CHƯƠNG XII-SINH LÝ SINH DỤC

Sinh lý sinh dục đựcDương vật, dịch hoàn, ống dẫn tinh, túi tinh, phụ dịch hoàn và các tuyến s/d phụ củ hành, tiền liệt, tinh nang Tinh trùng Màng đáy Kẻ giữa các ống sinh tinh Tế bào L

Chương XII - Sinh lý sinh dục + Sinh sản →duy trì nòi giống loài

+ Các hình thức SS ?

+ Ngoại lệ: cừu Doly (1997)?

Đ1 Sự thành thục về tính và thể vóc

1 Sự thành thục về tính(chín s/d)

+ Cơ quan s/d↑tương đối hoàn chỉnh, có k/n sinh giao tử (tinh

trùng + trứng→hợp tử)

+ Đặc tính sinh dục thứ cấp hoàn thiện: mào, cựa, râu…

+ X/hiện p/x sinh dục: ♂: giao phối, ♀: động dục

+ [] GSH, androgen (♂), oestrogen (♀) cao→định lượng x/đ

thời điểm thành thục

+ Tuổi thành thục về tính∈ :

•Nồng độFSH, LH, Oestrogen,Testosteron

•Khí hậu (t0, a/s) → g/s nhiệt đới sớm hơn ôn đới

•Giống: lợn nội sớm hơn lợn ngoại

•Dinh dưỡng: kém→động dục muộn Đ.biệt vi lượng, VTM

•Giới tính: đa số ♀ sớm hơn ♂ (trừ lợn)

7-8 8-10

Dê

12-18 12-20

Ngựa

8-12 12-18

Bò

18-24 18-32

Trâu

6-8 5-8

Lợn

♀

♂

2 Thành thục về thể vóc

-Ngoại hình hoàn chỉnh, tầm vóc ổn định (sau thành thục

về tính)→giao phối ngay→a/h đời sau và bố mẹ do:

+ ♀: phối sớm→d2tập trung cho phôi→mẹ yếu, con nhỏ Đ.b

khung xương chậu nhỏ→khó đẻ→chết thai

+ ♂: yếu s/d, chất lượng tinh trùng kém→con yếu, s/d đực giảm

Qui định tuổi phối

Lợn (40% P trưởng thành): Nội (7-8 tháng, P=40-45kg);

Ngoại (8-10 tháng, P = 70-90kg) Trâu bò (70% P trưởng thành): bò nội: 18-22 tháng

Đ 2 Sinh lý sinh dục đực

Dương vật, dịch hoàn, ống dẫn tinh, túi tinh, phụ dịch hoàn và

các tuyến s/d phụ (củ hành, tiền liệt, tinh nang)

Tinh trùng

Màng đáy

Kẻ giữa

các ống

sinh tinh

Tế bào Leydig &

mao mạch

Xoang

Tế bào Sertoli

Tuyến tinh nang

Tuyến tiền liệt Tuyến củ hành

(Cowper)

Tuyến tiền liệt Tuyến củ hành (Cowper)

Tuyến tinh nang

Phụ dịchhoàn

1 Cấu tạo

* Đầu : + nhân (n ), thể đỉnh (hyaluronidaza)

phá màng p/xạ (k 0 đặc trưng cho loài)

* Cổ : + Khớp cổ trước, cổ sau lỏng lẻo

+ Chứa ty thể
cấp E đuôi h/đ

* Đuôi : sợi xoắn và dọc → k/năng tiến thẳng

* Màng : lipoprotein (bán thấm chọn lọc)

I Tinh trùng:

Đầu Cổ

Đuôi

Thể đỉnh

Sợi xắn

Sợi trục

2 Sinh trưởng, thành thục của tinh trùng

Sinh ra trong ống sinh tinh qua 4 gđ:

* Vai trò phụ dịch hoàn: lưu trữ, đk thích hợp↑, thành thục

+ pH axít yếu→kìm hãm v/đ, T0< thân nhiệt 3- 4oC

+ Yếm khí, Ptt ổn định

+ Nhiều K+(278mg%) t/d ư/c h/đ tinh trùng, Na+(115mg%)

- tăng sinh: 1 TBtinh nguyên thuỷ
2n TB

- sinh trưởng: TBđồng hoá tích luỹ d2→TB to ra

- giảm nhiễm: 1 TB (2n) →4 TB (n) - giao tử đực

- hoàn thiện: đến phụ d/hoàn (có thể sống vài tháng)

+ Có k/n hấp thu ion+ (Mg+2, Ca2+)→ chống trung hoà điện

tích Khi lipoprotein bao quanh → điện – (cùng dấu) →

chống ngưng kết

↓h/đ, ↓↓↓↓tiêu tốn E
tiềm sinh→2 tháng còn k/n thụ tinh

3 Đặc điểm sinh lý tinh trùng

a Vận động và sức sống

* Vận động

+ v/đ độc lập, tiến thẳng trong môi trường tinh dịch và đường

s/d cái, v/đ ngược dòng chảy

+ V, k/n v/đ∈độ thành thục tinh trùng và môi trường

* Sức sống:∈môi trường

T 0 , pH, Ptt, a/s (đ.b a/s chiếu thẳng) …

b Hô hấp & trao đổi E: sử dụng E qua 3 hình thức

+ Hiếu khí: chủ yếu glucose(máu, pha loãng),fructose (tinh dịch)

C6H12O6 + O2→6CO2 + 6H2O + 674Kcal

(đường s.d cái, tiếp xúc với không khí)

bảo quản cần hạn chế tiếp xúc không khí

+ Yếm khí: Fructose → A.lactic + CO2 + 27,7 Kcal

(xảy ra trong dịch hoàn phụ, túi tinh) + Phân giải ATP: cổ, đuôi chứa ATP-aza t/d phân giải ATP

ATP →ADP + 7-10 (kcal) + H3PO4

E do hô hấp hiếu và yếm khí một phần tái tạo ATP

II Tinh dịch:= tinh trùng + tinh thanh(sp’các T s/d phụ)

1 Lượng và chất lượng tinh dịch∈:

a Kiểu thụ tinh

- Thụ tinh âm đạo (trâu, bò, dê, cừu):giao phối nhanh, lượng tinh

dịch ít: bò (4-5ml), cừu (1-2ml) …

- Thụ tinh tử cung(ngựa, chó, lợn): giao phối lâu, động dục cổ

tử cung mở hoàn toàn→tinh dịch nhiều: lợn (200-400ml)

b Khai thác tinh

Theo chu kỳ thích hợp (quá nhiều hoặc quá ít đều k 0 tốt)

c Dinh dưỡng: KF đực giống: đặc biệt protein, vitamin A

(lòng đỏ trứng) vitamin E (thóc ngâm, giá đỗ)

2 Vai trò các tuyến sinh dục phụ

Tuyến cowper (củ hành): gốc thể hang dương vật Dịch

trong suốt, trung tính, làm trơn niệu đạo trước phóng tinh

Tuyến tiền liệt: cuối ống dẫn tinh, đầu niệu đạo, chứa

H2CO3(sp’trao đổi tinh trùng)

+ Men fibrinolizin, aminopeptidaza chống đông vón tinh dịch

+ PGF2αlàm ↑co bóp cơ trơn đường s/d cái→tinh trùng tiến nhanh

Tuyến tinh nang: hình trứng, trong xoang chậu, trên

b.quang và ống dẫn tinh

+ Tiết chất keo gặp dịch tiền liệt tạo nút cổ tử cung sau giao phối

(k0cho tinh trùng chảy ngược ra)

+ Chất tiết cung cấp glucose, A.béo tăng hoạt lực tinh trùng

III Sự di động trong đường s.d cái

1 Sự di độngdo:

- V/đ bản thân tinh trùng: lợn 15-16mm/phút, bò 4mm/phút

- Động tác giao phối: phóng tinh

- Co bóp tử cung tạo áp lực âm (đ.b lúc chịu đực)
giao phối

đúng→ ↑k/n v/đ→↑tỷ lệ thụ thai

Thực tế: trộn oxytoxin vào hoặc cho đực thắt ống dẫn tinh giao

phối trước→KT co bóp tử cung
tăng h/quả

- Ngoài ra ống dẫn trứng tiết peptitlizin có t/d hút tinh trùng về

phía trứng (hoá hướng động)

- Bò, dê sau giao phối 4-6h; lợn 1h30 →3h mới tới ống dẫn trứng

2 Thời gian sống trong đường s/d cái∈:

- Vị trí: âm đạo (bò 1-6h) Tử cung (bò, lợn: 30h)

- Chất lượng tinh trùng, sống lâu nhất 36-48h

IV đánh giá chất lượng tinh dịch

- V: ml/lần xuất tinh: ∈loài, hình thức giao phối

- [tinh trùng]: lợn nội: 40triệu/ml, bò: 1tỷ/ml là tốt nhất

-Hoạt lực tinh trùng = % tinh trùng có k/n tiến thẳng

Nếu 100% tiến thẳng = 1 điểm (tốt nhất) Nếu 90% tiến thẳng = 0,9 điểm (tốt) Nếu 70% tiến thẳng = 0,7 điểm (trung bình) Nếu <70% tiến thẳng (kém)

Buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo, âm hộ

trực tràng

cổ t/c

âm đạo tử cung

B.trứng ống dẫn trứng

B.trứng

âm

đạo

cổ t/c

B.trứng

Cæ tö cung bß

buång trøng

I Buồng trứng(nội và ngoại tiết)

1 Hình thành và phát triển của trứng

a Sự hình thành

+ Noãn nguyên thuỷ: bò 7,5 vạn; người:

10 vạn.Chỉ vài chục thành trứng

+ Phát triển qua 3 gđ:

- G/đ1:↑số lượng noãn nguyên sinh =

nguyên phân (2n) (chưa thành thục về tính)

- G/đ2: tích luỹ dinh dưỡng, ↑kích

thước→noãn bào sơ cấp (cấp 1) (2n)

Noãn bào nguyên thuỷ Noãn bào sơ cấp

Noãn bào thứ cấp

Tế bào trứng

Giảm phân qua 2 lần phân chia liên tiếp

2n noãn bào sơ cấp (cấp 1)

2n

2n

Cực cầu

cực cầu

noãn bào thứ cấp (cấp II)

TB trứng

Lần 1

Lần 2

Nhận toàn bộ noãn hoàng từ noãn bào cấp I→ý nghĩa↑↑↑↑hợp tử

- G/đ3: hình thành trứng = giảm phân (1 noãn bào cấp 1 (2n)

→1 TB trứng (n) + 3 cực cầu)

b Cấu tạo TB trứng:

+ kích thước lớn

+ n NST

Nhân (n) Noãn hoàng Màng noãn hoàng Màng trong suốt

TB hạt

(tiết oestrogen)

Màng phóng xạ

(do các TB vành p.xạ liên kết = Hyaluronic)

c Sự chín và rụng trứng:

• Trước động dục 1–2 ngày [FSH] cao→ KT TB hạt phân

chia, phát triển nhanh→ ↑kích thước

•TB hạt tăng tiết dịch chứa oestrogen → dịch nhiều, kích

thước↑→nổi rõ

•LHmax→hoạt hoá men phân giải protein →phá vách bao

noãn →trứng chín và rụng

→Ngoài ra, còn do ả/h động tác giao phối (thỏ, mèo)

•Số trứng rụng∈loài, nuôi dưỡng(bò: 1-5, lợn, chó, thỏ: 20-30)

•Muốn rụng LH/FSH phải thích hợp (3/1) cơ sở giải thích:

+ Động dục giả: biểu hiện động dục, trứng k0rụng (LH quá thấp)

+ Động dục ngầm: động dục k0rõ, trứng vẫn rụng Do đ.điểm cá

thể về cảm thụ s/d hoặc FSH thấp→ ít oestrogen (biểu hiện k0rõ)

d Sự hình thành thể vàng

+ Trứng rụng→xoang máu (1-4 ngày) →LH kích thích TB

hạt chứa sắc tố vàng
thể vàng

+ Tiết progesteron: ứ/c động dục (ứ/c tiết FSH, LH) và an thai

K0thụ tinh→tồn tại 3-15 ngày sau đó teo (sinh lý)

Thụ tinh→gần hết kỳ chửa→ứ/c tiết GnRH→ ứ/c tiết

FSH, LH→ngừng động dục, progesteron có t/d an thai

* Cơ chế tiêu huỷ: hầu hết vào ngày 14 sau rụng trứng, tử

cung tiết PGF2α(trừ chó, mèo, bộ linh trưởng)
co mạch

ngoại vi nuôi thể vàng→ tiêu huỷ trong 24h → giảm

progesteron→tiết FSH, LH →động dục trở lại

→Chửa giả do thể vàng tồn tại

2 Sự di động và thời gian sống của tế bào trứng

+ Trứng vào loa kèn→ống dẫn, di chuyển nhờ co bóp, nhu

động cơ trơn, lông nhung ống dẫn và độ nhớt chất tiết Di

động ngược dòng chất tiết(ống dẫn, buồng trứng thấp hơn tử cung)

+ Nếu gặp ở vị trí 1/3 ống dẫn
thụ tinh(sâu hơn Albumin bọc)

+ Có k/n thụ tinh trong thời gian ngắn (bò: 20h, lợn 8-12h)

→Thời gian sống tinh trùng gấp đôi →nên đưa tinh trùng vào

trước khi rụng trứng

II Chu kỳ tính

1 Khái niệm: khi thành thục về tính, cứ sau một thời gian

nhất định kèm theo sự rụng trứng cơ thể (đ.biệt cơ quan s/d) lại

biến đổi Hiện tượng này lặp đi, lặp lại gọi là chu kỳ tính

- Độ dài chu kỳ∈loài: Trâu (18 - 36) trung bình 28 ngày

Lợn, bò (17 - 25) trung bình 21 ngày

→Như vậy: + Chu kỳ tính bắt đầu ?, chấm dứt?

+ Khi gia súc có thai ?

2 Các giai đoạn chu kỳ tính: 4 gđ

Rụng trứng

Sau động dục

Động dục Tiền động dục Yên tĩnh

Yên tĩnh

a Trước động dục : thể vàng teo
lần động dục sau FSH t/d bao

noãn → nổi lên bề mặt, ↑ tiết oestrogen → biến đổi

Đ.biệt: vách ống dẫn trứng, nhung mao, màng nhầy t/cung, âm đạo tăng sinh và

tăng cung cấp máu

+ Tử cung, âm đạo, âm hộ bắt đầu xung huyết

+ Biểu hiện: - Â m môn hơi bóng mọng

- Bỏ ăn, hay kêu rống và đái dắt

- Cổ tử cung hé mở

- Nhiều bò đực theo ở bãi chăn, nhưng chưa chịu đực

b Thời kỳ động dục: 3 kỳ(HF, chịu đực, hết chịu đực)

•Ngắn nhưng quan trọng(trâu 4-5 ngày, lợn 2-3 ngày, bò 1-3 ngày)

HF TK, bồn chồn, không yên, kêu, kém hoặc bỏ ăn

Trứng rụng, [oestrogen]max→cơ thể (cơ quan s/d) biến đổi,

HF TK toàn thân

âm hộ xung huyết, s−ng tấy, hồng nhạt →đỏ→đỏ thẫm

Cổ tử cung mở

Dịch tiết từ loãng, trong suốt→đặc, keo dính

→Lợn: sau động dục 24-30h trứng rụng, kéo dài 10-15h vì

vậy phối 2 lần→h.quả hơn

→Bò: sau chịu đực 6-10h trứng rụng→phối vào khoảng

12-22h tính từ khi bắt đầu động dục→h.quả nhất

• Biến đổi khác: ↑thân nhiệt 0,8–1,2oC, ↑nhịp tim, b/c trung tính

• Nếu thụ tinh→kỳ chửa, nếu không→kỳ sau động dục

Ngày của chu kỳ

Progesteron

Estradiol

Biến động hàm l−ợng các hormone trong chu kỳ

động dục

Sóng nang ở bò

c Giai đoạn sau động dục:

Thể vàng hình thành→ progesteron→ ứ/c tiết FSH, LH,

[oestrogen]↓→ ↓HF Cơ quan s/d trở lại bình thường

d Giai đoạn yên tĩnh: dài nhất, thể vàng teo →

[progesteron]↓ →tuyến yên tiết FSH, LH→động dục

ý nghĩa và một số kinh nghiệm

•Con đực không có chu kỳ tính?

•Phát hiện thời điểm động dục:+ Quan sát

+ Đực thí tình + Máy(điện SV)

•áp dụng trong thời gian giao phối và tránh thai

-Hậu bị: 1 lần 24 h (cuối ngày 2)

Ngày 3 Ngày 1 Ngày 2

Phối lần 1 Phối lần 2

Trứng rụng 8-10h

Lợn

Bò0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40

Dễ thụ thai

Chú ý: ∈nhiều yếu tố

Theo dõi chu kỳ, nhiệt độ có đều hay không Thuốc ngừa thai, đặt vòng …

•Kinh nguyệt: thể vàng xuất hiện→ ↑mạch máu →chuẩn bị

nuôi hợp tử Không thụ tinh →thể vàng teo→mất nguồn dinh

dưỡng→hoại tử n.m tử cung→bong thành mảng, vỡ mạch →ứ

máu →hành kinh

→Bò, chó cũng có nhưng trước hoặc sau rụng trứng 10 ngày (ít)

Một số kinh nghiệm phát hiện động dục

•Màu sắc, kích thước âm hô: đỏ tươi (nhót chín) →chuyển sang

sẫm như mận chín (sự chuyển màu →rụng trứng)

•Độ dính niêm dịch: dính, kéo thành sợi→rụng trứng

•Độ mở tử cung: 1,2 –2 cm →rụng trứng

•Thân nhiệt: nhiệt độ cao hơn bình thường 0,7 –1,20C

•Điện trở âm đạo: động dục điện trở giảm (200-300Ω)

3 Sự điều tiết chu kỳ tính: TK-TD Ngoại cảnh: T 0,

as, d 2 , mùi vị …

Hypothalamus

Progesteron

Tín hiệu từ vỏ não

(+)GnRH

FSH LH

Trứng chín

và rụng

(-) (-)

Thể vàng

(-)

Inhibin

Oestrogen

(-) (-)

III Sự thụ tinh

= đồng hoá giữa trứng + tinh trùng→hợp tử (2n) có k/n gián

phân liên tiếp→phôi Kết quả sự tái tổ hợp gen từ 2 nguồn ≠

Sựthụ tinh gồm 3 giai đ ạn

1 Phámàng phóng x : hyaluronidaza (thế đỉnh) phân giải

hyaluronic(gắn TB màng p/xạ) →mởcửa cho tinh trùng v o

(khôngđặc trưngloài)

2 Phámàng trong suốt men zonalizin(đầu) Đặc trưng cho

loài, chỉv ichục tinh trùng lọtv o tiếp cậnmàngnoãn hoàng

3 Phámàngnoãn hoàngvàđ nghoánhâ trứngvàtinh

trùng: đầu tiết muraminidaza phân giải 1 điểm màng noãn

hoàng→ chỉ1 có sức sống cao nhất qua(đầu lọtv o, đ ôi

ngoài),hình thànhmàng ngănkhông cho tinh trùng khác vào

(cnCa++vìv y nếu khửCa++→nhiều tinh trùngv o)

Kết quả chỉ 1 tinh trùng v o → đầu hút dịch TBC trứng → kích thư c

tương đương nhân trứng → đ ng hoá tạo ợp tử 2n → di chuyển về sừng

tử cung (lợ : làm tổ ở 2 sừng, b : ốc giữa thân + sừng) Sau đó bắm

chặt v o n.m và phát triển thành phô → nhau hình thành (2-5 ần hoàn

thành làm tổ)

→ Chửa ngoài dạ con? → tồn tại không ?

IV Sinh lý chửa đẻ

1 Sinh lý chửa:phôithai pháttriển trong tửcung (2 gđ)

- Phôi thụ tinh→1/3thời gian, 3 láphôi

-Thai: cuối kỳphô →đẻ 3 láphôi phân hoáthànhc c cơ

quan bộphận →con non

(Voi610ngày,Trâu 310,b 280, cừu117,lợ 114, dê65,

mèo58, chó62, thỏ60)

* TK: sau thụ thai→vỏnão hình thành vùngHF trội tiếp nhận

ccbiếnđ ihoáv cơh c từc cthụ quanởtửcung→đảm

bảo: máu nhiều, n.m tửcungtăngsinh, ↑tiết dịch HF mạnh

nhấttháng thứ2 →dễ sẩy

* TD:

+ Progesteron (thể àng, nhau) →anthai(↓co bópt/c)

Xúc tiến h p tửlàmtổ

Kích thích v duy trìsựphát triển nhau thai

KT TBthư ngbìbao tuyến vúpháttriể

ứ/c tiếtFSH, LH →ứ/c thải trứng(trừ ngự )

+ H.tuyến giáp: ả/h sựpháttriển thai

+ PGF2 αdotửcung tiếtcuối kỳchửa→pháthể àng

+ Oestrogen (cuối kỳ chửa)→↑mẫnc m tửcung với oxytoxin

+ Relaxin (nhau tiết cuối thời kỳchửa) → giãn dây chằng

xương chậu,mởcổtửcung

b Biếnđ itrên cơthểmẹtrong thời gian chử

•Duy trìthể àng→anthai+ ứ/c đ ng dục

•Hình thành nhau
TĐC giữ mẹ+ thai v tiếtcc Hocmon

•N.m t/cungtăng sinh, máu đến nhiều→c.cấp dinhd ỡng, E

•TĐC↑(đ nghoá↑, dịhoá↓)→thời kỳđu mẹbéo→cuối gầ

•Tim, tần sốmạch tăng

•Hôhấp ngự , ↑tần số Đ.biệtcuối kỳchửa (thai épc hoành)

•ả/h cơ ăng tiêu hoá,tiết niệu (thai chèn ép) →tá bón, đái dắt

•[Ca], [P] má ↓ (cấp chothai) Nếu thiếuCa, P→mẹhuyđ ng

Ca xươngduy trì[Ca], [P] má →chứng xố xương Thiếu trầm

trọng →biliệt sau đẻ

•Miễn dịch:sốlư ngb/cthự b o, [KT]tựnhiên tăng

2 Sinh lý đẻ

Trướcđẻ:giãn dâychằngx.chậu,n t cổtửcungtan.Trư c đẻ

12-48h→T0giảm, cổtửcung mở, sữa bắt ầu tiết…

a Quátrìnhđẻ:3giaiđ ạn

• Chuẩn bị:cổtửcung mở,tửcungbắt ầucobóp.Thời gian

cobóp= nghỉ→vỡmàng ối→dịch ối trànra ngoài

• Đư thai ra: tửcungcobópmãnh liệt,thời giancobóp>

nghỉ→đaugiữd i.Kết hợpcơhoành,cơbụngtạo cơ rặn

đẻđẩy thai ra

• Đẩynhau thai ra: ửcung tiếp tụccobópđẩy nhau thai ra,

thời giancobóp< nghỉ

b Cơchếđẻ: TK –TD vàtác đ ngcơgiới của thai

+ Thaithành thục→KT cơgiớiv gây á lựclêntửcung→

HF về trung khu s/d (tuỷsống vùng chậu) →phản xạđẻ

+Nội tiết:cuối kỳchửa,vỏthư ng thận tiết cocticosteron→

KT nhau thai sinh PGF2α→ thoái hoá thể v ng→ ↓

[progesteron] máu

Đồng thời nhau thai tiết relaxin→ giãn dâychằng xương

chậu→ mở cổtửcung→ ↑tiết oestrogen→ ↑độ mẫnc m

của tửcung với oxytoxin trư c đẻ

+ Vềmối quan hệgiữa mẹ (nhau) vàthai:không cần thiếtn a

→thai như1 ngoạiv t trong tửcung→c nđẩy ra

• Xương chậu bé(di truyền, suyd.d →thiếuCa, P…)

• Mẹyếudobnh trư c khiđẻhoặc d.d kém

• Thai quáto, thai ngư c hoặc oxytoxin quáthấp(ít)

d.Chậm sinh, vôsinh:

• D.dư ng:thiếuprotein, VTM,khoánghoặ nhiều tinh bột chất

béo→buồng trứng tích mỡ…

• Nội tiết:thiếu hocmons/dhoặc rốiloạ n i tiết

• Chếđộsửdụng khai thác: cà bừa,kéo xe quásứ

• Tuổi già

• Bẩm sinh→cấutạo vàc/n cơquans/d (tửcung quánhỏ,buồng

trứng khôngpháttriể …)

• Bệnhsả khoa,k thuật phối khôngđ ng, stress (khí hậ v/c…)