất quốc tế của phong trào công nhân, phản ánh sự thống nhất giữa sự nghiệp giải phóng dân tộc và giải phóng giai cấp Phản ánh
sự gắn bó chặt chẽ giữa tinh thần của chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế chân chính
+ Đoàn kết, liên hiệp công nhân các dân tộc là cơ
sở vững chắc để đoàn kết, tập hợp các tầng lớp nhân dân lao động rộng rãi thuộc các dân tộc trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc, vì độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội Nó đảm bảo cho phong trào dân tộc có đủ sức mạnh để giành thắng lợi Đồng thời nó là yếu tố sức mạnh đảm bảo cho giai cấp công nhân và các dân tộc chiến thắng kẻ thù của mình
- Ý nghĩa: Cương lĩnh dân tộc của chủ nghĩa
Mác-Lênin là một bộ phận trong cương lĩnh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp; là cơ sở lý luận quan trọng để các Đảng Cộng sản vận dụng thực hiện chính sách dân tộc trong quá trình đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội
2 Vấn đề tôn giáo và nguyên tắc cơ bản của
CN Mác – Lênin trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo
a Khái niệm tôn giáo và vấn đề tôn giáo trong tiến trình xây dựng CNXH
* Khái niệm tôn giáo
- Tôn giáo là một hiện tượng xã hội ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại và tồn tại phổ biến ở hầu hết các cộng đồng người trong lịch sử hàng ngàn năm qua
Theo Ăngghen: Tôn giáo "là sự phản ánh hư
ảo vào trong đầu óc của con người- của những lực lượng bên ngoài chi phối cuộc sống của họ; chỉ là sự phản ánh trong đó những lực lượng ở trần thế đã mang những hình thức của lực lượng siêu trần thế"
- Tôn giáo là một hiện tượng xã hội phản ánh sự
bế tắc, bất lực của con người trước tự nhiên và xã hội Tuy nhiên, tôn giáo cũng chứa đựng một số giá trị phù hợp với đạo đức, đạo lý của con người
* Vấn đề tôn giáo trong tiến trình xây dựng CNXH
-Trong tiến trình XD CNXH, tôn giáo tồn tại do còn các nguyên nhân:
1) Nguyên nhân nhận thức: Trong quá trình xây
dựng chủ nghĩa xã hội nhiều hiện tượng tự nhiên,
xã hội và của con người mà khoa học chưa thể lý giải được Do đó trước những sức mạnh tự phát của giới tự nhiên và xã hội mà con người vẫn chưa thể nhận thức và chế ngự được đã khiến một bộ phận nhân dân đi tìm sự an ủi, che chở và
lý giải từ sức mạnh của đấng siêu nhiên
Trang 122) Nguyên nhân kinh tế: Trong quá trình xây
dựng chủ nghĩa xã hội, với sự tồn tại của nền kinh
tế nhiều thành phần với những lợi ích khác nhau
của các giai cấp, tầng lớp xã hội, với những sự bất
bình đẳng nhất định về kinh tế, chính trị, văn hoá,
xã hội đã mang đến cho con người những yếu tố
ngẫu nhiên, may rủi, làm cho con người dễ trở nên
thụ động với tư tưởng nhờ cậy, cầu mong vào
những lực lượng siêu nhiên
3) Nguyên nhân tâm lý: Tôn giáo là một trong
những hình thái ý thức xã hội bảo thủ nhất, đã in
sâu vào đời sống tinh thần, ảnh hưởng khá sâu
đậm đến nếp nghĩ, lối sống của một bộ phận
nhân dân qua nhiều thế hệ Vì vậy, dù có thể có
những biến đổi lớn lao về kinh tế, chính trị, xã
hội thì tôn giáo cũng không thay đổi ngay theo
tiến độ của những biến đổi kinh tế-xã hội mà nó phản ánh
4) Nguyên nhân chính trị-xã hội: Tôn giáo có
những điểm còn phù hợp với chủ nghĩa xã hội, với đường lối, chính sách của Nhà nước xã hội chủ nghĩa Giá trị đạo đức, văn hoá của tôn giáo đáp ứng được nhu cầu của một bộ phận nhân dân Chính vì vậy, trong một chừng mực nhất định, tôn giáo vẫn có sức thu hút mạnh mẽ đối với một bộ phận quần chúng
5) Nguyên nhân văn hoá: Trong thực tế, sinh
hoạt tôn giáo đã đáp ứng được phần nào nhu cầu văn hoá tinh thần của cộng đồng xã hội và trong một mức độ nhất định, có ý nghĩa giáo dục ý thức cộng đồng, phong cách, lối sống của cá nhân trong cộng đồng Vì vậy, sinh hoạt tôn giáo
đã lôi cuốn một bộ phận nhân dân xuất phát từ nhu cầu văn hoá tinh thần, tình cảm của họ
- Trong tiến trình xây dựng CNXH, tôn giáo có những biến đổi cùng với sự thay đổi của những điều kiện kinh tế- xã hội, với quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới
- Quần chúng nhân dần dần giải thoát khỏi tình trạng mê tín, dị đoan
- Các tổ chức tôn giáo không còn là công cụ của bất cứ thế lực nào muốn mưu toan lợi dụng để áp bức, bóc lột quần chúng nhân dân
- Quần chúng nhân dân có tôn giáo có điều kiện tham gia đóng góp cho sự nghiệp xây dựng CNXH
b Các nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo.
- Một là, khắc phục dần những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo trong đời sống xã hội gắn với quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới
- Hai là, nhà nước phải tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của mọi công dân
- Ba là, thực hiện đoàn kết những người có tôn giáo với những người không có tôn giáo, đoàn kết các tôn giáo, đoàn kết những, người theo tôn giáo với những người không theo tôn giáo, đoàn kết dân tộc xây dựng và bảo vệ đất nước
- Bốn là, phân biệt rõ hai mặt chính trị và tư tưởng trong tôn giáo
- Năm là, phải có quan điểm lịch sử- cụ thể khi giải quyết vấn đề tôn giáo
Trang 13CHƯƠNG 1 HỌC THUYẾT GIÁ TRỊ
I Điều kiện ra đời, đặc trưng và ưu thế của sản xuất hàng hóa
1 Điều kiện ra đời và tồn tại của sản xuất hàng hóa
a Khái niệm sản xuất hàng hóa
- Lịch sử phát triển của nền sản xuất hàng hóa
Trong lịch sử có hai kiểu tổ chức kinh tế đó là: sản xuất tự cấp, tự túc và sản xuất hàng hóa.
- Khái niệm sản xuất tự cấp tự túc: là kiểu tổ chức kinh tế mà sản phẩm do lao động tạo ra là nhằm thỏa mãn trực tiếp nhu cầu của chính người sản xuất (không có trao đổi).
- Khái niệm sản xuất hàng hóa: là kiểu tổ chức kinh tế mà sản phẩm được sản xuất
ra để trao đổi hoặc bán trên thị trường.
- Phân biệt sự khác nhau căn bản giữa kinh tế tự cấp tự túc (kinh tế tự nhiên) với kinh tế hàng hóa:
+ Kinh tế tự cấp tự túc: sản xuất để tiêu dùng;
+ Kinh tế hàng hóa: sản xuất để bán.
b Điều kiện ra đời và tồn tại của sản xuất hàng hóa
- Phân công lao động xã hội:
+ Khái niệm phân công lao động xã hội: là sự phân chia lao động xã hội thành các ngành nghề khác nhau (Ví dụ).
+ Kết quả phân công lao động xã hội:
• Phân công lao động xã hội tạo ra sự chuyên môn hóa sản xuất theo nghĩa là mỗi người sản xuất chỉ tạo ra một hoặc một vài sản phẩm nhất định.
• Tạo ra mối liên hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa những người sản xuất (người nọ cần sản phẩm của người kia) Vì vậy để thỏa mãn nhu cầu họ buộc phải trao đổi sản phẩm cho nhau.
+ Vai trò:
• Phân công lao động xã hội là cơ sở khách quan, là tiền đề của sản xuất hàng hóa;
Trang 14• Là điều kiện cần của sự ra đời sản xuất hàng hóa.
- Phân biệt phân công lao động xã hội và phân công lao động trong nội bộ đơn vị kinh tế
Kết luận: Chỉ có phân công lao động xã hội là cơ sở khách quan của sự ra đời
sự tách biệt về kinh tế giữa những người sản xuất với nhau.
+ Sự tồn tại các quan hệ sở hữu khác nhau về TLSX (như trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam cũng dẫn đến sự tách biệt về kinh tế giữa những người sản xuất hàng hóa) Như vậy, các quan hệ sở hữu khác nhau về TLSX sẽ làm cho người sản xuất độc lập hoặc đối lập nhau, nhưng họ lại nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội nên họ phụ thuộc vào nhau theo nghĩa là người nọ cần sản phẩm của người kia Vì vậy, muốn tiêu dùng sản phẩm của người khác thì phải thông qua trao đổi mua bán hàng hóa.
Vậy điều kiện thứ hai là điều kiện đủ để sản xuất hàng hóa có thể ra đời và tồn tại.
Kết luận: Sản xuất hàng hóa chỉ ra đời và tồn tại khi có đồng thời hai điều kiện
trên, nếu thiếu một trong hai điều kiện thì không có sản xuất hàng hóa.
2 Đặc trưng và ưu thế của sản xuất hàng hóa
Sản xuất hàng hóa khác với sản xuất tự cấp tự túc, do sự phát triển của phân công lao động xã hội làm cho sản xuất được chuyên môn hóa ngày càng cao, thị trường ngày càng mở rộng, mối liên hệ giữa các ngành, các vùng ngày càng chặt chẽ Sự phát triển của sản xuất hàng hóa đã xóa bỏ tính bảo thủ, trì trệ của nền kinh tế, đẩy nhanh quá trình xã hội hóa sản xuất.
Sản xuất hàng hóa so với sản xuất tự cung tự cấp có đặc trưng và ưu thế cơ bản sau đây:
Trang 15Thứ nhất, do mục đích của sản xuất hàng hóa không phải để thỏa mãn nhu cầu
của bản thân người sản xuất như trong kinh tế tự nhiên mà để thỏa mãn nhu cầu của người khác, của thị trường Sự gia tăng không hạn chế nhu cầu của thị trường là một động lực mạnh mẽ thúc đẩy sản xuất phát triển.
Thứ hai, cạnh tranh ngày càng gay gắt, buộc mỗi người sản xuất hàng hóa phải
năng động trong sản xuất - kinh doanh, phải thường xuyên cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất để tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng sản phẩm, nhằm tiêu thụ được hàng hóa và thu được lợi nhuận ngày càng nhiều hơn Cạnh tranh đã thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ.
Thứ ba, sự phát triển của sản xuất xã hội với tính chất “mở” của các quan hệ hàng
hóa tiền tệ làm cho giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các địa phương trong nước và quốc tế ngày càng phát triển Từ đó tạo điều kiện ngày càng nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân.
Thứ tư, xóa bỏ tính bảo thủ, trì trệ của kinh tế tự nhiên.
Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực như đã nêu trên, sản xuất hàng hóa cũng có những mặt trái của nó như phân hóa giàu – nghèo giữa những người sản xuất hàng hóa, tiềm ẩn những khả năng khủng hoảng kinh tế - xã hội, phá hoại môi trường sinh thái…)
II Hàng hóa
1 Hàng hóa và hai thuộc tính hàng hóa
a Khái niệm hàng hóa:
Hàng hóa là sản phẩm của lao động, nó có thể thỏa mãn nhu cầu của con người thông qua trao đổi, mua bán Hàng hóa có thể ở dạng vật thể hữu hình và dạng phi vật thể (hàng hóa vô hình) Hàng hóa vô hình là kết quả của ngành dịch vụ.
b Hai thuộc tính của hàng hóa:
* Giá trị sử dụng: Là công dụng của vật có thể thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người.
- Đặc trưng của giá trị sử dụng:
+ Là thuộc tính tự nhiên của vật thể, những thuộc tính này sẽ quyết định công dụng, tính có ích của vật thể;
Trang 16+ Công dụng của vật được phát hiện dần trong quá trình phát triển của khoa học kỹ thuật của lực lượng sản xuất;
+ Giá trị sử dụng khác về chất, là nội dung vật chất của cải nên là phạm trù tồn tại vĩnh viễn;
+ Giá trị sử dụng được thể hiện trong tiêu dùng Trong kinh tế hàng hóa, GTSD là vật mang giá trị trao đổi.
(Ví dụ)
* Giá trị hàng hóa:
Muốn hiểu giá trị hàng hóa phải đi từ giá trị trao đổi
+ Khái niệm giá trị trao đổi: Giá trị trao đổi là quen hệ tỷ lệ về lượng mà những giá trị sử dụng loại này trao đổi lấy những giá trị sử dụng loại khác.
+ Thí dụ: 1m vải = 10 kg thóc → giá trị trao đổi = 1/10
+ Nếu hai hàng hóa khác nhau (vải, thóc) có thể trao đổi được với nhau thì giữa chúng phải có một cơ sở chung giống nhau, cái chung đó không phải là giá trị sử dụng của chúng Vì giá trị sử dụng của vải để mặc hoàn toàn khác với giá trị sử dụng của thóc
là để ăn Cái chung đó là: cả vải và thóc đều là sản phẩm của lao động, đều có hao phí lao động đồng nhất kết tinh Nhờ có cơ sở chung đó mà các hàng hóa có thể trao đổi được với nhau.
Vì vậy, người ta trao đổi hàng hóa cho nhau thực chất là trao đổi lao động của họ
ẩn giấu trong hàng hóa Như vậy, hao phí LĐ SX ra hàng hóa là cơ sở để trao đổi – là giá trị của hàng hóa.
+ Khái niệm giá trị: giá trị hàng hóa là hao phí lao động xã hội được kết tinh trong
hàng hóa.
+ Đặc trưng của giá trị:
• Giá trị là nội dung, là cơ sở của giá trị trao đổi;
• Giá trị biểu hiện mối quan hệ xã hội giữa những người sản xuất hàng hóa nên giá trị là thuộc tính xã hội của hàng hóa.
• Giá trị là phạm trù lịch sử, nó chỉ tồn tại trong kinh tế hàng hóa.
Trang 17c Mối quan hệ giữa hai thuộc tính của hàng hóa
- Là sự thống nhất của hai mặt đối lập
+ Thống nhất: Hai thuộc tính này cùng tồn tại trong hàng hóa, tức là một vật phải
có đủ hai thuộc tính mới trở thành hàng hóa Nếu thiếu một trong hai thuộc tính, vật phẩm không thể là hàng hóa
(Ví dụ)
+ Mâu thuẫn thể hiện ở chỗ:
• Giá trị sử dụng là thuộc tính tự nhiên của hàng hóa.
• Giá trị là thuộc tính xã hội của hàng hóa.
• Người sản xuất làm ra hàng hóa là để bán, nên mục đích của họ là giá trị (nhưng trong tay lại có giá trị sử dụng), người mua thì cần giá trị sử dụng nhưng muốn có giá trị
sử dụng thì phải thực hiện giá trị của nó.
• Việc thực hiện giá trị và giá trị sử dụng tách rời về không gian, thời gian Giá trị được thực hiện trước ở trong lĩnh vực lưu thông, giá trị sử dụng được thực hiện sau trong lĩnh vực tiêu dùng Vì vậy, nếu giá trị của hàng hóa không thực hiện được thì giá trị sử dụng của nó cũng không thực hiện được.
2 Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa
- Hàng hóa có hai thuộc tính giá trị và giá trị sử dụng vì lao động của người sản xuất hàng hóa có tính chất hai mặt: lao động cụ thể và lao động trừu tượng C.Mác là người đầu tiên phát hiện ra tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa.
là làm ra quần áo chứ không phải là bàn ghế; còn phương pháp là may chứ không phải
Trang 18là bào, cưa; có công cụ lao động là kim, chỉ chỉ, máy may chứ không phải là cái cưa, cái bào; và lao động của người thợ may tạo ra quần áo để mặc, còn lao động của người thợ mộc là tạo ra ghế để ngồi.
- Đặc trưng:
+ Lao động cụ thể tạo ra giá trị sử dụng;
+ Lao động cụ thể khác về chất;
+ Lao động cụ thể hợp thành hệ thống phân công lao động xã hội;
+ Khoa học kỹ thuật càng phát triển thì hình thức lao động cụ thể càng phong phú,
đa dạng;
+ Lao động cụ thể là điều kiện, nguồn gốc của cải nên là phạm trù tồn tại vĩnh viễn.
b Lao động trừu tượng
- Khái niệm: Lao động trừu tượng là lao động của người sản xuất hàng hóa sau khi
đã gạt bỏ những hình thức cụ thể của nó hoặc đó là sự tiêu phí sức lao động (tiêu hao bắp thịt, thần kinh, sức óc) của người sản xuất hàng hóa.
- Đặc trưng:
+ Lao động trừu tượng là lao động xã hội, là sự quy đổi các lao động khác thành lao động chung, đồng nhất, giống nhau.
+ Lao động trừu tượng tạo ra giá trị.
+ Lao động trừu tượng là phạm trù lịch sử.
- Mối quan hệ lao động cụ thể và lao động trừu tượng:
Mặt thống nhất: Lao động cụ thể và lao động trừu tượng là hai mặt của một quá trình lao động sản xuất hàng hóa Do đó chúng thống nhất với nhau.
Mặt mâu thuẫn: thể hiện ở chỗ lao động cụ thể vận động cùng chiều với năng suất lao động, nhưng với tư cách là lao động trừu tượng, sự hao phí sức lao động của người sản xuất hàng hóa lại vận động ngược chiều với năng suất lao động.
c Mâu thuẫn cơ bản của sản xuất hàng hóa giản đơn
Tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa có quan hệ với tính chất tự nhân và tính chất xã hội của nó Đó là:
Trang 19+ Một mặt, hoạt động sản xuất hàng hóa là việc làm riêng của họ, trực tiếp mang tính chất tự nhân.
+ Mặt khác, nó nằm trong hệ thống phân công lao động xã hội nên hoạt động sản xuất của họ lại mang tính xã hội Nếu hàng hóa sản xuất ra mà bán được có nghĩa là lao động tự nhân của họ được xã hội thừa nhận Còn nếu không bán được tức là lao động tư nhân không được xã hội thừa nhận, không chuyển thành lao động xã hội.
3 Lượng giá trị và các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa
a Thước đo lượng giá trị hàng hóa
Chất giá trị của hàng hóa là lao động trừu tượng kết tinh trong hàng hóa Vậy lượng giá trị hàng hóa là do số lượng lao động hao phí để làm ra hàng hóa quyết định.
Nhưng như vậy là chưa đủ, vì trong thực tế, có trường hợp nhiều người sản xuất
ra một loại sản phẩm như nhau, nhưng số lượng thời gian lao động hao phí lại không bằng nhau Ví dụ: cùng làm nghề dệt vải và cùng dệt một số lượng vải như nhau (10m), người thứ nhất hao phí 10h lao động, người thứ hai 7h, người thứ ba 5h…sở dĩ có sự khác về lượng thời gian lao động hao phí như vậy là do số lượng và chất lượng TLSX của mỗi người không giống nhau; khả năng và trình độ thành thạo riêng của từng người, cũng không như nhau Do đó, nếu chỉ nói số lượng thời gian lao động sản xuất ra hàng hóa quyết định số lượng giá trị của hàng hóa thì dẫn đến là người sản xuất càng kém bao nhiêu thì giá trị do người đó tạo ra càng lớn bấy nhiêu.
Nhưng C.Mác đã vạch ra rằng lượng giá trị của hàng hóa không phải được quyết định bởi thời gian lao động cá biệt mà bởi thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hóa.
Trang 20- Khái niệm thời gian lao động xã hội cần thiết: là thời gian lao động cần thiết để sản xuất ra 1 hàng hóa nào đó trong những điều kiện bình thường của xã hội với 1 trình
độ thành thạo trung bình, 1 trình độ kỹ thuật trung bình và cường độ lao động trung bình so với hoàn cảnh xã hội nhất định.
Thông thường, thời gian lao động xã hội cần thiết trùng hợp với thời gian lao động cá biệt của những người cung cấp đại bộ phận loại hàng hóa nào đó trên thị trường.
b Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa
Do thời gian lao động xã hội cần thiết luôn thay đổi nên lượng giá trị của hàng hóa cũng là 1 đại lượng không cố định Sự thay đổi này phụ thuộc vào ba nhân tố: Năng suất lao động, cường độ lao động, và mức độ phức tạp hay giản đơn của lao động.
- Nhân tố ảnh hưởng thứ nhất: Năng suất lao động xã hội
Khái niệm năng suất lao động: Năng suất lao động là năng lực sản xuất của người lao động Nó được tính bằng: Số lượng sản phẩm/1 đơn vị thời gian hoặc Số lượng thời gian lao động cần thiết/1 đơn vị sản phẩm.
+ Có 2 loại năng suất lao động: NSLĐ cá biệt và NSLĐ xã hội.
NSLĐ cá biệt ảnh hưởng đến giá trị cá biệt và NSLĐ xã hội ảnh hưởng đến giá trị
xã hội của hàng hóa.
NSLĐ xã hội càng tăng, thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hóa càng giảm lượng giá trị của 1 đơn vị sản phẩm càng ít Ngược lại, NSLĐ xã hội càng giảm thì thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hóa càng tăng và lượng giá trị của 1 đơn vị sản phẩm càng nhiều.
Kết luận: Lượng giá trị hàng hóa của 1 đơn vị sản phẩm hàng hóa tỷ lệ thuận với
số lượng lao động kết tinh và tỷ lệ nghịch với NSLĐ xã hội Như vậy, muốn giảm giá trị của mỗi đơn vị hàng hóa phải tăng NSLĐ xã hội.
* Các nhân tố ảnh hưởng đến NSLĐ:
+ Trình độ khéo léo của người lao động;
+ Sự phát triển của khoa học-kỹ thuật và trình độ ứng dụng của tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất;
Trang 21+ Sự kết hợp xã hội của quá trình sản xuất;
+ Quy mô và hiệu quả của TLSX;
+ Điều kiện tự nhiên.
- Nhân tố ảnh hưởng thứ hai: Cường độ lao động
+ Khái niệm cường độ lao động: Cường độ lao động là mức độ khẩn trương, căng thẳng mệt nhọc của lao động Nó được tính bằng: Số lượng lao động hao phí/1 đơn vị thời gian.
+ Tăng cường độ lao động là tăng số lượng số lượng lao động hao phí trong 1 đơn
vị thời gian, hoặc tăng mức độ khẩn trương và nặng nhọc của lao động
+ So sánh giữa tăng cường độ lao động và tăng năng suất lao động.
Giống nhau: Chúng đều làm tăng số lượng sản phẩm sản xuất trong 1 thời gian nhất định.
Khác nhau: Tăng năng suất lao động thì tổng giá trị tạo ra trong 1 đơn vị thời gian không đổi do đó giá trị của tổng khối lượng hàng hóa sản xuất ra không đổi; nhưng giá trị của 1 đơn vị hàng hóa giảm xuống Còn tăng cường độ lao động thì tổng giá trị tạo ra trong 1 đơn vị thời gian không đổi.
Như vậy, tăng cường độ lao động cũng giống như kéo dài thời gian lao động.
- Nhân tố ảnh hưởng thứ ba: Tính chất của lao động (lao động giản đơn và lao
Trang 22c Cơ cấu lượng giá trị hàng hóa
Để sản xuất ra hàng hóa cần phải chi phí lao động bao gồm lao động quá khứ tồn tại trong các yếu tố như tư liệu sản xuất: máy móc, công cụ, nguyên vật liệu và lao động sống hao phí trong quá trình chế biến tư liệu sản xuất thành sản phẩm – hàng hóa mới
Sự kết tinh của lao động quá khứ trong giá trị của tư liệu sản xuất chính là giá trị cũ, còn lao động sống hao phí trong quá trình sản xuất ra sản phẩm mới chính là giá trị mới Vì vậy,cơ cấu lượng giá trị hàng hóa bao gồm 2 bộ phận: 1/Bộ phận giá trị cũ; 2/ Bộ phận giá trị mới.
Như vậy : W = C + V + m
IV Quy luật giá trị
Sản xuất hàng hóa chịu sự tác động của quy luật kinh tế chung như: Quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; quy luật tiết kiệm thời gian lao động; quy luật tăng năng suất lao động…Nhưng vai trò cơ sở cho
sự chi phối nền sản xuất hàng hóa thuộc về quy luật giá trị.
Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất và trao đổi hàng hóa Ở đâu có sản xuất và trao đổi hàng hóa thì ở đó có sự tồn tại và phát huy tác dụng của quy luật giá trị.
1 Nội dung (yêu cầu) của quy luật giá trị
Theo quy luật giá trị, sản xuất và trao đổi hàng hóa phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết Trong kinh tế hàng hóa, mỗi người sản xuất tự quyết định hao phí lao động cá biệt của mình, nhưng giá trị của hàng hóa không phải được quyết định bởi hao phí lao động cá biệt của từng người sản xuất hàng hóa, mà bởi hao phí lao động
xã hội cần thiết Vì vậy, muốn bán được hàng hóa, bù đắp cho chi phí và có lãi, người
Trang 23sản xuất phải điều chỉnh làm cho hao phí lao động cá biệt của mình phù hợp với mức chi phí mà xã hội chấp nhận được.
Trao đổi hàng hóa phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết, và trao đổi phải theo nguyên tắc ngang giá.(giải thích rõ về nguyên tắc trao đổi ngang giá)
Sự vận động của quy luật giá trị thông qua sự vận động của giá cả hàng hóa Vì giá trị là cơ sở của giá cả, hay giá cả là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị, nên trước hết giá cả phụ thuộc vào giá trị Hàng hóa nào nhiều giá trị thì giá cả của nó sẽ cao và ngược lại.
Trên thị trường, ngoài giá trị, giá cả còn phụ thuộc vào các nhân tố khác như: Cạnh tranh, cung cầu, sức mua của đồng tiền (Phân tích rõ những nhân tố này).
Sự tác động của các nhân tố này làm cho giá cả hàng hóa trên thị trường tách rời giá trị và lên xuống xoay quanh giá trị của nó Đó chính là cơ chế hoạt động của quy luật giá trị Thông qua sự vận động của giá cả thị trường mà quy luật giá trị phát huy tác dụng nó.
2 Tác động của quy luật giá trị
Trong sản xuất hàng hóa, quy luật giá trị có ba tác động chủ yếu sau:
- Thứ nhất, điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa
Điều tiết sản xuất là điều hòa, phân bổ các yếu tố sản xuất giữa các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế Tác dụng này của quy luật giá trị thông qua sự biến động của giá cả hàng hóa trên thị trường dưới tác động của quy luật cung cầu.Nếu ở ngành nào đó khi cung nhỏ hơn cầu, giá cả hàng hóa sẽ lên cao hơn giá trị, hàng hóa bán chạy, lãi cao, thì người sản xuất sẽ đổ xô vào ngành ấy Do đó, tư liệu sản xuất và sức lao động được chuyển dịch vào ngành ấy sẽ tăng lên Ngược lại, khi cung ở ngành ấy đó vượt quá cầu, giá cả hàng hóa giảm xuống, hàng hóa bán không chạy và có thể lỗ vốn Tình hình đó buộc người sản xuất phải thu hẹp quy mô sản xuất lại hoặc chuyển sang đầu tư vào ngành có giá cả hàng hóa cao.
Điều tiết lưu thông của quy luật giá trị cũng thông qua giá cả trên thị trường Sự biến động của giá cả thị trường cũng có tác dụng thu hút luồng hàng từ nơi giá cả thấp đến nơi giá cả cao, do đó làm cho lưu thông hàng hóa trở nên thông suốt.