Danh nhân lịch sử lê hoàn và lễ hội cố đô hoa lư

Tìm hiểu về danh nhân lịch sử Lê Hoàn cũng như lễ hội để tưởng nhớ công lao của vị vua này là công việc nên làm của hậu thế.. Lịch sử vấn đề Danh nhân lịch sử Lê Hoàn Lê Đại Hành và lễ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=======***=======

NGUYỄN THỊ THẮM

DANH NHÂN LỊCH SỬ LÊ HOÀN

VÀ LỄ HỘI CỐ ĐÔ HOA LƯ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Việt Nam học

HÀ NỘI - 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=======***======

NGUYỄN THỊ THẮM

DANH NHÂN LỊCH SỬ LÊ HOÀN

VÀ LỄ HỘI CỐ ĐÔ HOA LƯ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Việt Nam học

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Thị Nhàn

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận, ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi

đã nhận được sự giúp đỡ của các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam, khoa Ngữ văn Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô, đặc biệt là cô giáo TS Nguyễn Thị Nhàn, người trực tiếp, tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thiện khóa luận này

Hà Nội, ngày…tháng…năm 2014

Tác giả khóa luận

Nguyễn Thị Thắm

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung trình bày trong khóa luận là kết quả nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Nhàn Những nội dung này không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác Những câu trích trong khóa luận có nội dung chính xác và các tài liệu có xuất

xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày…tháng…năm 2014

Tác giả khóa luận

Nguyễn Thị Thắm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Bố cục của khóa luận 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Khái niệm danh nhân và danh nhân lịch sử 7

1.2 Danh nhân trong đời sống văn hóa dân tộc 7

1.2.1 Vị trí, vai trò danh nhân trong lịch sử và trong đời sống văn hóa dân tộc 7

1.2.2 Danh nhân trong đời sống văn hóa tâm linh 8

1.3 Khái niệm lễ hội 11

Chương 2 DANH NHÂN LỊCH SỬ LÊ HOÀN 13

2.1 Cuộc đời 13

2.2 Sự nghiệp của danh nhân lịch sử Lê Hoàn 15

2.2.1 Sự nghiệp tướng lĩnh 15

2.2.2 Sự nghiệp hoàng đế 20

2.3 Danh nhân lịch sử Lê Hoàn trong đời sống văn hóa dân tộc 32

2.3.1 Danh nhân lịch sử Lê Hoàn dưới cái nhìn của Nho giáo 32

2.3.2 Lê Hoàn trong cách nhìn nhận của dân gian 35

Chương 3 LỄ HỘI CỐ ĐÔ HOA LƯ 38

3.1 Kinh đô Hoa Lư và đền thờ vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) 38

3.1.1 Kinh đô Hoa Lư 38

3.1.2 Đền thờ vua Lê Đại Hành 39

3.2 Khảo sát lễ hội cố đô Hoa Lư 43

3.2.1 Thời gian lễ hội 43

3.2.2 Không gian lễ hội 43

3.2.3 Nội dung lễ hội 44

3.2.4 Ý nghĩa của lễ hội 46

3.2.5 Vấn đề bảo tồn di tích đền thờ Lê Hoàn và lễ hội cố đô Hoa Lư 49

KẾT LUẬN 52

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 PHỤ LỤC

Mảnh đất này là nơi sinh ra biết bao người con ưu tú Để ghi nhớ công

ơn của những con người làm nên lịch sử, làm nên dân tộc, nhân dân ta không chỉ thêu dệt nên những huyền thoại truyền thuyết mà người Việt còn phong thần và tôn thờ họ Lễ hội là sinh hoạt văn hóa dân gian hướng về cội nguồn tâm linh

Nghiên cứu truyền thuyết về người anh hùng kết hợp với lễ hội để tôn vinh họ là công việc có ý nghĩa to lớn Hậu thế sẽ hiểu rõ về cội nguồn, lịch

sử đất nước Đây là việc làm đúng đắn kịp thời với xu thế giao lưu hội nhập

và phát triển hiện nay

1.2.Ninh Bình là vùng đất có nhiều danh lam thắng cảnh, di tích nổi tiếng của đất nước, hòa quyện cùng bản sắc văn hóa, tạo cho tỉnh Ninh Bình các thế mạnh để phát triển du lịch Cố đô Hoa Lư là Kinh đô của nước Đại Cồ Việt thế kỉ thứ X- Nhà nước phong kiến độc lập tự chủ đầu tiên của nước ta gắn liền với ba vương triều: Đinh, Tiền Lê và Triều Lý

Thế kỉ X, là bước ngoặt lớn của lịch sử dân tộc, thế kỉ chấm dứt nạn Bắc thuộc kéo dài hơn một nghìn năm, thế kỉ mở đầu cho kỉ nguyên độc lập,

tự chủ Đồng thời cũng là thế kỉ đánh dấu nhiều sự kiện, biến cố lịch sử liên tiếp xảy ra với một quốc gia vừa hình thành và đang trên đà phát triển nhưng gặp nhiều thử thách: sự xâm lược của nhà Nam Hán, nội chiến, đánh phá của Chiêm Thành, cuộc xâm lược của nhà Tống Thế kỉ X cũng là thế kỉ nổi lên với nhiều nhân vật lịch sử, góp phần xây dựng nền độc lập dân tộc như Ngô

Quyền, Đinh Bộ Lĩnh và Lê Hoàn (Lê Đại Hành).Lê Đại Hành là vị vua có nhiều đóng góp trong việc giữ gìn và củng cố nền độc lập dân tộc Ông được lưu danh trong sử sách với danh hiệu Thập đạo tướng quân, với tài cầm quân thao lược và là một vị vua anh minh, trọng dụng hiền tài Ông có công đánh tan cuộc xâm lược lần thứ nhất của giặc Tống, dẹp bọn phản loạn trong nước, đánh bại quân Chiêm Thành giữ vững biên giới phía Nam Tìm hiểu về danh nhân lịch sử Lê Hoàn cũng như lễ hội để tưởng nhớ công lao của vị vua này là công việc nên làm của hậu thế

1.3.Là người con của mảnh đất Ninh Bình, đồng thời là sinh viên ngành Việt Nam học, tìm hiểu về văn hóa lịch sử dân tộc, truyền thống quê hương là việc

làm có ý nghĩa Vì những lí do trên tôi đã quyết định lựa chọn đề tài: “Danh

nhân lịch sử Lê Hoàn và lễ hội cố đô Hoa Lư” làm khóa luận tốt nghiệp của

mình Khóa luận mong muốn sẽ góp phần giới thiệu về những giá trị văn hóa của quê hương nơi gắn bó lâu dài với sự nghiệp của danh nhân lịch sử Lê Hoàn Thực hiện khóa luận sẽ hữu ích với cá nhân tôi trong quá trình công tác

và trau dồi tri thức, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa mà ông cha ta để lại

2 Lịch sử vấn đề

Danh nhân lịch sử Lê Hoàn (Lê Đại Hành) và lễ hội cố đô Hoa Lư đã được đề cập trong một số công trình, những bài viết của giới nghiên cứu Sau đây chúng tôi xin điểm qua những công trình, bài viết tiêu biểu:

- Tác giả khuyết danh, trong cuốnViệt Nam sử lược (Trần Trọng Kim dịch)

(1920), Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh

- Trần Quốc Vượng, Nguyễn Từ Chi chủ biên, Nghìn xưa văn hiến (tập 1)

(1974), Nhà xuất bản Kim Đồng, Hà Nội

- Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử kí toàn thư(tập 1) (1979), Nhà xuất bản Khoa học

xã hội, Hà Nội

- Nguyễn Thế Giang (1982) “Kinh đô cũ Hoa Lư”, Nhà xuất bản Văn hóa,

Hà Nội

- Đỗ Viết Chừng (1984) Lê Hoàn- Quê hương- Thân thế sự nghiệp, Uỷ ban

nhân dân huyện Thọ Xuân

- Nguyễn Anh - Quỳnh Cư - Văn Lang (1995), Danh nhân đất Việt(tập 1),

Nhà xuất bản Thanh niên, Hà Nội

- Nguyễn Anh - Quỳnh Cư - Văn Lang (1998), Danh nhân đất Việt(tập 4),

Nhà xuất bản Thanh niên, Hà Nội

- Trần Bá Chí (2003) “Cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất” (980-

981), Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội

- Trung tâm xúc tiến du lịch (6 tháng 7 năm 2007),Lễ hội cố đô Hoa Lư, Sở

Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Bình

- Lã Đăng Bật (2009), Kinh đô Hoa Lư xưa và nay, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc

Ngoài những công trình trên còn có hai cuộc Hội thảo về danh nhân lịch sử Lê Hoàn được tổ chức Lần thứ nhất vào năm 1981, tỉnh Thanh Hóa

cùng với Viện sử học có tổ chức “Hội nghị khoa học về Lê Hoàn nhân kỉ niệm

một nghìn năm chiến thắng quân Tống xâm lược” Vấn đề về quê hương thân

thế sự nghiệp của anh hùng dân tộc Lê Hoàn lại được đặt ra Lần thứ hai được

tổ chức vào năm 2005 với nội dung “Một nghìn năm Thăng Long và sự

nghiệp của Lê Hoàn”

Chẳng hạn trong cuốn Đại Việt sử kí toànthư(tập 1) có đoạn viết về Lê

Hoàn như sau: “Họ Lê, tên húy là Hoàn, người Ái Châu, làm quan nhà Đinh đến chức Thập đạo tướng quân, quân Tống xâm lược, đem quân ra chống cự, rồi thay nhà Đinh làm vua;ở ngôi 24 năm, thọ 64 tuổi (941 - 1005), băng ở điện Trường Xuân” [10; tr.220]

Nhà sử học Lê Văn Hưu nhận xét: “Lê Đại Hành giết Đinh Điền, bắt Nguyễn Bặc, tóm Quân Biện, Phụng Huân dễ như lùa lũ trẻ con, như sai nô lệ,chưa đầy vài năm mà bờ cõi đã định yên, công đánh dẹp dẫu là nhà Hán, nhà Đường cũng không hơn được”[10; tr.221]

- Ngoài những tài liệu trên, kho thần tích của Viện nghiên cứu Hán Nôm cũng có nhiều bản thần tích về Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành hoặc các tướng lĩnh nhà Đinh, nhà Lê Những văn bản thần tích này chép sự tích ly kì

về công tích, hành trạng của các vị thành hoàng, các vị thần được các làng quê phụng thờ suốt ngàn năm qua Riêng về Lê Đại Hành, có thần tích của xã Yên Lâm,Yên Thái (Yên Mô), Khánh Ninh, thị trấn Yên Ninh (Yên Khánh), Đồng Bến (Tp Ninh Bình), Lai Thành (Kim Sơn), Ninh Giang (Hoa Lư)… và còn nhiều thần tích về ông ở Hà Nam, Thanh Hóa, Thái Bình,… nơi quê hương, nơi ghi dấu chiến công của ông, nơi diễn ra nhiều trận đánh lừng danh ghi dấu tên tuổi của ông Đặc biệt là vùng đất thuộc hai tổng Xích Bích và Ý Đông xưa, sông Lục Giang…

- Một số tiểu luận viết về lễ hội cố đô Hoa Lư, ví như tác giả Phạm

Kim Thanh báo Hà Nội mới có bài: “Đền vua Đinh và lễ hội Trường Yên”

Tác giả bài viết giới thiệu về lễ hội cố đô Hoa Lư như sau: “Lễ hội cố đô là một lễ hội truyền thống được mở để suy tôn công lao các anh hùng dân tộc đã xây dựng kinh đô Hoa Lư, lập ra nhà nước Đại Cồ Việt thế kỉ X mà tiêu biểu

là hai vị vua Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành Lễ hội diễn ra tại quảng trường trung tâm di tích cố đô Hoa Lư và các di tích Đây là một lễ hội cổ truyền hướng về cội nguồn dựng nước và giữ của dân tộc Việt Nam”

Tuy nhiên, sự tìm hiểu về danh nhân Lê Hoàn cũng chưa toàn diện Hơn thế, vấn đề về danh nhân lịch sử Lê Hoàn và lễ hội cố đô Hoa Lư chưa được giới khoa học quan tâm nhiều Đây là gợi ý khoa học giúp tôi lựa chọn

đề tài này để nghiên cứu

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

- Giới thiệu về danh nhân lịch sử Lê Hoàn và những biến đổi của lễ hội

cố đô Hoa Lư qua các năm

- Tìm hiểu sâu hơn về con người, cuộc đời sự nghiệp danh nhân lịch sử

Lê Hoàn và ý nghĩa lễ hội cố đô Hoa Lư; góp phần tôn vinh và giữ gìn giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong đời sống văn hóa dân tộc

- Bước đầu đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của di tích và lễ hội cố đô Hoa Lư

3.2 Nhiệm vụ

- Đi thực tế tại cố đô Hoa Lư để thu thập tài liệu nghiên cứu về

Lê Hoàn (Lê Đại Hành) và lễ hội cố đô Hoa Lư

- Tìm hiểu về các di tích, đền thờ, mộ vua Lê và quần thể cố đô

Hoa Lư

- Tìm hiểu về nhân vật Lê Hoàn và ý nghĩa lễ hội cố đô Hoa Lư trong đời sống văn hóa dân tộc

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Danh nhân lịch sử Lê Hoàn và lễ hội cố đô Hoa Lư

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian: vùng văn hóa: quê hương vua Lê Đại Hành, cố đô Hoa Lư

Về thời gian: trong tiến trình lịch sử dân tộc

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những nhiệm vụ trên, chúng tôi đã sử dụng một trong những phương pháp sau:

Phương pháp khảo sát thực tế

- Phương pháp đối chiếu so sánh

- Phương pháp liên ngành

6 Đóng góp của khóa luận

- Khóa luận mang đến cho độc giả vốn hiểu biết cơ bản và sâu sắc hơn

về danh nhân lịch sử Lê Hoàn

- Khóa luận tìm hiểu một cách toàn diện hơn về lễ hội truyền thống cố

đô Hoa Lư

- Khóa luận góp phần giáo dục lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc

- Đề xuất một số giải pháp để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của di tích và lễ hội cố đô Hoa Lư

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục Nội dung chính của khóa luận gồm ba chương:

Chương1 Những vấn đề chung

Chương 2 Danh nhân lịch sử Lê Hoàn

Chương 3 Lễ hội cố đô Hoa Lư

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Khái niệm danh nhân và danh nhân lịch sử

Cuốn Từ điển Tiếng Việt, định nghĩa: “Danh nhân là người có danh

tiếng [15; tr.233]

Phan Văn Các trong cuốn Đại từ điển Việt Hán giải nghĩa: “Danh nhân

là người có tiếng tăm lừng lẫy” [4; tr.115]

Đào Duy Anh trong Hán Việt từ điển (1994) viết: “Danh nhân là người

nổi tiếng ai cũng biết”

Tuy nhiên người nổi tiếng chưa phải là danh nhân, tập hợp những ý kiến khác nhau như trên, chúng ta hiểu:

Danh nhân là những nhân vật có thật trong lịch sử Đó là những người nổi tiếng và có tài năng, có đóng góp lớn lao cho cộng đồng trên những lĩnh vực khác nhau, được nhân dân tôn vinh và lưu truyền muôn đời

Danh nhân lịch sử là những nhân vật lịch sử có thật, thuộc về mỗi giai đoạn lịch sử nhất định Họ gắn liền với các sự kiện, chiến công và góp phần làm nên lịch sử, tác động đến lịch sử ở nhiều phương diện khác nhau

1.2 Danh nhân trong đời sống văn hóa dân tộc

1.2.1 Vị trí, vai trò danh nhân trong lịch sử và trong đời sống văn hóa dân tộc

Lịch sử đất nước ta hơn 4000 năm dựng nước và giữ nước Mảnh đất

và thời thế tạo ra anh hùng, những nhân vật kiệt xuất trên các lĩnh vực: kinh

tế, văn hóa, xã hội, quân sự, ngoại giao, khoa học kĩ thuật…

Những hiền nhân, hiền tài, người con ưu tú của dân tộc, họ bao gồm những lứa tuổi khác nhau, sống trong các thời kì khác nhau, họ có hoài bão,

có ý chí, có tài năng mưu lược khác nhau Trong đấu tranh dựng nước và giữ nước, xây dựng phát triển đất nước có thành công và cả thất bại Nhưng họ đều mang trong mình niềm tự hào dân tộc, bất khuất, kiên cường, yêu độc lập

tự do, yêu lẽ phải, gét áp bức bất công, giàu lòng yêu nước Tất cả họ góp phần làm nên dân tộc Danh nhân lịch sử trở thành hình tượng trung tâm trong văn học dân gian, trong lịch sử truyền thống hào hùng, trong thần tích huyền

bí về những chiến công phi thường

- Danh nhân được lưu phương trong sử sách xưa nay: trong các bộ sử,

đề tài nghiên cứu, sáng tác văn chương…Ví như trong các bộ sử quan trọng

như: Việt sử lược, An Nam chí lược, Đại Việt sử kí tiền biên, Đại Việt sử kí

toàn thư, Đại Việt thông sử, Lịch triều hiến chương loại chí, Hoàng Lê nhất thống chí…Họ còn xuất hiện nhiều trong các truyền thuyết về người anh

hùng, trở thành hình tượng trung tâm trong văn học dân gian Biết bao lời kể đẹp về danh nhân được dân gian lưu truyền Đó là những truyện về Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, Ngô Quyền… trong suốt thời

kì dân tộc ta bị Trung Quốc cai trị Đó là những truyền thuyết kể về Ỷ Lan, Phạm Ngũ Lão, Mạc Đĩnh Chi, Lê Qúy Đôn, Nguyễn Hữu Cầu từ sau thế kỉ

X Qua những câu chuyện truyền thuyết lịch sử, danh nhân hiện lên dưới ánh sáng quan thần thoại và ý thức lịch sử của nhân dân

1.2.2 Danh nhân trong đời sống văn hóa tâm linh

- Danh nhân sống mãi trong đời sống tín ngưỡng của dân tộc

Danh nhân lịch sử là cái hồn, khí phách hào hùng của dân tộc Họ sống mãi trong tín ngưỡng dân gian thờ thần của dân tộc Họ được phong là các Phúc thần, được tôn thờ trong đền, đình, miếu ở khắp nơi trên cả nước Họ được thờ chung hoặc thờ riêng trong hệ thống thờ phụng của Việt Nam Trên nước ta có rất nhiều đền thờ tôn vinh các vị danh nhân lịch sử như đền thờ Hai Bà Trưng ở Mê Linh (Hà Nội), đền Phù- Ủng huyện Ân Thi (Hưng Yên) thờ danh tướng Phạm Ngũ Lão, đền Đô ở Bắc Ninh thờ tám vị vua nhà Lý, đền Trần thờ các vị vua nhà Trần (Nam Định), đền vua Đinh vua Lê thờ hai vị vua Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành (Hoa Lư- Ninh Bình),…Đây là nét đẹp

trong đời sống văn hóa dân tộc ta Những danh nhân có đời sống vĩnh hằng,

họ bất tử, hiển linh phù trợ cho đời sau

- Danh nhân sống mãi cùng với các phong tục lễ hội dân gian để tôn vinh họ, để khích lệ lòng tự hào dân tộc, uống nước nhớ nguồn, giữ gìn truyền thống dân tộc

Để tưởng nhớ công lao các danh nhân lịch sử, hàng năm trên đất nước

ta có hàng nghìn lễ hội Những nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc là nhân vật chính, linh hồn của lễ hội Họ sống mãi trong sự tôn thờ, ngưỡng vọng của dân tộc Người dân suy tôn họ là những vị anh hùng, thờ phụng hương khói hàng năm và truyền lại cho thế hệ sau để ghi nhớ công lao các vị anh hùng có công với đất nước, giáo dục thế hệ sau học tập gương sáng để đóng góp vào

sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước

Lễ hội dân gian truyền thống bao giờ cũng gồm hai phần: phần lễ và phần hội Phần lễ tức là những lễ nghi gắn với nhân vật thờ phụng, phần hội

là những trò chơi giải trí hoặc có thể liên quan đến nhân vật thờ phụng Lễ và

hội đan xen, hòa quyện vào nhau

Có thể lấy vài ví dụ dẫn chứng như sau :

Ví như, lễ hội Phù Đổng Thiên Vương là một lễ hội truyền thống hàng năm được tổ chức nhiều nơi ở vùng Hà Nội để tưởng niệm và ca ngợi chiến công của người anh hùng truyền thuyết Thánh Gióng, một trong tứ bất tử của dân gian Việt Nam Có hai hội Gióng tiêu biểu ở Hà Nội là Sóc Sơn và Gia Lâm, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại Giá trị nổi bật toàn cầu của hội Gióng là một hiện tượng văn hóa được bảo lưu, trao truyền khá liên tục và toàn vẹn qua nhiều thế hệ Hội Gióng là một lễ hội văn hóa cổ truyền mô phỏng một cách sinh động và khoa học diễn biến các trận đấu của Thánh Gióng và nhân dân Văn Lang với giặc Ân Thông qua

đó có thể nâng cao nhận thức cộng đồng về các hình thức chiến tranh bộ lạc

thời cổ xưa và sự tất thắng của chiến tranh nhân dân, toàn dân trong sự nghiệp giải phóng dân tộc Qua đây ta cũng thấy được truyền thống yêu nước, yêu hòa bình của dân tộc, ý chí quyết thắng và tình thần chiến đấu bất khuất, kiên cường của dân tộc Việt mà hiện thân là người anh hùng Thánh Gióng

Ở lễ hội Đền Đô của người Kinh Bắc diễn ra từ 14 đến ngày 16 tháng 3

âm lịch Lễ hội là dịp tưởng nhớ công ơn vua Lý Thái Tổ và các hoàng đế thời nhà Lý đã khai mở vương triều Lý và phát triển nền văn minh Đại Việt Phần lễ được bắt đầu với nghi thức rước mang đậm nét truyền thống từ chùa Ứng Tâm về Đền Đô Trong nghi lễ đó có một long đình, một kiệu mẫu và chín kiệu vua Phần hội có nhiều hoạt động văn hóa, thể dục thể thao phong phú như hát quan họ trên thủy đình, đấu cờ vật, cờ tướng, giao lưu thơ, gói bánh phu thê…

Lễ hội Ngọc Hồi - Đống Đa là lễ hội được tổ chức hàng năm để kỉ niệm chiến thắng Đống Đa lịch sử gắn với người anh hùng áo vải Quang Trung- Nguyễn Huệ đã đánh tan hai mươi vạn quân Thanh vào mùa xuân năm 1789 tại Ngọc Hồi, Đống Đa Trong lễ hội, ngoài các nghi lễ truyền thống, nhân dân Bình Khê, quê hương của ba anh em nhà Tây Sơn còn tổ chức nhiều hoạt động như đánh võ, đánh côn quyền…là những môn phái đặc trưng của võ Bình Định với

sự tham gia của nhiều phụ nữ mà tài nghệ không thua kém gì nam giới

Như vậy,danh nhân lịch sử còn là cơ sở để dân tộc khởi dựng cho những sinh hoạt văn hóa tâm linh còn tồn tại đến ngày nay

Nguyễn Huệ là người có chính sách tôn giáo tự do và rộng rãi, đề cao dân gian tự do tín ngưỡng Phật, Đạo, Nho giáo hòa hợp Nhưng ông cũng chấn chỉnh bằng chính sách bài trừ mê tín dị đoan và việc tu hành được quản lí, chấn chỉnh Để phụng thờ các danh nhân, các công trình văn hóa kiến trúc phục vụ cho việc thờ cúng Đó là đền, chùa, miếu, là nét đẹp trong văn hóa tâm linh của người Việt Hướng về chân lý: “Uống nước nhớ nguồn” “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”

Nhân dân ta xây dựng đền chùa để tưởng nhớ, ghi danh công lao người

có công với dân tộc, với cộng đồng Bởi họ có niềm tin về sự bất tử của các danh nhân, họ sống mãi cùng dân tộc và phù trợ cho người đời sau

1.3 Khái niệm lễ hội

Trong các dạng tài nguyên nhân văn, lễ hội truyền thống là tài nguyên

có giá trị phục vụ du lịch rất lớn Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc phản ánh đời sống tâm linh của mỗi dân tộc

Lễ hội nào cũng gồm hai phần:

Phần lễ (phần nghi lễ) tùy thuộc vào tính chất của lễ hội mà nội

dung của phần lễ sẽ mang ý nghĩa riêng Có thể phần nghi lễ mở đầu ngày hội mang tính tưởng niệm lịch sử hướng về một sự kiện lịch sử trọng đại, tưởng niệm một vị anh hùng dân tộc Cũng có thể phần nghi lễ là phần nghi thức thuộc về nghi thức tín ngưỡng, tôn giáo, bày tỏ lòng tôn kính tới các bậc hiền nhân và thần linh, cầu mong được những điều tốt đẹp trong cuộc sống

Phần nghi lễ có ý nghĩa quan trọng, thiêng liêng chứa đựng những giá trị văn hóa truyền thống, giá trị thẩm mĩ và triết học sâu sắc của cộng đồng Nó mang trọn ý nghĩa hấp dẫn của cả lễ hội Phần nghi lễ là hạt nhân của lễ hội

Phần hội có tổ chức những trò chơi, thi đấu, biểu diễn,… mặc dù

vẫn hàm chứa những yếu tố truyền thống, những phạm vi nội dung của nó không khuôn cứng mà hết sức linh hoạt, luôn luôn được bổ sung bởi những yếu tố văn hóa mới

Trong Từ điển Tiếng Việt viết: “Lễ hội là cuộc vui chung có tổ chức,

có các hoạt động lễ nghi mang tính chất văn hóa truyền thống”[15; tr.694]

Các tác giả trong Từ điển Bách Khoa Việt Nam đưa quan niệm về lễ hội như sau: “Lễ hội là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính

của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà con người chưa có khả năng hoàn thiện Hội là sinh hoạt văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, sự bình yên cho từng

cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng mà từ bao đời nay quy

tụ niềm mơ ước chung vào 4 chữ “nhân khang vật thịnh”

Từ những dẫn chứng trên chúng ta có thể hiểu như sau:

Lễ hội là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng diễn ra trên địa bàn dân cư trong thời gian và không gian xác định; nhằm nhắc lại sự kiện, nhân vật lịch

sử hay huyền thoại; đồng thời là dịp biểu hiện cách ứng xử văn hóa của con người với thiên nhiên, thần thánh và con người trong xã hội

Thời gian diễn ra lễ hội thường khác nhau, song lễ hội thường diễn ra vào thời điểm chuyển giao giữa các mùa, đánh dấu sự kết thúc của chu kì lao động cũ, chuẩn bị cho sự bất đầu của chu kì lao động mới Là thời kì người nông dân rảnh rỗi được vui chơi giải trí sau thời gian lao động vất vả Người dân yêu lao động nhưng cũng yêu thích các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, là dịp họ gần nhau hơn, thoải mái tự do tham gia sinh hoạt chung Họ thể hiện niềm tin vĩnh cửu vào thế lực siêu nhiên, thần thánh, bất tử phù trợ cho họ trong cuộc sống thường ngày Ở nước ta lễ hội thường diễn ra vào hai mùa đẹp nhất trong năm

Lễ hội là đối tượng hấp dẫn với du khách, bởi vì thời gian đó họ có dịp hiểu biết thêm về phong tục tập quán, lối sống cũng như truyền thống lịch sử địa phương Nó lôi cuốn du khách không thua kém gì các di tích lịch sử, các danh lam thắng cảnh

Tiểu kết chương 1

Danh nhân lịch sử sống mãi trong đời sống văn hóa của dân tộc Họ được lưu phương trong sử sách, trong lễ hội văn hóa tâm linh, các di tích lịch sử trong tín ngưỡng dân gian của dân tộc Lễ hội là sinh hoạt văn hóa mang đậm tính chất cộng đồng và có ảnh hưởng sâu sắc trong đời sống người Việt, bảo tồn phát huy giá trị văn hóa dân tộc mà tiêu biểu là tôn vinh các danh nhân lịch sử

Chương 2 DANH NHÂN LỊCH SỬ LÊ HOÀN 2.1 Cuộc đời

Lê Đại Hành tên húy là Hoàn (941- 1005) Ông sinh ngày 15 tháng 7 năm Tân Sửu (tức 10 tháng 8 năm 941) Ông quê ở làng Trung Lập huyện Thọ Xuân tỉnh Thanh Hóa Tuy vậy có nhiều tài liệu sử lại nói quê ông ở Ninh Bình hoặc tài liệu sử khác lại khẳng định quê ông ở Hà Nam

Sự ra đời của các danh nhân thường được thêu dệt qua các huyền thoại

Lê Hoàn cũng vậy, ông ra đời qua truyền thuyết hoa sen.Đại Việt sử kí toàn

thư có viết: “Cha sinh ra vua là Mịch, mẹ là Đặng thị Khi mới có thai chiêm

bao thấy trong bụng nở hoa sen, chỉ chốc lát đã kết hạt, bèn lấy chia cho mọi người, còn mình thì không ăn, tỉnh dậy không hiểu nguyên do thế nào Đến năm Thiên Phúc thứ 6 (941) là năm Tân Sửu, mùa thu, tháng 7 ngày rằm sinh

ra vua” [10; tr.220] Cha Lê Hoàn qua đời, được vài năm thì mẹ cũng mất Lê hoàn mồ côi cả cha và mẹ từ đây Lê Hoàn trơ trọi một mình cuộc sống cực khổ trăm bề

Sau đó Lê Hoàn được một viên quan sát họ Lê trong Châu cảm mến đem về nuôi Ông từng nhận xét về Lê Hoàn: “Tư cách đứa trẻ này, người thường không sánh được” [10; tr.220] Lê Hoàn được viên quan rất mực yêu quý, sớm chiều chăm sóc dạy dỗ, bảo ban hết mực

Lớn lên, trai thời loạn thích lập công, Lê Hoàn là người phóng khoáng,

có chí lớn, ông theo Đinh Liễn dẹp loạn 12 sứ quân Đinh Bộ Lĩnh cha của Đinh Liễn khen Lê Hoàn là người “trí dũng”, giao cho chỉ huy hai ngàn quân Năm 968, loạn 12 sứ quân dẹp yên, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, Lê Hoàn được thăng dần đến chức Thập đạo tướng quân điện tiền đô chỉ huy sứ, tức là tổng chỉ huy quân đội cả nước Lê Hoàn làm tướng rất được lòng quân sĩ Cả người nước ngoài như nhà sư Hồng Hiến thông hiểu nhiều sách vở, cũng theo giúp việc ông

Năm 979, vua Đinh và Đinh Liễn bị giết, Vệ Vương Đinh Toàn mới 6 tuổi lên ngôi, Lê Hoàn làm nhiếp chính Vua còn nhỏ yếu, không đương nổi hoạn nạn, loạn trong nước lại thêm giặc Tống lăm le xâm lược, mọi trách nhiệm trút lên vai Lê Hoàn Ông cầm quân dẹp bọn phản loạn trong nước là Nguyễn Bặc, Đinh Điền và Phạm Hạp Trước thế nước lâm nguy, ông được quân sĩ và nhân dân đồng lòng tôn lên làm vua Mọi người vui lòng quy phục, Thái hậu Dương Vân Nga sai lấy áo long cổn (áo vua thêu rồng) khoác cho

Lê Hoàn và mời ông lên làm vua Từ đây, nhà Lê thay nhà Đinh cầm quyền trị vì, sẵn sàng tiếp tục cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Tống.Vua

Lê tự làm tướng đi dẹp giặc, đánh tan giặc Tống xâm lược năm 981

Lê Hoàn (Lê Đại Hành) là vị vua đầu tiên của nhà Tiền Lê, trị vì từ năm

980 đến năm 1005 Ông là vị hoàng đế nằm trong danh sách 14 vị anh hùng dân tộc tiêu biểu nhất của Việt Nam Lê Hoàn lên ngôi (sử cũ gọi là Lê Đại Hành), lấy tôn hiệu là Minh Càn Ứng Vận Thần Vũ Thăng Bình Chí Nhân Quảng Hiếu hoàng đế, niên hiệu là Thiên Phúc, quốc hiệu vẫn là Đại Cồ Việt, đóng đô tại Hoa Lư Trong lịch sử Việt Nam, Lê Hoàn không chỉ là một vị hoàng đế có những đóng góp chống quân Tống phương Bắc, quân Chiêm phương Nam (982), giữ gìn và củng cố nền độc lập dân tộc mà còn có nhiều công lao trong sự nghiệp ngoại giao, xây dựng và kiến tạo đất nước Đại Cồ Việt Lê Hoàn cũng là người tạo tiền đề, điều kiện để thời gian sau đó Lý Công Uẩn có đủ khả năng dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long năm 1010, mở ra một kỉ nguyên phát triển lâu dài của văn hóa Thăng Long – Hà Nội, thủ đô hiện tại của Việt Nam

Vua Lê Đại Hành ở ngôi 24 năm, thọ 65 tuổi, băng ở điện Trường Xuân

“Vua trừ nội gian mà lấy được nước, đuổi giặc ngoài để yên dân, trong nước thanh bình, Bắc Nam vô sự Tiếc rằng không sớm chọn con nối ngôi khiến

cho con cái tranh nhau bên trong, dẫn đến mất ngôi; về đạo vợ chồng có nhiều điều đáng thẹn” [10;tr 220]

Ông lập 5 Hoàng hậu và có 11 người con trai, 1 người con nuôi, đều được phong vương Ông đặt niên hiệu trong 24 năm trị vì lần lượt là:Thiên Phúc (980- 988), Hưng Thống (989- 993), Ứng Thiên (994- 1005.)

Mộ vua được đặt trong quần thể khu di tích Cố đô Hoa Lư- Ninh Bình

2.2 Sự nghiệp của danh nhân lịch sử Lê Hoàn

2.2.1 Sự nghiệp tướng lĩnh

2.2.1.1 Lê Hoàn vị tướng lĩnh nhà Đinh

Đất nước vừa giành được độc lập sau chiến thắng vang dội của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng năm 938 thì sau 6 năm cầm quyền, Ngô Quyền qua đời, tuổi mới 46 Dân tộc vừa trỗi dậy để mất một người anh hùng lỗi lạc Con trai ông là Ngô Xương Ngập nối ngôi Quốc gia vừa giành lại quyền làm chủ, thiếu một thủ lĩnh tối cao, đủ uy tín để lãnh đạo nhân dân

“Mầm loạn lạc bắt đầu khởi nhú Các dòng họ phong kiến trên nhiều địa phương lăm le cát cứ, biến mỗi vùng thành một góc trời riêng, chẳng kể gì đến lợi ích nhân dân, đến quyền lợi tối cao của dân tộc Quan lại trong triều cũng chỉ trực tranh quyền đoạt vị Em vợ Ngô Quyền là Dương Tam Kha nổ ngòi pháo loạn đầu tiên và kéo theo một loạt phản ứng dây chuyền” Thế là đất nước rơi vào thời kì “loạn 12 sứ quân” [24; tr.143]

Trong cuộc đời danh nhân Lê Hoàn khẳng định tài năng trước hết với cương vị một vị tướng lĩnh tài ba Tài năng tướng lĩnh của ông được xuất lộ từ

trong cuộc dẹp loạn 12 sứ quân Trong cuộc hỗn chiến thời đó Lê Hoàn đã thể hiện rõ hướng đi đúng cho cuộc đời mình Giặc 12 sứ loạn, ông đã sáng suốt gia nhập đội quân của Đinh Bộ Lĩnh mà không phải một đạo quân nào khác Bởi ông cảm phục tài năng của Đinh Bộ Lĩnh và ông cũng nhận thấy thế lực của Đinh Bộ Lĩnh ngày càng lớn mạnh Một dải đất rộng lớn từ châu Đại

Hoàng đến Bố Hải Khẩu đều thuộc quyền điều khiển của Đinh Bộ Lĩnh Đó là nơi mà tài năng của ông sẽ được trọng dụng và có dịp thăng tiến

Có tài nhưng lại phải gặp thời Nhân gian từng chiêm nghiệm thời thế

tạo anh hùng Lê Hoàn đã gặp được Đinh Bộ Lĩnh, đã lọt vào “mắt xanh” của

vị chủ soái này Tiên Hoàng khen Lê Hoàn “là người có trí dũng, chắc thế nào cũng làm được việc”

Lê Hoàn vừa là một vị tướng gặp thời vừa được chủ soái tin dùng

Trong những vị tướng dưới quyền, Đinh Bộ Lĩnh giao cho Lê Hoàn đánh dẹp nhiều nơi Trong dẹp loạn 12 sứ quân ông cùng với các tướng thân tín của Đinh Bộ Lĩnh được tham chiến nhiều trận đánh quan trọng như trận đánh Cổ Loa, yểm trợ Cửa Bố với Đinh Bộ Lĩnh, đánh thành Kiều Công Hãn, phá thành và vây bắt Đỗ Cảnh Thạc Những trải nghiệm chiến trận đã khiến Lê Hoàn nổi bật trong những vị tướng xuất sắc Ông được cha con Đinh Bộ Lĩnh tin dùng giao cho cai quản hai nghìn quân sĩ, sau thăng dần tới chức Thập đạo tướng quân điện tiền đô chỉ huy sứ

Danh nhân Lê Hoàn còn là một vị tướng mưu lược, hiểu biết rộng

Trong việc chọn Kinh đô của Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn cũng đóng góp ý kiến quan trọng Lê Hoàn bàn với nhà vua nên đóng đô ở Hoa Lư vì “Hoa Lư tuy

có hẹp nhưng hiểm trở Từ Hoa Lư vươn ra mặt Bắc cũng gần Mặt sau dựa lưng vào Hoan Ái vững chắc Vả lại một khi giặc tràn sang, từ Hoa Lư ta có

đủ thì giờ để trở tay đối phó” [1; tr 139]

2.2.1.2 Lê Hoàn với sự nghiệp chống giặc ngoại xâm bảo vệ tổ quốc

a Cuộc kháng chiến chống giặc Tống xâm lược ở phía Bắc

Lê Hoàn là vị tướng mưu lược, cứng cỏi, quyết đoán trước kẻ thù.Sau

khi lên ngôi trị vì đất nước được 12 năm, Đinh Bộ Lĩnh cùng con trai Đinh Liễn bị Chi Hậu nội thần Đỗ Thích giết hại để báo thù cho bố là Đỗ Cảnh Thạc, mưu đầu độc để cướp ngôi Con trai của Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi khi mới

6 tuổi, Dương Vân Nga lui về làm thái hậu buông rèm cùng quần thần bàn việc triều chính Đất nước do vua thơ dại trị vì tới tai nhà Tống ở phía Bắc Chúng lăm le xâm lược bờ cõi nước ta Tất cả các quần thần, binh sĩ một lòng tôn ông lên làm vua trước khi để ông cầm quân đi đánh giặc Tống xâm lược

Để an lòng binh sĩ và thưởng người có công Lời lẽ trong thư của Tống Thái Tông làm cho vua Lê thêm phần phẫn nộ, ý chí quyết tâm đánh giặc càng cao

“Ngươi có muốn ra khỏi nơi man di góc biển để xem nhà Minh Đường, Bích Cung không? Trút bỏ áo cỏ mà mặc áo cổn thêu núi, thêu rồng không? Ngươi nên quy phục, không nên vơ lấy tội Hiện nay ta đang sửa soạn quân đội, chiêng trống, nếu quy phục ta sẽ tha, trái lệnh ta sẽ đánh Theo hay không, lành hay dữ, ngươi tự nghĩ lấy” [1; tr.151] Lê Hoàn nguôi cơn giận, suy xét lực lượng kế sách không thể dùng lời lẽ với bọn láo xược này được Lê Hoàn

cử Thái sư Hồng Hiến gặp gỡ dâng biểu của vua Đinh Toàn cầu nối ngôi cha

để vua Tống kiêu rông tự đắc, tưởng quân ta khiếp sợ, liều lĩnh dấy binh Để

ta có thêm thời gian chuẩn bị Tống Thái Tông đưa lệnh cho Lê Hoàn chọn một trong hai con đường: Thứ nhất là nộp mẹ con Đinh Toàn sang quy phục, phong cho Lê Hoàn cờ tiết.Thứ hai là Đinh Toàn làm thống soái, Lê Hoàn làm phó Lê Hoàn đã chọn con đường không có trong kế sách của Tống Thái Tông mà là con đường điều quân lên ải Bắc để nghênh chiến kẻ thù

Sự mưu lược trước kẻ thù của Lê Hoàn thể hiện ở mẹo dung binh trước

kẻ thù gian ác Nhà Tống đem một đội quân rất hùng mạnh sang nước ta gồm

10 vạn quân, hàng ngàn chiến thuyền, hàng vạn ngựa chiến làm 3 đường sang đánh nước ta

Về phía ta, toàn dân, toàn quân sửa soạn đánh giặc Vua Lê sai người đưa thư sang nhà Tống với lời lẽ nhún nhường, nhằm hòa hoãn với quân giặc

để bên ta có đủ thì giờ chuẩn bị kháng chiến Nhà Tống đưa thư đe dọa ta lần nữa, Lê Hoàn đưa quyết chối bỏ Điều này thể hiện sự quyết đoán của vua Lê

trước kẻ thù Ông đi từ mềm dẻo tới cương quyết Ông còn học tập theo tiền nhân Lê Hoàn dựa theo cách đánh của Ngô Quyền năm xưa chống quân Nam Hán.Quân dân nhà Lê khẩn trương đóng cọc trên sông Bạch Đằng làm bãi chướng ngại cản thuyền giặc và tổ chức mai phục trên ải Chi Lăng Các cửa sông đều có chiến thuyền đóng giữ Trên mặt trận thủy chiến ở sông Bạch Đằng vào những ngày rét “nàng Bân” đã xảy ra những trận đánh ác liệt Truyền thống lại trỗi dậy, tiếp thêm sức mạnh cùng quân dân nhà Lê đánh giặc Tống Quân giặc chịu thất bại thảm hại trên mặt trận thủy chiến Bạch Đằng.Tại mặt trận ở Ải Chi Lăng, quân ta cũng đại thắng Lê Hoàn trực tiếp chỉ huy trận này, trực tiếp đương đầu với tướng giặc Vua Lê dùng kế sai binh sĩ giả hàng, dụ Hầu Nhân Bảo đến Ải Chi Lăng thì đổ phục binh lính ra giết chết

Lê Hoàn cũng là vị tướng có ý chí quyết thắng giặc Đất nước chìm

trong mối lo chống giặc Phá tan không khí nặng nề ấy, Thập đạo tướng quân tâu bày kế sách chống giặc và khẳng định chắc chắn: “Tâu Thái hậu, theo sự suy đoán của tôi, giặc Tống liều lĩnh tràn vào nước ta, phen này nhất định phải đại bại vì lưỡi gươm của quân dân Đại Cồ Việt” Lời khẳng định của Thập đạo tướng quân thêm khẳng định ý chí và tiếp thêm sức mạnh cho quân dân Quân ta toàn thắng trên các mặt trận Vua Tống phải xuống chiếu bãi binh, thừa nhận sự thất bại của đạo quân xâm lược Kháng chiến chống Tống lần thứ nhất đã thành công rực rỡ Quân dân ta ghi thêm vào lịch sử một trang

chói lọi chiến công Đại Việt sử kí toàn thư có ghi: “Tân Tỵ [Thiên Phúc] năm

thứ 2 (981), (Tống Thái Bình Hưng Quốc năm thứ 6, xét các bản chép niên kỉ các triều đều ghi năm này là năm Thiên Phúc thứ 1, nay sửa lại) Mùa xuân, tháng 3, Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng đến Lạng Sơn, Trần Khâm Tộ đến Tây Kết, Lưu Trừng đến sông Bạch Đằng Vua tự làm tướng đi chặn giặc, sai quân sĩ đóng cọc ngăn sông Quân Tống lui, lại đến sông Chi Lăng Vua sai quân sĩ trá hàng để dụ Hầu Nhân Bảo, nhân đó bắt được Nhân Bảo đem chém

Bọn Khâm Tộ nghe tin thủy thua trận, dẫn quân về Vua đem các tướng đánh, quân của Khâm Tộ thua to, chết đến quá nửa, thây chất đầy đồng, bắt được tướng giặc là Quách Quân Biện, Triệu Phụng Huân đem về Hoa Lư Từ đó trong nước rất yên Bầy tôi dâng tôn hiệu là Minh Càn Ứng Vận Thần Vũ

Thăng Bình Chí Nhân Quảng Hiếu Hoàng Đế” [10; tr.220 - 221]

b Đánh bại quân Chiêm thành giữ vững biên giới phía Nam

Khi người Việt chìm dưới ách nô dịch của phong kiến phương Bắc, người Chiêm Thành đã sớm xây dựng được quốc gia độc lập tự chủ từ năm

192 Sinh sống ở các thung lũng Nam Trung Bộ hẹp và nhỏ, vương quốc Chiêm Thành có thế mạnh về hàng hải và các ngành nghề thủ công, nhưng lại thiếu những miền châu thổ rộng lớn Bởi vậy từ khi lập nước, Chiêm Thành liên tục tiến hành các hoạt động quân sự với nước ta Năm 803, vua Chiêm sai tướng đem quân xâm phạm An Nam, vây hãm phía Nam quận Cửu Chân Năm

979, quân Chiêm được Ngô Nhật Khánh dẫn đường, tổ chức thủy quân hùng mạnh tiến đánh Hoa Lư nhưng thất bại Đất nước vừa qua cơn binh lửa, thanh bình chưa được bao lâu, những tưởng có thể bắt tay vào xây dựng đất nước, củng cố quốc phòng thì đất nước lại rơi vào phen binh lửa của Chiêm Thành

Lê hoàn- vị hoàng đế - vị tướng quyết chinh phạt kẻ quấy rối để giữ yên

bờ cõi Khi cha con vua Đinh mất các tướng lĩnh thân tín của triều Đinh sinh

lòng ngờ vực Lê Hoàn và dấy binh đánh Lê Hoàn như nhưng bị ông dẹp tan Đối với hai phía Bắc Nam Lê Hoàn duy trì chính sách bang giao đi từ mềm dẻo tới cương quyết Đối Với Chiêm Thành cũng được vua Lê chú trọng.Trong sử sách ghi chép về điều này rất ngắn, khái quát sơ lược góp vào trong sự nghiệp bảo vệ tổ quốc của Lê Hoàn

Sách Việt Namsử lược chép: “Lúc vua Đại Hành lên ngôi có sai sứ sang

Chiêm Thành bị vua nước ấy bắt giam sứ lại Đến khi việc phía Bắc đã yên, vua Đại Hành đem quân sang đánh báo thù Quân vua Đại Hành sang chiếm

giữ kinh thành nước Chiêm và bắt được người, cướp được của rất nhiều Từ đấy nước Chiêm Thành phải sang triều cống nước ta.” [8; tr.74]

Lê Hoàn chính là vị vua toàn thắng khi Nam chinh “Vua thân đi

đánh Chiêm Thành thắng được Trước đó vua sai Từ Mục, Ngô Tử Canh sang

sứ Chiêm Thành, bị người Chiêm bắt giữ Vua giận sai đóng chiến thuyền, sửa binh khí, tự làm tướng đi đánh, chém Bê Mi Thuế tại trận Chiêm Thành thua to Bắt sống được quân sĩ của chúng nhiều vô kể, cùng là kĩ nữ trong cung trăm người và 1 nhà sư người Thiên Trúc, lấy các đồ quý mang về, thu được vàng bạc, của báu kể hàng vạn; san bằng thành trì, phá hủy tông miếu, vừa 1 năm thì trở về kinh sư”[10; tr.222]

Ở một số tài liệu khác cũng ghi chép có nội dung như trên Cuộc chinh phạt Chiêm Thành với thời gian một năm thì giành thắng lợi Sử thần Ngô Sĩ Liên đã nhận xét về các chiến công của Lê Hoàn: “Vua đánh đâu được đấy, chém Vua Chiêm Thành rửa cái nhục phiên di bắt giữ sứ thần, đánh lui quân Triệu Tống để bẻ cái âm mưu tất thắng của vua tôi bọn họ, có thể coi là bậc anh hùng nhất đời vậy” [10; tr.203]

Nhiệm vụ hoàn thành, cương giới phía Bắc và phía Nam của tổ quốc được bảo vệ vững chắc, tạo điều kiện cho nhà Tiền Lê bước vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

2.2.2 Sự nghiệp hoàng đế

2.2.2.1 Sự kiện lên ngôi của Lê Hoàn năm 980

Lê Hoàn lên ngôi năm 980, lập nhiều chiến công lừng lẫy, song xoay quanh sự kiện lên ngôi của ông vẫn có nhiều hoài nghi, ngờ vực, đánh giá soi xét của các sử gia phong kiến và nhân dân

Lê Hoàn lên ngôi trong tình huống đáp ứng cấp bách tình thế lịch sử bấy giờ, vì vận mệnh sống còn của dân tộc trước sự bất ổn của tiền triều

Hoàn cảnh đưa Lê Hoàn lên ngôi như là tất yếu lịch sử và cũng có sự bất

thường so với hoàn cảnh lên ngôi của các vị hoàng đế khác trong lịch sử Tháng 7 năm 979 cha con Đinh Tiên Hoàng bị Đỗ Thích giết hại Đinh Toàn mới 6 tuổi lên ngôi vua, Lê Hoàn làm nhiếp chính trong một tình thế đầy khó khăn Các tướng lĩnh thân tín của vua Đinh sinh lòng nghi ngờ với Lê Hoàn nên dấy binh lật đổ Lê Hoàn song bị Lê Hoàn dẹp tan Nạn phản loạn trong nước và giặc ngoài bọn Tống lăm le xâm lược nước ta Lê Hoàn lên ngôi lúc này như là một tất yếu lịch sử Bởi theo quy luật vua đời trước mất, con còn nhỏ yếu lên ngôi chưa đảm đương nổi công việc quốc gia Thêm vào đó, hoàn cảnh đất nước lâm nguy bởi giặc trong giặc ngoài, mà lúc này thế lực, binh quyền của nhà Đinh đã suy yếu, Lê Hoàn lại là người có tài, mưu lược hơn người, có công phò vua giúp nước

Lê Hoàn lên ngôi là hợp với nhân tâm Khi vận mệnh quốc gia đang

ngàn cân treo sợi tóc thì ý thức bảo vệ chính quyền, bảo vệ độc lập dân tộc trỗi dậy Bảo vệ nhà nước non trẻ, giữ gìn dân tộc được đặt lên hàng đầu Quân dân cả nước cần tìm một người gánh vác công việc chung, bảo vệ đất nước Lúc này, gương mặt tiêu biểu có thể đảm đương sứ mệnh lịch sử, đưa đất nước thoát khỏi muôn vàn khó khăn, không ai khác là Lê Hoàn Trong suy nghĩ của đại thần triều đình, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn vẫn luôn là trụ cột triều đình Và trong lúc Tổ Quốc đang lâm nguy như bấy giờ lại càng không thể không trông cậy vào tài ba chèo chống của con người ấy

Theo sử sách, câu chuyện lên ngôi của Lê Hoàn được tái hiện khá chi tiết: Binh sĩ tiến vào điện trước sự ngỡ ngàng của quần thần Tướng Phạm Cự Lạng nghiêng mình chào mọi người và lớn tiếng nói với quân sĩ: “Nay! Thưởng người có công mà phạt kẻ không vâng mệnh, đó là phép hành binh Bây giờ chúa thượng hãy còn thơ ấu, bọn ta dẫu hết sức liều chết, may có lập được chút công lao thì ai biết cho? Chi bằng hãy tôn Thập đạo tướng quân lên làm thiên tử, sau sẽ ra quân” [1; tr.150] Quân sĩ nghe vậy đều hô “Vạn tuế”

Sự bất thường trong việc lên ngôi của Lê Hoàn thể hiện ở người khởi xướng, người dám đứng lên, dám đề xuất việc đưa Lê Hoàn lên ngôi Người

đó là Phạm Cự Lạng em của Phạm Hạp- người trước đó cùng với Đinh Điền, Nguyễn Bặc nổi dậy chống Lê Hoàn và bị Lê Hoàn cầm quân dẹp tan Việc không thành cả 3 cùng chịu nhận lấy cái chết Nay chính em trai Phạm Hạp lại đem tướng lệnh và quân sĩ vào tận hoàng cung tôn Lê Hoàn lên ngôi vua Điều đó hẳn không phải ý riêng của một người mà là việc làm cần thiết, khẩn yếu trước lúc xuất quân nhưng lại bất ngờ khiến tất cả phải ngơ ngác Vả lại,

từ khi Tiên Hoàng mất, tất cả mọi công việc triều chính Thái hậu Dương Vân Nga đều bàn bạc với tướng quân Lê Hoàn Từ lâu, Thái hậu đã rất mực tin tưởng vào tài năng và sớm nhận thấy Lê Hoàn thích hợp để thay nhà Đinh cầm quyền cứu vãn tình thế của vận mệnh dân tộc Lúc này, tất cả ánh mắt hướng về Dương Thái hậu Cái đặc biệt khác thường của việc Lê Hoàn lên ngôi chính là thái hậu của vương triều trước trao áo long cổn và mời ông lên làm vua Dương Thái hậu nói với Lê Hoàn: “Thập đạo tướng quân! Cho được yên lòng quân sĩ xin mời ông cầm quyền giữ nước” [1; tr.151] Tiếng reo mừng tán thưởng rộ lên từ quân sĩ mừng Lê Hoàn lên ngôi

Lê Hoàn lên ngôi tránh cho đất nước nội loạn và những cuộc tranh giành chém giết như thường thấy sau mỗi cuộc thay đổi sơn hà trong lịch sử

Sự kiện Lê Hoàn lên ngôi vừa là thời cơ, vừa là tất yếu lịch sử, có cội nguồn,

có phát sinh, phát triển và có kết quả Lê Hoàn lên ngôi làm vua cũng như bao

vị vua khác với mục đích xây dựng và phát triển đất nước và ngay lúc này là cứu nguy đất nước thoát khỏi tình thế cấp bách Kẻ thù ngoại bang đang đe dọa độc lập tự do cho Tổ quốc Chúng ta hãy so sánh sự kiện lên ngôi của Lê Hoàn với một số cuộc chuyển giao ngôi vị trong lịch sử của nước ta Ví như, cuộc chuyển giao từ nhà Lý sang nhà Trần với vị vua đầu tiên là Trần Cảnh cũng nhờ vào sự thông minh khéo léo của ông chú đầy quyền lực Trần Thủ

Độ Nhà Lý bấy giờ chỉ còn danh chứ tất cả quyền lực đều thuộc về nhà Trần

Họ Trần đã chiếm giữ các vị trí trọng yếu trong triều đình nhà Lý: Trần Thừa (cha Trần Cảnh) làm Nội Thị Khán Chủ đứng đầu quan hầu cận với vua, Trần Thủ Độ (chú Trần Cảnh) làm Điện Tiền chỉ huy sứ,…Cuối đời nhà Lý, Lý Huệ Tông không có con trai Ông đã truyền ngôi cho con gái Lý Phật Kim mới 7 tuổi (Lý Chiêu Hoàng) Chiêu Hoàng lên ngôi chưa được bao lâu thì Thái sư Trần Thủ Độ sắp xếp bà nhường ngôi cho chồng Nhà Trần chính thức được thành lập Cuộc chuyển giao ngôi vị này trong lịch sử được các sử

gia phong kiến đánh giá là vô cùng khéo léo và đúng đắn trong lịch sử

Sử gia Ngô Sĩ Liên từng chê trách Lý Huệ Tông không truyền ngôi cho người trong họ như các bậc đế vương trước hay làm mà lại truyền ngôi cho con gái Nhưng nếu ông làm như thế có khả năng xảy ra cuộc chiến đẫm máu giành ngôi vua khi nhà họ Trần ngày càng lớn mạnh Nhà họ Trần dùng cái cớ nhường ngôi cho chồng để tránh khỏi điều tiếng đoạt ngôi

Lê Hoàn lên ngôi cần có một cái cớ hoàn chỉnh để giữ được tiếng thơm Bởi vì trong lịch sử cũng có rất nhiều vị vua lên ngôi khi còn nhỏ tuổi và sau

đó vẫn trị vì: vua Lý Nhân Tông lên ngôi khi mới 7tuổi được sự phò trợ của nhiếp chính Lý Thường Kiệt, vua Khang Hy lên ngôi cũng chỉ có 8 tuổi và chịu sự chi phối của phụ chính đại thần Ngao Bái Bề tôi dù thao túng quyền lực cũng không có gan và điều kiện xưng đế Hơn nữa, Lê Hoàn là vị tướng lĩnh nhà Đinh, được nhân dân yêu mến, được vua Đinh tin tưởng Ông đã chọn cách lập công đánh dẹp giặc Tống xâm lược, bình Chiêm, lấy thái hậu triều Đinh như một sự chuyển giao quyền lực

2.2.2.2 Lê Hoàn với sự nghiệphoàng đế xây dựng và phát triển đất nước

a Dẹp nội phản, ổn định tình hình đất nước

Sau khi giành độc lập, đất nước đang ở buổi đầu của nền độc lập, tự chủ Cả nước bước vào xây dựng, phát triển ổn định tình hình đất nước Ở

thời kì này, các thế lực cát cứ, thế lực của các hào trưởng, thủ lĩnh cả nước vẫn rất phát triển Nạn ngoại xâm giặc ngoài mới giải quyết xong, binh đao vẫn phải tiếp diễn Bởi đất nước bốn bề thống nhất yên bình dân chúng mới

có cuộc sống ấm no, yên ổn làm ăn Lê Hoàn đã đẩy mạnh sự nghiệp thống nhất đất nước mà Đinh Tiên Hoàng đã mở đường từ trước Tuy vậy sự chống đối của các tù trưởng ở miền núi, các Man, các Động các Châu vẫn là trở ngại trên con đường xây dựng một quốc gia thống nhất Đánh dẹp vỗ yên các tù trưởng miền núi có xu hướng chống đối, cát cứ lúc này là một vấn đề quan trọng mà Lê Hoàn cần phải giải quyết nhanh chóng Lê Hoàn tự thân làm tướng và nhiều lần đi đánh dẹp các động ở vùng rừng núi có xu hướng cát cứ Vấn đề này các bộ sử đều nhắc đến song chỉ ghi chép khái quát Xen kẽ các cuộc trấn áp là những biện pháp vỗ về thu phục

Sách Việt Nam sử lược chép: “Bấy giờ thường hay có các động Mường

và những người các châu, quận làm phản, vua Lê Đại Hành phải thân chinh đi đánh dẹp, bình được 49 động ở Hà Nam, (thuộc huyện Thạch Thành tỉnh Thanh Hóa) và dẹp yên những phản nghịch ở các nơi” [8; tr.74]

Sách Đại Việt sử kí toàn thư(tập 1) cũng nhắc nhiều đến việc dẹp nội

phản của Lê Hoàn ở các động có xu hướng cát cứ: Năm 981, Dương Tiến Lộc lấy hai Châu Hoan, Ái làm phản Vua thân đi đánh, Tiến Lộc bị giết Vua thân

đi đánh giặc ở Đỗ Động Giang, bắt được đồ đảng đem về kinh sư”

Năm 999, Vua thân đi đánh Hà Động…, tất cả 49 động và phá được động Nhật Tắc, châu Định Biên

Năm 1000, xuống chiếu đi đánh giặc ở Châu Phong là bọn Trịnh Hàng, Trần Lệ, Trường Ôn, bọn Hàng chạy vào núi Tản Viên

Năm 1001, Vua thân đi đánh giặc Cử Long giành thắng lợi

Năm 1003, Người Đa Cái làm phản, chém đầu để giáo dân ở thành Nhật Hiệu

Tiến sĩ thượng thư bộ lễ Lê Thục, người soạn văn bia đền thờ Lê Hoàn

đã ca ngợi công đức Lê Hoàn như sau (Lê Hoàn ) quả là: “Trong nước yên vui, dân tộc ít người quy thuận” Nhà vua sớm nhận thấy việc thống nhất, đoàn kết dân tộc, quốc gia là bức thiết Việc đánh dẹp các động châu có xu hướng cát cứ là việc làm đúng đắn kịp thời, mang tầm chiến lược của bậc đế vương biết nhìn xa trông rộng

b.Tổ chức bộ máy chính quyền, phát triển đất nước

Là người đứng đầu nhà nước, Lê Đại Hành củng cố bộ máy triều chính Ông là một nhà chính trị tài năng Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi trị vì trong

12 năm Sau khi thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh cho xây dựng một nhà nước trung ương tập quyền có đủ triều nghi, phẩm hàm, có quân đội hùng mạnh, pháp chế nghiêm minh giống như nhà Tống ở phương Bắc Trên cơ sở nước Đại Cồ Việt của nhà Đinh, Lê Hoàn tiếp tục sự nghiệp của tiền nhân với những chính sách của nhà Tiền Lê có nhiều sáng tạo mới

Lê Hoàn lên ngôi tổ chức bộ máy nhà nước giống chính quyền trung ương như nhà Đinh: triều đình trung ương trung ương do vua đứng đầu, nắm mọi quyền hành về dân sự cũng như quân sự Dưới vua là các quan văn võ, hầu hết là những người có công phò tá vua lên ngôi Chỉ khác là, ở cấp địa phương chia thành phủ, châu, lộ “Nhâm Dần, [Ứng Thiên] năm thứ 9 [1002] (Tống Hàm Bình năm thứ 5) Mùa xuân, tháng 3, định luật lệnh, chọn quân lính, chia tướng hiệu làm 2 ban, đổi 10 đạo làm lộ, châu, phủ” [10; tr.230] Nhà nước thời Tiền Lê sáng tạo hơn, bộ máy nhà nước được quy củ hơn với việc chia ra các đơn vị hành chính nhỏ hơn để trị vì, dễ quản lí và thông qua

đó tuyển chọn nhân tài

Thời Lê Hoàn hệ thống quân đội cũng được củng cố và tổ chức thêm chặt chẽ so với thời trước đó Quân đội triều Đinh chia làm 10 đạo, mỗi đạo chia làm 10 quân, mỗi quân chia làm 10 lữ, mỗi lữ chia thành 10 tốt, mỗi tốt

chia thành 10 ngũ, mỗi ngũ bao gồm 10 người Năm 986 nhà Tiền Lê cho tuyển lính thân quân và ban hành chế độ “Kiểm kê dân Đinh” để nắm bắt số dân các hạng để tiến hành tổ chức cai trị Trên cơ sở đó tuyển chọn trai tráng

bổ sung quân ngũ Những người được tuyển chọn tham gia bảo vệ kinh thành

và hoàng cung Năm 1005 đặt chức Tứ sương quân phó chỉ huy sứ, giao cho Điện tiền tướng quân Lý Công Uẩn

Trong công trìnhLịch sử phong kiến Việt Nam (tập 1) có ghi: “Quan lại

tả hữu có lỗi nhỏ cũng giết, hoặc đánh từ 100 đến 200 roi Bọn quan giúp việc, ai hỏi có việc gì làm phật ý cũng đánh từ 30 đến 50 roi, truất xuống làm gác cổng, khi nào hết giận lại gọi về cho làm chức cũ” Năm 1003, những người làm phản bị tội chém đầu Tiêu biểu là hình phạt cho Dương Tiến Lộc Đến vua cuối triều Lê là Lê Long Đĩnh sử dụng nhiều hình phạt tàn ác, coi người như cỏ rác và giết người làm thú vui tiêu khiển

Có lẽ là sự tiếp nối về định luật khắt khe mà triều Đinh lúc trước đặt ra

để răn đe và nghiêm trị kẻ phạm tội Thời kì này tính chất của xã hội bộ lạc và

những hình phạt trong bộ lạc chưa có pháp chế rõ ràng Theo nhà sử học Phan

Huy Chú thế kỉXIX: “Thời cổ làm việc chỉ có quy chế, không dùng luật vì đơn thuần, phép giảm có thể châm chước tùy nghi được” Những điều trên có thể hiểu rằng, bấy giờ hình pháp nói chung hà khắc, việc xét xử ở trung ương chủ yếu do vua định đoạt, còn ở địa phương thì do các quan trông coi quy định Luật theo tập quản còn thịnh hành Nhìn chung qua các nội dung trên ta thấy rằng, tổ chức nhà nước thời Tiền Lê còn rất đơn giản Tuy vậy, nó thể hiện bước tiến quan trọng trên con đường khẳng định nền độc lập dân tộc Đây cũng là sự quá độ bước sang thời kì ổn định của chế độ phong kiến ở nước ta

Lê Đại Hành cho xây dựng nhiều công trình giao thông thủy bộ và xây đắp thành chống giặc Tống Ông cho đào kênh mới trên đường biển: Năm

983, kênh mới trên đường biển làm xong (chưa rõ chỗ nào) Khi vua đi đánh Chiêm Thành, qua núi Đồng Cổ, đường núi hiểm trở khó đi, người ngựa mỏi mệt, đường biển thì sóng to khó đi lại, bèn sai người đào kênh Đến đây làm xong, thuyền bè đi lại đều được thuận tiện Vào năm 982, mùa thu, tháng 8, sai Phụ quốc Ngô Tử An đem 3 vạn người đi mở đường bộ từ cửa biển Nam

Giới đến châu Địa Lý

Các con đường thủy bộ được mở mang, nối liền kinh đô Hoa Lư với các đạo Hàng ngày, dân bốn phương đổ về kinh thành tấp nập Người dân Đại Cồ Việt ai mà chẳng tự hào vì đất nước đổi thay

Lê Đại Hành chính là vị vua đầu tiên tổ chức đào sông Công trình đào

sông nhà Lê hiện nay còn ở đất Thanh Hóa Từ con sông đào do Lê Hoàn khai phá trên đất Thanh Hóa, đến thời Lý, Trần sông đào đã xuất hiện thêm ở đồng bằng Bắc Bộ đến Thanh- Nghệ- Tĩnh Đến thời Lê sơ đã rộng khắp dải miền Trung Bộ và đến thời Nguyễn thì sông đào có mặt ở khắp mọi miền Việt Nam Ông có công cho đắp thành Bình Lỗ thông qua thần tích đền thờ Phụ quốc Đại Vương tại xã Tam Tảo huyện Yên Phong (Bắc Ninh) Điều này đã chứng tỏ nhà vua đã biết dùng nhiều tre, gỗ cắm cọc các sông để hạn chế sức mạnh lưu thông tàu thuyền của nhà Tống, tạo điều kiện cho quân ta có đủ thời

cơ tập trung tiêu diệt địch

Vua Lê Đại Hành cũng là người có con mắt thẩm mĩ, mở đường cho thú vui non bộ của người dân Việt “Năm 985, mùa thu, tháng 7 ngày rằm là ngày

sinh của vua, sai người làm thuyền giữa sông, lấy tre làm núi giả đặt trên thuyền,

gọi là Nam Sơn, rồi bày lễ vui đua thuyền, về sau thành thường lệ” [10; tr.223]

c Chính sách ngoại giao

Lê Hoàn áp dụng một chính sách ngoại giao vừa kiên quyết, vừa mềm

dẻo Lê Hoàn chú trọng cả hai phía Nam và Bắc Về phía Nam, hai lần vua Lê

sai sứ sang giao hảo với Chiêm Thành Hai lần sứ Việt bị vua Chiêm bắt giữ