HỒ SƠ NGÀNH HÀNG HẠT ĐIỀU

Cây điều bắt đầu được biết đến như một loại cây trồng có giá trị kinh tế ở nước ta mới chỉ trong vòng 20 năm nay

Cây điều được trồng ở Việt Nam từ thế kỷ 18, nhưng việc khai thác tiềm năngkinh tế của cây điều ở Việt Nam thực sự khởi đầu từ thập niên 80, người dân đượckhuyến khích trồng điều lấy hạt xuất khẩu Năm 1975 Việt Nam mới có 500 hađiều (nghiên cứu ứng dụng cho ngành lâm nghiệp), năm 1995 có 190.300 ha vànăm 2005 đã đạt 433.000 ha (tăng hơn 800 lần so với năm 1975); năng suất đạt1,06 tấn/ha (tăng hai lần so với giai đoạn 1995-2000); sản lượng hạt điều đạt350.000 tấn Năm 1988, Việt Nam xuất ra thị trường thế giới 33 tấn nhân điều Ðếnnăm 2005 nước ta đã có hơn 200 nhà máy chế biến với tổng công suất khoảng600.000 tấn hạt điều nguyên liệu/năm, xuất khẩu được 110.000 tấn nhân điều thô,giá trị kim ngạch là 500 triệu USD, đứng hàng thứ hai trên thế giới về nhân điềuthô xuất khẩu.

1.2 Đặc điểm sinh thái, sinh sản của cây điều

Cây điều dễ trồng, vốn đầu tư thấp, tính chịu hạn cao vừa có giá trị thựcphẩm, vừa sản xuất được dầu điều, phục vụ cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.Phát triển diện tích điều ở những vùng có điều kiện, kết hợp cải tạo, thâm canhvườn điều hiện có với trồng mới, giải quyết việc làm Ðó là những hướng rất phùhợp điều kiện phát triển của nước ta

Cây điều trồng được ở bốn vùng sinh thái nông nghiệp: Ðông Nam Bộ, TâyNguyên, duyên hải Trung Bộ và đồng bằng sông Cửu Long; trong đó riêng diệntích điều ở Ðông Nam Bộ chiếm 70% diện tích điều toàn quốc Cây điều trồng

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà NộiTel: 84-4-7280493; Email: cap@ipsard.gov.vn

được trên ba nhóm đất chính là: đất đỏ vàng (76%), đất xám (20%) và đất cát biển(4%) Từ sau năm 1999, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã cho phép trồngkhu vực hóa mười giống điều như PN1, LG1, MH4/5, MH5/4 v.v được nhân giốngbằng phương pháp ghép, cho năng suất 2-3 tấn/ha ở nhiều tỉnh của Ðông Nam Bộ.Hàng chục giống điều mới khác có năng suất, chất lượng cao hơn so với giống điềunêu trên được tuyển chọn mới từ trong nước hoặc nhập nội được chuẩn bị đưa rasản xuất Với chiều hướng phát triển như vậy, năng suất vườn điều Việt Nam cóđiều kiện vươn lên đứng hàng đầu thế giới.

Cùng với việc giới thiệu các giống điều mới, các nhà khoa học đã đưa ra baquy trình: Nhân giống điều, thâm canh điều và cải tạo các vườn điều cũ Các biệnpháp kỹ thuật bón phân hữu cơ và vô cơ, phòng trừ sâu bệnh hại điều, tỉa cành tạotán, làm cỏ v.v đã được nhiều nông dân áp dụng có kết quả, góp phần quyết địnhtăng năng suất, chất lượng vườn điều ở nước ta, nhất là ở các tỉnh: Bình Phước, BàRịa-Vũng Tàu, Ðồng Nai

1.3 Các sản phẩm chính của ngành hàng hoặc là nguyên liệu thô cho những sản phẩm nào

Sản phẩm chính của ngành hàng là nhân điều, tức là nhân hạt, được tách từhạt điều thô (quả) Nhân hạt điều qua chế biến đã được rang chín, có mùi vị thơmngon rất đặc trưng, dùng để ăn như là một dạng hạt (tương tự như hạt dẻ, các loạihạt khác ở các nước phương Tây) hoặc làm các loại bánh kẹo

Sản phẩm thứ hai của ngành hàng là dầu hạt điều Đây là dầu trích ra từ vỏ hạtđiều (sau khi tách nhân), có giá trị sử dụng công nghiệp rất cao như dùng chế biếnsơn công nghiệp Hiện nay, nước ta đã có mười cơ sở chế biến dầu điều từ vỏ hạtđiều với sản lượng dao động từ 12.000 - 15.000 tấn/năm Giá xuất khẩu đạt 425 –

450 USD/tấn Sản lượng dầu ước tính nếu chế biến toàn bộ hơn 310 ngàn tấn vỏ hạt

là 46,4 ngàn tấn Như vậy, lượng vỏ hạt điều đưa vào chế biến dầu chỉ khoảng 100ngàn tấn, 29% lượng vỏ hạt có được Lượng còn lại chủ yếu các cơ sở chế biếndùng làm chất đốt, vừa gây ô nhiễm vừa lãng phí nguồn nguyên liệu quý giá này

1.4 Tình hình diện tích, năng suất và sản lượng của ngành hàng trong nước theo chuỗi thời gian hàng năm (có thể từ 1996 đến 2005)

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, diện tích trồng điều ở Việt Nam tăng từ

70 ngàn ha vào năm 1990 lên đến 327,8 ngàn ha năm 2005, tức là tăng 4,68 lầntrong vòng 15 năm (bảng 1) Nhưng theo báo cáo rà soát quy hoạch ngành điều củaViện Quy hoạch Thiết kế nông nghiệp, diện tích thực sự năm 2005 lên đến 433.546

ha Tuy nhiên, hiện nay chưa thống kê được diện tích đang cho thu hoạch

Bảng 1 Diện tích, sản lượng và xuất khẩu điều Việt Nam

Năm tích (ha) Diện

Sản lượng (tấn)

Xuất khẩu (tấn)

loại sản phẩm

Trị giá (triệu USD)

Sản lượng hạt điều thế giới mấy năm qua liên tục tăng, phản ánh xu hướngsản lượng của châu Phi và Việt Nam, mà nguyên nhân chính là tăng diện tích trồngđiều Theo số liệu của FAO, diện tích điều cho thu hoạch năm 2004 của 20 nước códiện tích điều lớn nhất vào khoảng 3,1 triệu ha so với 2,1 triệu ha trong năm 1993(bảng 2 và hình 1) Trong đó, năm nước có diện tích điều đang thu hoạch lớn nhất

là Ấn Độ (730 ngàn ha, 23,8%); Brazil (691 ngàn ha, 22,5%); Nigeria (324 ngàn

ha, 10,6%; Việt Nam (282 ngàn ha, 9,2%) và Indonesia (260 ngàn ha, 8,5%)

Trong vòng 10 năm qua, sản lượng điều thế giới tăng gấp hơn 2 lần, đạt gần 2triệu tấn Trong đó, hai nước có sản lượng lớn nhất là Ấn Độ và Việt Nam

Hình 1 Phân bố diện tích điều đang thu hoạch trên thế giới năm

Côte d'Ivoire Tanzania Mozambique Khác

Theo số liệu của FAO, năng suất điều trên thế giới khá thấp Hầu hết các nướctrồng điều đạt dưới 1 tấn/ha Điều này cũng phản ảnh thực tế là cây điều vốn chưađược coi là cây trồng có tiềm năng kinh tế cao và được thâm canh Nhiều nước vẫntrồng điều phân tán với mục đích phủ xanh đất trống đồi trọc, có nghĩa là đóng vaitrò như cây lâm nghiệp là chính

Ở Việt Nam ta trước đây, quan niệm này cũng rất phổ biến Nông dân trồngđiều hoàn toàn không chăm sóc, bón phân, tưới nước Chỉ từ các năm 90 trở lạiđây, khi sản phẩm hạt điều xuất khẩu được và trở nên có giá trị cao thì cây điều

mới được coi là cây trồng nông nghiệp, có vai trò, vị trí tương tự như cây cà phê,cao su.

Mặc dù vậy, năng suất điều ở một số nước lại khá cao Thống kê của FAOnăm 2004 (bảng 3) cho thấy có 6/20 nước được thống kê có năng suất điều từ 1 tấn/

ha trở lên Đặc biệt, năng suất điều của Kenya rất cao, đạt 5 tấn/ha Ở những nămtrước nữa, năng suất điều của Kenya đạt đến hơn 6 tấn/ha (?)

Riêng Việt Nam, FAO thống kê năng suất bình quân ở mức 2,92 tấn/ha năm

2004 Tuy nhiên, số liệu của Viện Quy hoạch Thiết kế nông nghiệp là 1,06 tấn/ha.Mặc dù chưa có những căn cứ xác đáng để tính năng suất chính xác, nhất là diệntích điều đang cho thu hoạch, nhưng ở một số vùng trồng điều của Việt Nam, đã có

hộ nông dân đạt năng suất trên dưới 4 tấn hạt/ha

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà Nội Tel: 84-4-7280493; Email: cap@ipsard.gov.vn 5

Bảng 2 Diện tích điều đang thu hoạch ở các nước trồng điều chủ yếu trên thế giới

Nguồn: FAO Stat, 1990-2004

Bảng 3 Năng suất điều (hạt thô) ở các nước trồng điều chính trên thế giới

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà Nội

1.6 Chi phí sản xuất trên một đơn vị sản phẩm (trong nước và một số nước khác trên thế giới) thay đổi theo chuỗi thời gian hằng năm, có thể từ 1996 đến 2005

Theo số liệu nghiên cứu của Viện Quy hoạch Thiết kế nông nghiệp (2006) và kếthừa số liệu của đề tài KC.06.04.NN (2005) do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệpmiền Nam thực hiện, chi phí sản xuất qua từng các công đoạn của ngành hàng điềunhư sau:

Bảng 4 Phân tích chi phí - lợi nhuận của các công đoạn sản xuất – thu mua – chế biến và xuất khẩu điều (tính bình quân 1 tấn hạt điều)

Đơn vị: nghìn VNĐ

Công đoạn sản xuất ở nông hộ

Tổng chi phí sản xuất bình quân 4.122,50 3.578,50

Công đoạn thu mua (thương lái, đại lý)

Thương lái mua gom

Nguồn: Viện Quy hoạch Thiết kế nông nghiệp (2006)

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà NộiTel: 84-4-7280493; Email: cap@ipsard.gov.vn

Theo kết quả nghiên cứu mang tính sơ bộ này, chi phí sản xuất, chế biến xuấtkhẩu điều và phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân tham gia ngành hàng điều tươngđối hợp lý trong năm 2004, bảo đảm tất cả các bên đều có lợi nhuận.

Số liệu năm 2005 lại cho thấy sự bất hợp lý khi các doanh nghiệp phải cạnh tranhthu mua nguyên liệu với giá rất cao, phải chịu lỗ trong công đoạn chế biến - xuất khẩuthì nông dân lại có lợi cao (do giá thu mua cao bất hợp lý) Các thương lái mua gom từnông dân và đại lý thu mua hạt điều lại có lợi nhuận cao và ổn định

Diễn biến phân phối lợi nhuận nội bộ ngành hàng có lẽ vẫn tiếp diễn theo xuhướng này trong năm 2006 và 2007, khi tình trạng cạnh tranh thu mua nguyên liệu củacác doanh nghiệp chế biến xuất khẩu không giảm (do năng lực chế biến quá chênhlệch với cung nguyên liệu) và giá xuất khẩu chưa được cải thiện

2 Tình hình thị trường trong nước

2.1 Các kênh marketing của sản phẩm

Theo kết quả nghiên cứu của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam(2005), hiện có 5 kênh tiêu thụ sản phẩm hạt điều thô (hình 2)

Hình 2 Sơ đồ kênh tiêu thụ điều

Kênh tiêu thụ điều hiện nay có 5 kênh chính :

Kênh (1): Người trồng điều – Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu

Kênh (2): Người trồng điều - Hộ thu gom - Đại lý kinh doanh nông sản – Doanhnghiệp chế biến, xuất khẩu

Kênh (3): Người trồng điều - Đại lý kinh doanh nông sản – Doanh nghiệp chếbiến, xuất khẩu

Kênh (4) Người trồng điều – Hộ thu gom - Công ty thương mại các huyện, tỉnh –Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu

Kênh (5): Người trồng điều - Hộ thu gom – Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩuTrong đó kênh (2) là phổ biến nhất: sản phẩm điều hạt đi từ các tác nhân là ngườitrồng điều, qua hộ thu gom, Đại lý kinh doanh nông sản và Doanh nghiệp chế biến,xuất khẩu điều

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà Nội Tel: 84-4-7280493; Email: cap@ipsard.gov.vn

Đại lý kinh doanh nông sản

Hộ thu gom

Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu

2.2 Qui mô và nhu cầu của thị trường nội địa đối với ngành hàng

Cũng theo đánh giá của Viện Quy hoạch Thiết kế nông nghiệp (2006), thị trườngtiêu thụ nhân điều đã qua chế biến trong nước chiếm tỷ lệ nhỏ, từ 1,81% đến 2,2% sảnlượng nhân chế chế biến Số liệu cho biết lượng tiêu thụ cụ thể như sau:

Bảng 5: Lượng tiêu thụ điều nội địa (1995-2005)

m3

2.3 Số lượng cơ sở sản xuất chính của ngành hàng

Hiện nay chưa có số liệu thống kê chính thức về số lượng các nông hộ, doanhnghiệp tham gia trong chuỗi ngành hàng điều ở Việt Nam

Trên thực tế, hầu hết nông hộ trồng điều có diện tích canh tác từ 1-3 ha Mặc dùvậy, nông dân thường xen canh hoặc trồng đa canh nhiều loại cây trồng ngắn và dàingày khác nhau trên đất sản xuất của họ Nếu ước tính mỗi hộ trồng điều có bình quân

1 ha cho cây điều, số hộ nông dân liên quan sẽ là 433 ngàn hộ, tương ứng với diện tíchcanh tác là 433 ngàn ha

Số liệu của Viện Quy hoạch Thiết kế nông nghiệp cho biết có 219 cơ sở, nhàmáy chế biến hạt điều (năm 2005); với tổng công suất chế biến là 674 ngàn tấn/năm;

số người tham gia mua, bán điều nguyên liệu vào khoảng 3.000 Số lao động trongngành chế biến xuất khẩu vào khoảng 210 ngàn

Cũng theo nguồn thông tin này, ngành điều Việt Nam tạo ra 450 ngàn công ănviệc làm, trong đó nông nghiệp có 135 ngàn; chế biến và xuất khẩu 300 ngàn lao động

và dịch vụ cung ứng đầu vào, tiêu thụ sản phẩm có 15 ngàn lao động

3 Tình hình thị trường quốc tế

3.1 Qui mô thị trường nước ngoài của ngành hàng (sức mua của một số thị trường chính trong vài năm gần đây và/hoặc lượng nhập khẩu của các thị trường này)

Hiện nay, Việt Nam đang tiến sát Ấn Độ về sản xuất điều Sản lượng điều thô Ấn

Độ tài khoá 2005/06 đạt 573.000 tấn, so với 544.000 tấn tài khoá 2004/05 và 535.000tấn tài khoá trước đó Xuất khẩu nhân điều Ấn Độ năm 2005/06 đạt 114.143 tấn, sovới 126.667 tấn năm 2004/05 Trong khi đó, Việt Nam bắt đầu vượt qua mức 100.000tấn nhân điều xuất khẩu từ năm 2004 và đạt khoảng 109.000 tấn nhân điều xuất khẩunăm 2005 Khác biệt cơ bản là Việt Nam xuất khẩu hầu hết nhân hạt điều sản xuấtđược trong khi Ấn Độ tự tiêu thụ gần một nửa sản lượng

Chính vì sự gia tăng liên tục của diện tích trồng và sản lượng nhân điều, cạnhtranh gia tăng làm cho giá điều hạt và nhân hạt điều có xu hướng giảm Đồng thời,diễn biến giá điều trên thị trường thế giới còn phụ thuộc vào sản lượng hàng năm vàcạnh tranh từ những loại hạt khác

Đặc trưng của thị trường điều xuất khẩu điều thế giới năm 2006 là gia tăng cạnhtranh trên thị trường đẩy giá mặt hàng này liên tục giảm từ đầu năm Trong khi nguồncung nhân hạt điều từ các nước sản xuất đều tăng lên thì nhu cầu liên tục giảm từ đầunăm tới nay, đặc biệt là Mỹ - thị trường tiêu thụ điều lớn nhất thế giới Giá quả hạnhtrên thị trường thế giới giảm, và tiêu thụ những loại hạt khác tăng lên trên những thịtrường tiêu thụ lớn cạnh tranh trực tiếp với hạt điều

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà Nội Tel: 84-4-7280493; Email: cap@ipsard.gov.vn 13

3.2 Kim ngạch xuất khẩu ngành hàng của các nước xuất khẩu chính theo chuỗi thời gian hàng năm (có thể từ 1996 đến 2005)

Theo ước tính của Bộ Thương mại, năm 2006 ngành điều sẽ xuất khẩu đượckhoảng 130 ngàn tấn nhân điều các loại và đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 520 triệuUSD Như vậy so với năm 2005 thì xuất khẩu nhân điều tăng trên 20% về lượngnhưng chỉ tăng trên 3% về trị giá So với kế hoạch xuất khẩu năm 2006 chỉ đạt 87%chỉ tiêu kim ngạch xuất khẩu Về giá bình quân xuất khẩu năm nay dự kiến sẽ giảmhơn giá bình quân xuất khẩu năm 2005 khoảng 13 – 14%

Theo số liệu thống kê của Bộ Thương mại đến 10/12/2006, toàn ngành đã xuấtkhẩu được 118.269 tấn nhân hạt điều các loại và đạt kim ngạch 471.222.730 USD Giáxuất khẩu bình quân là 3.984 USD/tấn

Bảng 6: Thống kê xuất khẩu nhân hạt điều Việt Nam 2000-2006

(1.000 tấn)

Kim ngạch (triệu USD)

Giá xuất khẩubình quân(USD/tấn)

Về tiến độ xuất khẩu, lượng xuất tương đối ổn định qua từng tháng và kéo dàitrong suốt năm và dao động ở mức 10.000 – 11.000 tấn/tháng Đến cuối năm 2006,lượng giao dịch mới giảm dần Theo Hiệp Hội Điều Việt Nam, lượng giao dịch mớitrong quý 4/2006 rất ít do các doanh nghiệp chế biến đã hết nguyên liệu và chủ yếu tậptrung giao hàng cho những hợp đồng đã ký

Vào cuối quý 4/2006, do đã cạn nguồn điều hạt nguyên liệu, nhiều doanh nghiệpphải nhập nguyên liệu từ các nước khác về để duy trì hoạt động của nhà máy và hoàntất các hợp đồng xuất khẩu đã ký Hạt điều thô nhập về chủ yếu qua cảng TP Hồ ChíMinh với nguồn nhập khẩu là từ Châu Phi và một số lô nhập khẩu từ Indonesia Theođánh giá chung của cơ quan giám định thì các lô điều thô nhập khẩu về Việt Nam nămnay đa số chất lượng phù hợp, hợp đồng nhập khẩu ít có tranh chấp xảy ra

3.3 Thị phần sản lượng ngành hàng do Việt Nam sản xuất so với tổng sản lượng thế giới theo chuỗi thời gian hàng năm (có thể từ 1996 đến 2005)

Hạt điều Việt Nam đã xuất sang hơn 30 thị trường; trong đó, xuất sang Mỹ đạtcao nhất Kế đó là các thị trường Trung Quốc, Hà Lan, Úc, Hà lan, Anh, Canada Cácthị trường Trung Quốc, Hà Lan, Australia đều có tốc độ tăng trưởng cao

Tính đến cuối tháng 11/2006, bốn nước chiếm thị phần cao nhất đối với nhân hạtđiều Việt Nam là Mỹ (35%); Trung Quốc (20%); Australia (11%); Hà Lan (10%) Cácnước còn lại chiếm khoảng 25% khối lượng xuất khẩu

B3 - 128 Thuỵ Khuê, Tây Hồ, Hà Nội Tel: 84-4-7280493; Email: cap@ipsard.gov.vn 15

Hình 2 Thị phần xuất khẩu nhân điều thô Việt

Nam năm 2006 theo khối lượng

Nguồn: số liệu xuất khẩu nhân hạt điều 11 tháng đầu năm 2006, Bộ Thương mại

Hình 3 Thị phần xuất khẩu nhân điều thô Việt

Nam năm 2006 theo giá trị

Nguồn: số liệu xuất khẩu nhân hạt điều 11 tháng đầu năm 2006, Bộ Thương mại

Đánh giá so năm 2005, các thị trường có mức tăng trưởng cao là Mỹ, Italia,Pháp, Australia, Ả rập Xê Út, Hồng Kông, Nauy Tuy nhiên xuất khẩu sang một số thịtrường như Tây Ban Nha, Canada và New Zealand giảm