Bài giảng nguyên lý siêu âm

Các đại lượng đặc trưng cho sóng siêu âm + Tốc độ truyền của sóng âm trong môi trường C phụ thuộc vào bản chất của môi trường đó.. + Trở kháng âm là đai lượng đặc trưng cho khả năng truy

Bs NguyÔn Xu©n HiÒnKhoa C§HA BV B¹ch Mai

2

tõ trªn 1 MHz – 50MHz

3 Các đại lượng đặc trưng cho sóng siêu âm

+ Tốc độ truyền của sóng âm trong môi trường C phụ thuộc vào bản chất của môi trường đó

+ Trở kháng âm là đai lượng đặc trưng cho khả

năng truyền qua của sóng âm đối với môi trườngnhất định

Z= PxCZ: trở kháng âm, P: mật độ của môi trường, C: tốc

độ truyền âm trong môi trường đó

Kh«ng khÝ 331 0.0012

4 C¸c hiÖn t−îng vËt lý x¶y ra khi sãng siªu ©m

truyÒn qua m«i tr−êng + Sù tiªu t¸n n¨ng l−îng + Sù ph¶n håi vµ khóc x¹

4 Sóng âm phản xạ đ−ợc đầu do thu lại và truyền vào trong

máy

5 Máy sẽ tính đ−ợc khoảng cách từ đầu dò tới các tạng bằng

cách tính với vận tốc truyền là 1540m/s và mỗi lần sóng âm trở

về đ−ợc tính bằng 1 phần triệu của giây(D= c x t/2)

6 Máy sẽ thay đổi khoảng từ đầu dò đến tạng và tạo ảnh

11

1 Kiểu A(A mode) “Amplitude”

+ Tín hiệu hồi âm được biểu thị là biên

độ của sóng phản xạ về Độ cao của sóng

tương ứng với mức độ hồi âm Vị trí sóng

ặ K/C từ đầu dòặ Mặt phẳng phản hồi.

2 Kiểu B( B mode) “Brightness”

+ Tín hiệu hồi âm được thể hiên là các

13

+ Cã hai lo¹i t¹o hinh kiÓu B

15

1 Tiêu điểm(Focus)

2 Tần số phát

3 Chùm siêu âm bị hấp thụ

4 Độ phân giải của máy

5 Độ khuếch đại của máy(Gian, TGC)

6 Cơ thể bệnh nhân

17

18

19

øng dông siªu ©m trong y häc

z DÔ thùc hiÖn, nªn cã nhiÒu lo¹i ®Çu dß

z Mäi lóc, mäi n¬i

z Kh«ng x©m lÊn

z Gi¸ thµnh rÎ

z Kh«ng kh¸ch quan, BN bÐo, nhiÒu h¬i

øng dông siªu ©m trong y häc

1 BÖnh lý gan mËt

+ Sái mËt, viªm tói mËt, giun chui OMC

+ Gan nhiÔm trïng: ¸p xe gan, s¸n l¸ gan

+ U gan ho¹i tö ¸p xe

+ Vì gan

2 BÖnh lý tôy

+ Viªm tôy cÊp

+ giun chui èng tuþ

+ Nang gi¶ tôy ¸p xe, u tôy

+ ChÊn th−¬ng tôy

øng dông siªu ©m trong y häc

5 BÖnh lý tö cung phÇn phô

+ GEU

+ U nang buång trøng xo¾n

+ Viªm buång trøng, vßi trøng

+ U buång trøng, u x¬ tö cung, l¹c néi m¹c tö cung

ứng dụng siêu âm trong y học

9 Bệnh lý phần mềm

+ U cơ, rách cơ, tụ máu trong cơ, áp xe cơ, tràn dịch ổ khớp

+ Tuyến vú, tuyến giáp: u, áp xe tuyến vú, bướu giáp trạng

+ Tinh hoàn: viêm, xoắn

10 Sản khoa

+ Thai: ngôi thai, số lượng thai, thai trong hay ngoài tử cung,

trọng lượng thai, nhịp tim, tuổi thai, dự kiến ngày sinh, dị tật

thai

+ Nước ối: nhiều hay ít, đục hay trong

+ Bánh nhau: bám đáy, bên, tiền đạo Nhau dày hay mỏng

mét sè th«ng sè trong siªu ©m y häc

1 æ bông

+ Kho¶ng c¸ch: Distance

+ Chu vi: Circumtance theo Elip, tracball

+ DiÖn tÝch: Area theo Elip, tracball.

+ ThÓ tÝch: Volume theo Elip, tracball.

một số thông số trong siêu âm y học

3 Tim mạch

+ Khoảng cách: Distance trên mode 2D và TM

+ Diện tích lỗ van: Area theo Elip, tracball.

+ AoD: đường kính lỗ van DMC

+ AoS: Biên độ mở van ĐMC

+ RVEDD: đường kính thất phải cuối kỳ tâm trương/thu

+ RVESD: đường kính thất phải cuối kỳ tâm thu

+ LVEDD: đường kính thất trái cuối kỳ tâm trương/thu

+ LVESD: đường kính thất trái cuối kỳ tâm thu

+ LVPW: độ dày thành sau thất trái

một số thông số trong siêu âm y học

+ IVS: chiều dày vách liên thất

+ EF solpe: vận tốc chuyển động van hai lá(mm/s)

+ LVEDV: thể tích thất trái cuối tâm trương.

+ LVESV: thể tích thất trái cuối tâm thu.

+ Vp: Tốc độ tâm thu(Pick Systolic Velocity)

+ Vd: Tốc độ tâm trương(End Diatolic Velocity)

+ Vm: Tốc độ trung bình(Mean Velocity)

+ Vr: Tốc độ ngược chiều( Reverse Velocity)

+ RI: Chỉ số trở kháng( Resistance Index)

+ PI: Chỉ số sức đập(Pulsatility Index)

+ AcT: Thời gian dốc lên tâm thu(Acceleration Time)

+ ET: Thời gian tống máu(Ejection Time)

Siªu ©m doppler

Bs NguyÔn Xu©n HiÒn Khoa C§HA BV B¹ch mai – Hµ néi

Johann Christian Doppler

1803-1853

A Nguyên lý

Điểm di động

A Nguyªn lý

Passage du mur du son

Balle

Infra sonique supra sonique

VÒ ®Çu dß Æ §á

Xa ®Çu dß Æ Xanh

+ λ dài ngắn tuỳ L phátặL thu

Chúng đúng cho tất cả các loại sóngặ kể cả

sóng âm

A Nguyªn lý

Doppler son.aiff

A Nguyên lý

+ Hiện t−ợng phản âm sắc khi gọi trong dẫy núi,

nếu ta đứng gần chân núiặÂm vọng lại to và sắc,

đứng xa chân núiặ Âm vọng lại yếu và trầm

hơn

+ Công thức tính vận tốc dòng chảy

∆f : Hiệu tần số phát và phản hồiC: Tốc độ lan truyền sóng âm(1540m/s)Cos θ: Góc gi−a chùm đầu dò và mạch máu

A Nguyên lý

Do đó khi muốn bắt dòng chảy 2Hz ặ Tần

số phát của đầu dò phải là 4Hz

Góc gi−a đầu dò và mạch máu càng nhỏ càng

tốt

A Nguyªn lý

A Nguyªn lý

H−íng ®Çu dß

A Nguyên lý

Cửa sổ Doppler

Angel Bar θ

θ≤60

Mở cửa sổ Doppler đủ lớn sát thành mạch

A Nguyên lý

Hiệu ứng Doppler ứng dụng trong Y học dựa

vào sóng âm được phát ra từ đầu dò tới các

tế bào máu đang chuyển động trong lòng

mạch và sóng âm phản lại từ các TB máu

này với cường độ khác sóng phát Hiệu của

hai tầm số sóng âm này là tần số Doppler

2 Nguyên lý siêu âm màu(Color Doppler)

Dựa theo hiện tượng Sao đổi ngôi

A Nguyên lý

3 Siêu âm Doppler liên tục(Continuous Wave

Doppler)

Đầu dò có hai bản áp điện: Một phát và một

Loại này cấu tạo máy đơn giản, bắt đ−ợc cả

các dòng chảy cao, nh−ng không thể ghi

đựợc vùng chọn lọc mà nó ghi lại tất cả

mạch máu mà chùm siêu âm đị qua

5 Siªu ©m Doppler n¨ng l−îng(Power Doppler)

§o tÝn hiÖu Doppler thÊpƧ−îc m· ho¸ n¨ng

l−îng: Kh«ng phô thuéc gãc θ, m¹ch nhá, chØ

cã mét lo¹i mµu

A Nguyªn lý

1.Âm thanh

Động mạch có tiếng ngắt quãng theo nhịp

tim, không thay đổi theo nhịp thở.

Tĩnh mạch có tiếng liên tục và thay đổi theo

nhịp thở Nếu có tiếng rítặ ± tại chỗ hẹp.

2 Màu của mạch máu

Không nhất thiết màu đỏ là ĐM và ng−ợc lại

màu xanh là TM.

Do chúng ta để chiều của đầu dò theo hướng

nào? Hoặc revered trên màn hình

3 Phổ Doppler trên đường O hay dưới đường

O cũng vậy

Cả màu và chiều dòng chảy chúng ta đánh

giá được có đảo chiều dòng chảy không

Là bước quan trong để khẳng định sự bất

thường của mạch máu Luôn phải đặt góc

50

§M trung −¬ng

§M ngo¹i biªn

§M ngo¹i biªn

d Nguyªn t¾c siªu ©m doppler

@ Ph¶i th¨m dß tÊt c¶ c¸c ®o¹n cña m¹ch

I §éng m¹ch ngoai vi

- §M kh«ng cÊp m¸u trùc tiÕp cho t¹ng

- H×nh d¹ng doppler xung: Sãng ba pha

Vp

Vr

1 Mất sóng ng−ợc chiều

động, do viêm nhiễm ngọn chi, mạch chi trên ở

4 C¸c vÞ trÝ th¨m dß §M ngo¹i biªn

Ph¶i th¨m dß tõng ®o¹n liªn tôc theo ®−êng

®i cña §M, kh«ng ®−îc bá sãt Tèi thiÓu

ph¶i lµm ë gèc chi, gi÷a chi vµ ngän chi

VD: Chi trªn: C¸nh tay, nÕp khuûu, cæ tay

Chi d−íi: NÕp bÑn, khoeo, cæ ch©n

§M chñ bông: Sau gan, ngang §M thËn, trªn ch¹c ba

57

@ Dấu hiệu trực tiếp: Tốc độ tăng tại chỗ

hẹp, có thể có hiện t−ợng Aliasing, góc

@ Dấu hiệu gián tiếp

+ Trước chỗ hẹp: RI, PI tăng( colleteral branch)

Sát ngay chỗ tắc có sóng phản hồi + Sau chỗ hẹp, tắc:

Độ I(<60%): Vr↓ hoặc mất, Vp BT, RI không thay

đổiặKhông có TCLS và không can thiệp mà chỉ dùng thuốc

Độ II(60-75%): Vp ↓, xuất hiện Vd, AcT và ET kéo dài,

RI ↓ặ Cần can thiệp.

ĐộIII(75-95%): Vp ↓↓, đỉnh tròn, RI ↓<1, AcT và ET↑↑

ĐộIV(>95%): Vp ~ 0, đỉnh không rõ, phổ gần giống TM

62

63

64

Aliasing

@ Sau chỗ thông: DM binh thường TM

giãn nhẹ, dòng chảy không thay đổi theo

nhịp thở

@ Tại chỗ thông: Có thể thấy hoặc không,

nếu thấy sẽ thấy dòng rối và tang tốc

mạnh

67

@ Chẩn đoán phân biệt với giãn ĐM

- Giãn ĐM là hiện tượng sinh lý

-Tất cả ĐM đều có tâm trương và tâm thu tăng

- Không có giãn TM

- ĐM giãn trong các trường hợp: Sau vận

động, sau băng ép, có viêm nhiễm vùng hạ lưu

+ Buerger: Viêm động mạch nhỏ thường

do thuốc lá, thường gặp người trẻ tuổi

+ Thông ĐM – TM sau chấn thương+ Tắc ĐM, TM sau chấn thương

+ Hội chứng Raynaud: Co thắt tiểu ĐM, mao mạch đầu chi gây ứ huyết đầu chi

71

dòng chảy bên trong, bóp cơ thượng lưu

dòng không tăng tốc Huyết khối trong

lòng TM: Tăng, giảm, đồng âmặ Màu,

ấn bằng đàu dò

Dấu hiệu gián tiếp

+ Dưới chỗ tắc(gốc chi): TM ấn xẹp, dòng

chảy ít thay đổi theo nhịp thở, không tăng

tốc khi bóp cơ thượng lưu

+ Trên chỗ tắc(ngọn chi): TM giãn, ấn khó

xẹp, dòng chảy kém và ít thay đổi khi bóp

cơ thượng lưu

Lưu ý: Bao giờ cũng phải xem huyết khối có

đầu không, và đầu trên ở vị trí nào??

2 Suy TM

Trên Siêu âm 2D: TM giãn, ấn xẹp

Nghiệm pháp Valsava (+) Hay bóp cơ

thượng lưu và thả bóp sẽ xuất hiện sóng

ngược chiều

Nên thăm khám ở tư thế BN ngồi thõng chân

xuống hoặc tư thế đứng

3 Một số bệnh thường gặp ở TM

+ Viêm tắc TM: Hay gặp người tiêm chích

ma tuý, người già, chi dưới > chi trên, chân

trái > chân phải; bệnh về máu; tự phát, di

căn từ các khối u ác tính

+ Suy TM: người già, đặc biệt người chửa

đẻ nhiều lần, làm việc tư thế đứng kéo

dài

NghiÖm ph¸p Valsalva

77

78

Thë b×nh th−êng

HÝt vµo nhÞn thë

80

81

83Xin cảm ơn các bạn đã lắng nghe!