sử dụng phương tiện trực quan trong việc đổi mới phương pháp dạy môn sinh học trường THCS

báo cáo về sử dụng phương tiện trực quan trong việc đổi mới phương pháp dạy môn sinh học trường THCS

Sở giáo dục và đào tạo

Trường cao đẳng sư phạm Bắc Ninh

-

Đề tài nghiên cứu khoa học

sử dụng phương tiện trực quan trong việc đổi mới phương pháp

dạy học môn sinh học trường thcs

Người hướng dẫn : Nguyễn Thị Hà

Giáo viên thực hiện : Nguyễn Văn Hải

A Mở đầu

I Lý do chọn đề tài:

1 Lý do khách quan:

Xuất phát tử mục tiêu giáo dục đào tạo ở bậc trung học cơ

sở, đặc biệt theo tinh thần Nghị quyết TW2 khóa 8 đào tạo những học sinh thành những con người năng động, sáng tạo, tiếp thu được những tri thức khoa học, công nghệ hiện đại vận dụng vào thực tiễn, vào cuộc sống phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Các bộ môn nói chung và môn sinh học nói riêng cần phải thực hiện đổi mới chương trình, nội dung phương pháp và những phương tiện phục vụ cho nó, nhằm nâng cao chất lượng dạy học

2 Lý do chủ quan:

Việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng dạy và học nói riêng là một yêu cầu mà xã hội đang quan tâm Quán triệt Nghị quyết TW2 khóa 8 Bộ Giáo dục đào tạo và toàn ngành đã tập trung tìm các giải pháp để nâng cao chất lượng Ngoài việc rà soát lại chương trình, nội dung, ngành đã coi trọng

hệ thống phương pháp từng bước tiếp cận với phương pháp dạy

học hiện đại, quan tâm đổi mới cơ sở vật chất, phương tiện dạy học Trong đó phương pháp, phương tiện dạy môn Sinh học được coi trọng

Trong thực tế hiện nay, phương pháp dạy học ở bậc THCS vẫn còn tồn tại dạy phương pháp cũ, chưa tận dụng và khai thác hết các phương tiện dạy học sẵn có, đã có, thậm chí còn dạy chay hoặc sử dụng đồ dùng qua loa chiếu lệ Công tác chỉ đạo của các nhà quản lý giáo dục, quản lý chuyên môn chưa triệt để Xuất phát từ đó, đòi hỏi ngành giáo dục phải cải tiến phương pháp - quản lý xây dựng, sử dụng triệt để Xuất phát từ đó, đòi hỏi ngành giáo dục phải cải tiến phương pháp - quản lý xây dựng, sử dụng triệt để phương tiện dạy học nhất là môn sinh học Thế kỷ thứ XXI, thế kỷ được coi là bùng nổ thông tin nhưng cách mạng sinh học vẫn đang tiếp tục, dân số và môi trường là vấn đề nhân loại đang quan tâm, môn sinh học đóng vai trò quan trọng về các vấn đề đó

Do vậy việc quan tâm phương tiện dạy học góp phần đổi mới phương pháp dạy học sinh học là một yêu cầu rất cần thiết

3 Đối với bản thân:

Là giáo viên môn sinh học được sự quan tâm của ngành cho theo học để nâng cao kiến thức Tôi có nguyện vọng góp phần nghiên cứu một chuyên đề: “Phương tiện trực quan sử dụng trong phương pháp theo hướng đổi mới môn sinh học, giúp cho học sinh phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc nhận thức Tạo điều kiện cho người dạy có hiệu quả - cho người học nắm vững kiến thức

II Mục đích nghiên cứu

Làm rõ vị trí vai trò, tầm quan trọng, phương tiện trực quan trong giảng dạy theo các phương pháp đổi mới- thấy được mối quan hệ giữa phương tiện với các loại phương pháp kể cả kế thừa phương pháp truyền thống theo hướng tích cực trong môn sinh học Phương tiện sinh động và đổi mới phương pháp giúp cho học sinh kích thích tính tích cực hoạt động, chủ động chiếm lĩnh tri thức khoa học

III Đối tượng nghiên cứu:

Sử dụng phương tiện trực quan dạng bài lý thuyết kiểu thực hành trong chương trình sinh học lớp 6

IV Nhiệm vụ nghiên cứu

- Cơ sở lý luận của việc nhận thức

- Phương pháp dạng phương pháp dạy học nêu vấn đề

- Thiết kế bài giảng sử dụng trực quan lý thuyết thực hành

- Thực nghiệm giảng - đánh giá kết quả

V Phương pháp nghiên cứu

1 Nghiên cứu lý thuyết, vị trí chức năng nhiệm vụ dạy sinh học Các loại phương pháp đặc trưng - phương pháp cải tiến

2 Điều tra thực trạng cơ sở vật chất - thiết bị dạy học môn sinh học - khai thác nó qua quan sát , phỏng vấn, dự giờ

3 Quan sát sư phạm kết hợp sử dụng

4 Thực nghiệm: dạy 2 lớp, 1 lớp dạy chay

5 Xử lý kết quả thực nghiệm, khẳng định chuyên đề

B Nội dung

Chương 1: Cơ sở lý luận

- Cơ sở lý luận của sự nhận thức chủ nghĩa Mác-Lênin đã khẳng định trí tuệ nhân loại điểm xuất phát từ thực tiễn, từ đó xây dựng nên những khái niệm, lý luận và quay trở lại thực tiễn kiểm nghiệm Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ

tư duy đến thực teiẽn đó là con đường nhận thức của nhân loiạ Phương tiện trực quan, kể cả ngôn ngữ lời nói sinh động làm cho người học cảm giác, tri giác được và sự khai thác gợi mở của người dạy thông qua quan sát các sự vật hiện tượng từ riêng lẻ đến bộ phận, học sinh sẽ nắm bắt nhận thức nhanh chóng

- Về cơ sở phương pháp dạy học kết hợp với trực quan sinh động: Trước hết ta hiểu phương pháp dạy học là gì là một hệ thống tác động liên tục của người dạy nhẳm tổ chức cho hoạt động nhận thức của học sinh để người học lĩnh hội các thành phần của nội dung giáo dục nhằm đạt được mục tiêu đã định

- Phương pháp dạy học quan hệ với các thành tố khác của quá trình dạy học như mục tiêu - nội dung - phương pháp - phương tiện và người chỉ huy

Nếu ta coi mục tiêu là cái đích cần đạt đến, nội dung cần truyền tải, phương pháp là con đường thì phương tiện phải tốt để hoàn thành nhiệm vụ được giao Song người “chỉ huy” đó là người dạy cần phải biết sử dụng triệt để mới có hiệu quả Trong thời kỳ đổi mới, giáo dục đào tạo con người toàn diện, đáp ứng yêu cầu mới Nội dung kiến thức có chỉnh lý cho phù hợp thì yêu cầu phương pháp cần được đổi mới Phương tiện phục vụ nó càng được coi trọng để nâng cao chất lượng

- Trong hoạt động dạy và học: phương pháp - phương tiện

có vị trí hết sức quan trọng: nó là loại công cụ và công việc có tổ chức, có trật tự, hệ thống, kế hoạch Nó tuân theo những qui luật tâm lý: nhu cầu, hứng thú, năng lực của người học Được coi như

là công cụ hữu hiệu, có hiệu quả tiết kiệm thời gian giúp cho người dạy và người học thuận lợi

* Các phương pháp dạy học tổ chức và thực tiễn được phân thành các nhóm lôgíc truyền thụ và tri giác thông tin (quy nạp - suy diễn)

- Nhóm theo nguồn tri thức và đặc điểm tri giác thông tin (đàm thoại - diễn giảng trực quan, minh họa, biểu diễn, thực

- Nhóm theo mức độ tư duy độc lập, tích cực độc lập của học sinh (tái tạo, sáng tạo)

* Các phương pháp khác như xây dựng động cơ học tập, phương pháp kiểm tra

Cùng với phương pháp là hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ sảo… như vậy hệ thống này phản ánh cấu trúc văn hóa như một

hệ thống kinh nghiệm xã hội cần truyền lại cho thế hệ sau Để chiếm lĩnh tri thức nhà giáo dục phải cùng với phương pháp cùng với phương tiện giúp học sinh thực hiện hoạt động, nhận thức được dễ dàng dưới 2 dạng cơ bản: tái tạo và sáng tạo

I Định hướng và những yêu cầu sử dụng phương tiện trực quan vào phương pháp dạy học ở nước ta hiện nay

1 Thực trạng sử dụng phương pháp trực quan vào các Phương pháp dạy học ở THCS hiện nay:

- Phần lớn giáo viên còn dạy chay, chưa coi trọng phương tiện theiét bị dạy học, dạy học truyền thống nặng thuyết trình, chưa kể đến một số giỏo viờn đọc - trò chép; kiểu dạng nhồi nhét cho qua

- Một số giờ có phương tiện trực quan (đồ dùng dạy học) nhưng còn đơn diệu, sử dụng chưa triệt để, kết hợp với phương pháp chưa sư phạm Khai thác chưa triệt để hoặc chưa biết khai thác

- Cơ sở vật chất nhà trường còn yếu, thiếu hoặc không đồng bộ như thiết bị dạy học, phòng thí nghiệm thực hành …

- Công tác đầu tư xây dựng, bảo vệ còn yếu

Thực trạng này đòi hỏi cấp bách sự thay đổi Phương pháp dạy học nói chung, Phương pháp dạy học sinh học nói riêng và

cơ sở vật chất đảm bảo, thực hiện tốt các phương pháp đáp ứng yêu cầu mục tiêu đào tạo

2 Định hướng đổi mới

- Trên cơ sở nưhngx quan điểm về đổi mới Phương pháp dạy học và thực trạng Phương pháp dạy học nói chung, môn sinh học nói riêng cùng với phương tiện trực quan định hướng đổi mới Phương pháp kết hợp qui trình sử dụng phương tiện dạy học nhằm phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong học tập thông qua các hoạt động quan sát nắm bắt các bộ phận, các chi tiết, dấu hiệu của phương tiện để tự mình có thể xây dựng khái

niệm Biết tự mình sử dụng các thao tác thí nghiệm, thực hành trên phương tiện

- Căn cứ vào tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, căn cứ vào nội dung từng chương bài, cần lên kế hoạch chi tiết để khai thác đầy

đủ có chọn lọc các phương tiện dạy học (đồ dùng trực quan sinh động)

- Đổi mới Phương pháp dạy học không có nghĩa là xóa bỏ tất cả các phương pháp truyền thống, mà ta có kế thừa chọn lọc, tiếp cận dần với phương pháp hiện đại, coi trọng đồ dùng trực quan, cải tiến mẫu mã sử dụng vào trong phương pháp dạy học chung, bộ môn sinh học nói riêng Cần khuyến khích sử dụng quy trình sử dụng những phương tiện dạy học hiện đại

4 Tư tưởng chỉ đạo:

Phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh: Tích cực trong hoạt động nhận thức dựa trên cơ sở lý luận định hướng cho học sinh tự thân vận động, biết khai thác tìm tòi những điều tai nghe mắt thấy của người hướng dẫn

- Tính tích cực được thể hiện các cấp độ khác nhau từ thấp đến cao theo con đường nhận thức

- Dạy học nhằm tích cực hoạt động học tập của học sinh dựa trên nguyên tắc tổ chức hướng dẫn học sinh tìm hiểu phát hiện và giải quyết các vấn đề trên cơ sở tự giác quan sát, so sánh phân tích để có thể hình thành được khái niệm (có thể khái niệm

đó chưa hoàn chỉnh) đó là sử dụng phương tiện dạy học vào các phương pháp tiên tiến (phương pháp nêu vấn đề)

5 Quy trình thao tác s ử dụng phương tiện vào phương pháp nêu vấn đề:

- Trước hết phải hiểu đặc trưng của phương pháp này là đưa ra các tình huống có vấn đề: Đưa đồ dùng trực quan sử dụng lúc nào? gợi ý ra sao? Tìm các dấu hiệu bản chất, những mâu thuẫn thực tại, hướng giải quyết Giáo viên gợi mở (lời nói) học sinh tự tìm tòi Cụ thể cần thực hiện các bước sau:

1- Đưa ra cho học sinh quan sát giáo cụ trực quan gợi mở các tình huống, có vấn đề yêu cầu học sinh giải quyết

2- Hướng dẫn học sinh điểm xuất phát những yêu cầu cần đặt ra để giải quyết từng phần, bộ phận đến toàn thể

3- Theo dõi học sinh phát hiện tổng hợp toàn ý kiến sàng lọc đi đến kết luận chung

4- Kiểm tra lại đối chiếu với khái niệm đã cho trước (nếu có0

II Thực hiện sử dụng phương tiện trực quan theo phương pháp đổi mới dạy học nêu vấn đề môn sinh học THCS

- Đưa ra một vấn đề để học sinh nhận thức và “tiêu hóa” kiến thức đó Tùy theo nội dung kiến thức và mức độ tham gia của học sinh mà tiến trình phân theo các cấp như sau:

- Thông báo tái hiện lại kiến thức đã học

- Làm mẫu, trình diễn lại

- Tìm tòi các dấu hiệu, bộ phận

* Phương pháp biểu diễn thí nghiệm (nhóm trực quan)

* Phương pháp thực hành, quan sát, thực hành thí nghiệm (thực hành)

Các phương pháp trên đều sử dụng các phương tiện trực quan để giải quyết các vấn đề được nêu

Phương tiện trực quan không có nghĩa là các giáo cụ mà bao gồm cả kiến thức nguồn tái tạo của học sinh

Các phương tiện trực quan để cho học sinh quan sát có thể phân thành các nhóm sau:

* Nhóm vật thật: tươi sống, ngâm, mẫu ép, tiêu bản hiển vi

* Nhóm tượng hình: tranh vẽ mô hình bảng biểu, các sơ đồ hay sử dụng GRAPH

* Các vật dụng để thí nghiệm

2 Đặc trưng bộ môn sinh học:

- Về nội dung: Là những kiến thức sinh học được nhóm loại đúc kết chứa đựng cả một kho tàng kiến thức phong phú, sinh động hấp dẫn Lứa tuổi học sinh THCS hay tò mò, ham hiểu biết dễ dàng tạo điều kiện gây hứng thú động cơ nhu cầu nhận thức của học sinh

- Sinh học là khao học thực nghiệm được các nhà khoa học

đã đúc kết xây dựng Do đó việc truyền đạt kiến thức cho học

chứng minh đi đến kết luận Đó chính là con đường nhận thức của nhân loại về thế giới tự nhiên, thế giới sinh vật Sự nhận thức của các nhà khoa học khác sự nhận thức của học sinh, vì tri thức

đó là cái có sẵn học sinh chỉ tiếp thu Nhưng tiếp thu như thế nào bắt học sinh phải công nhận (gò ép) hay dẫn dắt học sinh để đi đến nhận thức Đó chính là vai trò của người dạy, là phương pháp người dạy dùng phương pháp dẫn dắt học sinh nhận thức ngắn nhất

- Đối tượng nghiên cứu môn sinh học sẵn có trong thiên nhiên Học sinh dễ kiếm, dễ quan sát, dễ thực nghiệm

3 Yêu cầu cơ bản của dạy học sinh học sử dụng phương tiện vào phương pháp nêu vấn đề

* Yêu cầu đối với giáo viên và học sinh

- Giáo viên: là người trực tiếp truyền đạt mà còn là người

tổ chức thực hiện hướng dẫn học sinh tìm tòi

+ Bài toán là kế hoạch thiết kế làm sao đâu là chủ đạo của thầy, đâu là hoạt động của trò Các phương tiện sử dụng phải hợp

lý với toàn bài Từng phần nội dung, ý nghĩa khai thác từng bộ

phận, biểu diễn thí nghiệm chính xác, xử lý kịp thời bằng nhiều phương án

+ Nhiệm vụ hướng dẫn học sinh đúng thao tác, học sinh quan sát giáo viên theo dõi uốn nắn và đôn đốc kiểm tra khi làm thí nghiệm quan điểm của giáo viên là không làm hộ học sinh mà chỉ uốn nắn cho học sinh đi đúng hướng

- Học sinh:

+ Chủ động tích cực tìm tòi những tri thức, tái tạo lại những tri thức đã học, dựa vào mối quan hệ để giải thích ví dụ cấu tạo phù hợp chức năng

+ Tích cực đào sâu suy nghĩ tìm hiểu các sự vật hiện tượng + Tích cực tham gia hoạt động xây dựng bài

+ Đề xuất các thắc mắc - đưa ra ý kiến tranh luận của mình

* Về nội dung bài giảng

- Mỗi tiết học cần chuẩn bị chu đáo xác định mục đích, trọng tâm hướng tới cái đích dạy cái gì? Sau tiết học học sinh thu được cái gì là cơ bản?

- Nội dung cần trình bày rõ ràng, kiến thức tinh chắc không nên lạm dụng kiến thức tùy theo điều kiện và mở rộng kiến thức

* Về phương pháp và phương tiện:

- Quan điểm: tận dụng các phương pháp để hỗ trợ nhưng xác định phương pháp nào là chủ yếu Dù phương pháp nào thì giáo viên luôn định hướng phương pháp nêu vấn đề xuyên suốt toàn bài

- Phương tiện ghi rõ: Nguồn kiến thức nào cần định hướng cho học sinh tái tạo để xây cái mới Sử dụng các loại đồ dùng gì? theo yêu cầu của nội dung Phương tiện đó dùng chỗ nào? xen kẽ chỗ nào cho hợp lý

Các phương tiện trực quan nên có sự chọn lọc gần gũi, dễ kiếm và có hiệu quả cho bài dạy

4 M ột số chú ý khi sử dụng phương tiện trực quan trong dạy sinh học theo phương pháp nêu vấn đề

- Để thực hiện vấn đề trên cần lưu ý rèn luyện cho học sinh quan sát giúp cho học sinh có hướng tích cực hóa hoạt động học tập phối hợp các phương pháp khác theo lý luận dạy học hiện đại

* Đối với phương pháp trực quan: giáo viên hướng dẫn đặt

ra tình huống có vấn đề Học sinh quan sát trả lời theo từng cấp: