Sử dụng phương tiện trực quan trong việc đổi mới phương pháp dạy học môn sinh học trường thcs

Việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng dạy và học nói riêng là một yêu cầu mà xã hội đang quan tâm. Quán triệt Nghị quyết TW2 khóa 8 Bộ Giáo dục đào tạo và toàn ngành đã tập trung tìm các giải pháp để nâng cao chất lượng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG CAO ĐẲNG SƯ PHẠM BẮC NINH

-Đề tài nghiên cứu khoa học

Sử dụng phương tiện trực quan trong việc đổi mới phương

pháp dạy học môn sinh học trường thcs

Người hướng dẫn : Nguyễn Thị Hà

Giáo viên thực hiện : Nguyễn Văn Hải

Thực hiện tại : Trường THCS Song Hồ,

huyện Thuận Thành, Bắc Ninh

Bắc Ninh -2007

2 Lý do chủ quan:

Việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, chất lượng dạy và họcnói riêng là một yêu cầu mà xã hội đang quan tâm Quán triệt Nghị quyếtTW2 khóa 8 Bộ Giáo dục đào tạo và toàn ngành đã tập trung tìm các giảipháp để nâng cao chất lượng Ngoài việc rà soát lại chương trình, nộidung, ngành đã coi trọng hệ thống phương pháp từng bước tiếp cận vớiphương pháp dạy học hiện đại, quan tâm đổi mới cơ sở vật chất, phươngtiện dạy học Trong đó phương pháp, phương tiện dạy môn Sinh học đượccoi trọng

Trong thực tế hiện nay, phương pháp dạy học ở bậc THCS vẫn còntồn tại dạy phương pháp cũ, chưa tận dụng và khai thác hết các phươngtiện dạy học sẵn có, đã có, thậm chí còn dạy chay hoặc sử dụng đồ dùngqua loa chiếu lệ Công tác chỉ đạo của các nhà quản lý giáo dục, quản lýchuyên môn chưa triệt để Xuất phát từ đó, đòi hỏi ngành giáo dục phảicải tiến phương pháp - quản lý xây dựng, sử dụng triệt để Xuất phát từ

đó, đòi hỏi ngành giáo dục phải cải tiến phương pháp - quản lý xây dựng,

sử dụng triệt để phương tiện dạy học nhất là môn sinh học Thế kỷ thứXXI, thế kỷ được coi là bùng nổ thông tin nhưng cách mạng sinh học vẫn

đang tiếp tục, dân số và môi trường là vấn đề nhân loại đang quan tâm,môn sinh học đóng vai trò quan trọng về các vấn đề đó

Do vậy việc quan tâm phương tiện dạy học góp phần đổi mớiphương pháp dạy học sinh học là một yêu cầu rất cần thiết

3 Đối với bản thân:

Là giáo viên môn sinh học được sự quan tâm của ngành cho theohọc để nâng cao kiến thức Tôi có nguyện vọng góp phần nghiên cứu mộtchuyên đề: “Phương tiện trực quan sử dụng trong phương pháp theohướng đổi mới môn sinh học, giúp cho học sinh phát huy được tính tíchcực, chủ động, sáng tạo trong việc nhận thức Tạo điều kiện cho ngườidạy có hiệu quả - cho người học nắm vững kiến thức

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU.

Làm rõ vị trí vai trò, tầm quan trọng, phương tiện trực quan tronggiảng dạy theo các phương pháp đổi mới- thấy được mối quan hệ giữaphương tiện với các loại phương pháp kể cả kế thừa phương pháp truyềnthống theo hướng tích cực trong môn sinh học Phương tiện sinh động vàđổi mới phương pháp giúp cho học sinh kích thích tính tích cực hoạtđộng, chủ động chiếm lĩnh tri thức khoa học

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

Sử dụng phương tiện trực quan dạng bài lý thuyết kiểu thực hànhtrong chương trình sinh học lớp 6

IV NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Cơ sở lý luận của việc nhận thức

- Phương pháp dạng phương pháp dạy học nêu vấn đề

- Thiết kế bài giảng sử dụng trực quan lý thuyết thực hành

- Thực nghiệm giảng - đánh giá kết quả

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

1 Nghiên cứu lý thuyết, vị trí chức năng nhiệm vụ dạy sinh học.Các loại phương pháp đặc trưng - phương pháp cải tiến

2 Điều tra thực trạng cơ sở vật chất - thiết bị dạy học môn sinh học

- khai thác nó qua quan sát , phỏng vấn, dự giờ

3 Quan sát sư phạm kết hợp sử dụng

4 Thực nghiệm: dạy 2 lớp, 1 lớp dạy chay.

5 Xử lý kết quả thực nghiệm, khẳng định chuyên đề

B NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

- Cơ sở lý luận của sự nhận thức chủ nghĩa Mác-Lênin đã khẳngđịnh trí tuệ nhân loại điểm xuất phát từ thực tiễn, từ đó xây dựng nênnhững khái niệm, lý luận và quay trở lại thực tiễn kiểm nghiệm Từ trựcquan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy đến thực teiẽn đó là conđường nhận thức của nhân loiạ Phương tiện trực quan, kể cả ngôn ngữ lờinói sinh động làm cho người học cảm giác, tri giác được và sự khai thácgợi mở của người dạy thông qua quan sát các sự vật hiện tượng từ riêng lẻđến bộ phận, học sinh sẽ nắm bắt nhận thức nhanh chóng

- Về cơ sở phương pháp dạy học kết hợp với trực quan sinh động:Trước hết ta hiểu phương pháp dạy học là gì là một hệ thống tác động liêntục của người dạy nhẳm tổ chức cho hoạt động nhận thức của học sinh đểngười học lĩnh hội các thành phần của nội dung giáo dục nhằm đạt đượcmục tiêu đã định

- Phương pháp dạy học quan hệ với các thành tố khác của quá trìnhdạy học như mục tiêu - nội dung - phương pháp - phương tiện và ngườichỉ huy

Nếu ta coi mục tiêu là cái đích cần đạt đến, nội dung cần truyền tải,phương pháp là con đường thì phương tiện phải tốt để hoàn thành nhiệm

vụ được giao Song người “chỉ huy” đó là người dạy cần phải biết sử dụngtriệt để mới có hiệu quả Trong thời kỳ đổi mới, giáo dục đào tạo conngười toàn diện, đáp ứng yêu cầu mới Nội dung kiến thức có chỉnh lý chophù hợp thì yêu cầu phương pháp cần được đổi mới Phương tiện phục vụ

nó càng được coi trọng để nâng cao chất lượng

- Trong hoạt động dạy và học: phương pháp - phương tiện có vị tríhết sức quan trọng: nó là loại công cụ và công việc có tổ chức, có trật tự,

hệ thống, kế hoạch Nó tuân theo những qui luật tâm lý: nhu cầu, hứngthú, năng lực của người học Được coi như là công cụ hữu hiệu, có hiệuquả tiết kiệm thời gian giúp cho người dạy và người học thuận lợi

* Các phương pháp dạy học tổ chức và thực tiễn được phân thànhcác nhóm lôgíc truyền thụ và tri giác thông tin (quy nạp - suy diễn).

- Nhóm theo nguồn tri thức và đặc điểm tri giác thông tin (đàmthoại - diễn giảng trực quan, minh họa, biểu diễn, thực hành)

- Nhóm theo mức độ tư duy độc lập, tích cực độc lập của học sinh(tái tạo, sáng tạo)

* Các phương pháp khác như xây dựng động cơ học tập, phươngpháp kiểm tra

Cùng với phương pháp là hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ sảo… nhưvậy hệ thống này phản ánh cấu trúc văn hóa như một hệ thống kinhnghiệm xã hội cần truyền lại cho thế hệ sau Để chiếm lĩnh tri thức nhàgiáo dục phải cùng với phương pháp cùng với phương tiện giúp học sinhthực hiện hoạt động, nhận thức được dễ dàng dưới 2 dạng cơ bản: tái tạo

và sáng tạo

I ĐỊNH HƯỚNG VÀ NHỮNG YÊU CẦU SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN TRỰC QUAN VÀO PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC Ở NƯỚC TA HIỆN

NAY.

1 Thực trạng sử dụng phương pháp trực quan vào các Phương pháp

dạy học ở THCS hiện nay:

- Phần lớn giáo viên còn dạy chay, chưa coi trọng phương tiện theiét

bị dạy học, dạy học truyền thống nặng thuyết trình, chưa kể đến một sốgiỏo viờn đọc - trò chép; kiểu dạng nhồi nhét cho qua

- Một số giờ có phương tiện trực quan (đồ dùng dạy học) nhưng cònđơn diệu, sử dụng chưa triệt để, kết hợp với phương pháp chưa sư phạm.Khai thác chưa triệt để hoặc chưa biết khai thác

- Cơ sở vật chất nhà trường còn yếu, thiếu hoặc không đồng bộ nhưthiết bị dạy học, phòng thí nghiệm thực hành …

- Công tác đầu tư xây dựng, bảo vệ còn yếu

Thực trạng này đòi hỏi cấp bách sự thay đổi Phương pháp dạy họcnói chung, Phương pháp dạy học sinh học nói riêng và cơ sở vật chất đảmbảo, thực hiện tốt các phương pháp đáp ứng yêu cầu mục tiêu đào tạo

2 Định hướng đổi mới.

- Trên cơ sở nưhngx quan điểm về đổi mới Phương pháp dạy học vàthực trạng Phương pháp dạy học nói chung, môn sinh học nói riêng cùngvới phương tiện trực quan định hướng đổi mới Phương pháp kết hợp quitrình sử dụng phương tiện dạy học nhằm phát huy tính tích cực chủ độngcủa học sinh trong học tập thông qua các hoạt động quan sát nắm bắt các

bộ phận, các chi tiết, dấu hiệu của phương tiện để tự mình có thể xâydựng khái niệm Biết tự mình sử dụng các thao tác thí nghiệm, thực hànhtrên phương tiện

- Căn cứ vào tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, căn cứ vào nội dung từngchương bài, cần lên kế hoạch chi tiết để khai thác đầy đủ có chọn lọc cácphương tiện dạy học (đồ dùng trực quan sinh động)

- Đổi mới Phương pháp dạy học không có nghĩa là xóa bỏ tất cả cácphương pháp truyền thống, mà ta có kế thừa chọn lọc, tiếp cận dần vớiphương pháp hiện đại, coi trọng đồ dùng trực quan, cải tiến mẫu mã sửdụng vào trong phương pháp dạy học chung, bộ môn sinh học nói riêng.Cần khuyến khích sử dụng quy trình sử dụng những phương tiện dạy họchiện đại

4 Tư tưởng chỉ đạo:

Phát huy tính tích cực hoạt động của học sinh: Tích cực trong hoạtđộng nhận thức dựa trên cơ sở lý luận định hướng cho học sinh tự thânvận động, biết khai thác tìm tòi những điều tai nghe mắt thấy của ngườihướng dẫn

- Tính tích cực được thể hiện các cấp độ khác nhau từ thấp đến caotheo con đường nhận thức

- Dạy học nhằm tích cực hoạt động học tập của học sinh dựa trênnguyên tắc tổ chức hướng dẫn học sinh tìm hiểu phát hiện và giải quyếtcác vấn đề trên cơ sở tự giác quan sát, so sánh phân tích để có thể hìnhthành được khái niệm (có thể khái niệm đó chưa hoàn chỉnh) đó là sửdụng phương tiện dạy học vào các phương pháp tiên tiến (phương phápnêu vấn đề)

5 Quy trình thao tác sử dụng phương tiện vào phương pháp nêu vấn

đề:

- Trước hết phải hiểu đặc trưng của phương pháp này là đưa ra cáctình huống có vấn đề: Đưa đồ dùng trực quan sử dụng lúc nào? gợi ý rasao? Tìm các dấu hiệu bản chất, những mâu thuẫn thực tại, hướng giảiquyết Giáo viên gợi mở (lời nói) học sinh tự tìm tòi Cụ thể cần thực hiệncác bước sau:

1- Đưa ra cho học sinh quan sát giáo cụ trực quan gợi mở các tìnhhuống, có vấn đề yêu cầu học sinh giải quyết

2- Hướng dẫn học sinh điểm xuất phát những yêu cầu cần đặt ra đểgiải quyết từng phần, bộ phận đến toàn thể

3- Theo dõi học sinh phát hiện tổng hợp toàn ý kiến sàng lọc đi đếnkết luận chung

4- Kiểm tra lại đối chiếu với khái niệm đã cho trước (nếu có0

II THỰC HIỆN SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN TRỰC QUAN THEO PHƯƠNG PHÁP ĐỔI MỚI DẠY HỌC NÊU VẤN ĐỀ MÔN SINH

HỌC THCS.

- Đưa ra một vấn đề để học sinh nhận thức và “tiêu hóa” kiến thức

đó Tùy theo nội dung kiến thức và mức độ tham gia của học sinh mà tiếntrình phân theo các cấp như sau:

- Thông báo tái hiện lại kiến thức đã học

- Làm mẫu, trình diễn lại

- Tìm tòi các dấu hiệu, bộ phận

- Nghiên cứu

Các thang bậc trên đều có thể vận dụng vào tất cả các phương phápdạy học sinh như các nhóm phương pháp sau:

* Phương pháp thuyết trình ƠRIXTIC, vấn đáp (nhóm dùng lời)

* Phương pháp biểu diễn thí nghiệm (nhóm trực quan)

* Phương pháp thực hành, quan sát, thực hành thí nghiệm (thựchành)

Các phương pháp trên đều sử dụng các phương tiện trực quan đểgiải quyết các vấn đề được nêu

Phương tiện trực quan không có nghĩa là các giáo cụ mà bao gồm cảkiến thức nguồn tái tạo của học sinh.

Các phương tiện trực quan để cho học sinh quan sát có thể phânthành các nhóm sau:

* Nhóm vật thật: tươi sống, ngâm, mẫu ép, tiêu bản hiển vi

* Nhóm tượng hình: tranh vẽ mô hình bảng biểu, các sơ đồ hay sửdụng GRAPH

* Các vật dụng để thí nghiệm

2 Đặc trưng bộ môn sinh học:

- Về nội dung: Là những kiến thức sinh học được nhóm loại đúc kếtchứa đựng cả một kho tàng kiến thức phong phú, sinh động hấp dẫn Lứatuổi học sinh THCS hay tò mò, ham hiểu biết dễ dàng tạo điều kiện gâyhứng thú động cơ nhu cầu nhận thức của học sinh

- Sinh học là khao học thực nghiệm được các nhà khoa học đã đúckết xây dựng Do đó việc truyền đạt kiến thức cho học sinh cũng bắt đầutừa quan sát, mô tả thí nghiệm, thực nghiệm chứng minh đi đến kết luận

Đó chính là con đường nhận thức của nhân loại về thế giới tự nhiên, thếgiới sinh vật Sự nhận thức của các nhà khoa học khác sự nhận thức củahọc sinh, vì tri thức đó là cái có sẵn học sinh chỉ tiếp thu Nhưng tiếp thunhư thế nào bắt học sinh phải công nhận (gò ép) hay dẫn dắt học sinh để

đi đến nhận thức Đó chính là vai trò của người dạy, là phương phápngười dạy dùng phương pháp dẫn dắt học sinh nhận thức ngắn nhất

- Đối tượng nghiên cứu môn sinh học sẵn có trong thiên nhiên Họcsinh dễ kiếm, dễ quan sát, dễ thực nghiệm

3 Yêu cầu cơ bản của dạy học sinh học sử dụng phương tiện vào

phương pháp nêu vấn đề.

* Yêu cầu đối với giáo viên và học sinh

- Giáo viên: là người trực tiếp truyền đạt mà còn là người tổ chứcthực hiện hướng dẫn học sinh tìm tòi

+ Bài toán là kế hoạch thiết kế làm sao đâu là chủ đạo của thầy, đâu

là hoạt động của trò Các phương tiện sử dụng phải hợp lý với toàn bài

Từng phần nội dung, ý nghĩa khai thác từng bộ phận, biểu diễn thí nghiệmchính xác, xử lý kịp thời bằng nhiều phương án.

+ Nhiệm vụ hướng dẫn học sinh đúng thao tác, học sinh quan sátgiáo viên theo dõi uốn nắn và đôn đốc kiểm tra khi làm thí nghiệm quanđiểm của giáo viên là không làm hộ học sinh mà chỉ uốn nắn cho học sinh

đi đúng hướng

- Học sinh:

+ Chủ động tích cực tìm tòi những tri thức, tái tạo lại những tri thức

đã học, dựa vào mối quan hệ để giải thích ví dụ cấu tạo phù hợp chứcnăng

+ Tích cực đào sâu suy nghĩ tìm hiểu các sự vật hiện tượng

+ Tích cực tham gia hoạt động xây dựng bài

+ Đề xuất các thắc mắc - đưa ra ý kiến tranh luận của mình

* Về nội dung bài giảng

- Mỗi tiết học cần chuẩn bị chu đáo xác định mục đích, trọng tâmhướng tới cái đích dạy cái gì? Sau tiết học học sinh thu được cái gì là cơbản?

- Nội dung cần trình bày rõ ràng, kiến thức tinh chắc không nên lạmdụng kiến thức tùy theo điều kiện và mở rộng kiến thức

* Về phương pháp và phương tiện:

- Quan điểm: tận dụng các phương pháp để hỗ trợ nhưng xác địnhphương pháp nào là chủ yếu Dù phương pháp nào thì giáo viên luôn địnhhướng phương pháp nêu vấn đề xuyên suốt toàn bài

- Phương tiện ghi rõ: Nguồn kiến thức nào cần định hướng cho họcsinh tái tạo để xây cái mới Sử dụng các loại đồ dùng gì? theo yêu cầu củanội dung Phương tiện đó dùng chỗ nào? xen kẽ chỗ nào cho hợp lý

Các phương tiện trực quan nên có sự chọn lọc gần gũi, dễ kiếm và

có hiệu quả cho bài dạy

4 Một số chú ý khi sử dụng phương tiện trực quan trong dạy sinh học

theo phương pháp nêu vấn đề.

- Để thực hiện vấn đề trên cần lưu ý rèn luyện cho học sinh quansát giúp cho học sinh có hướng tích cực hóa hoạt động học tập phối hợpcác phương pháp khác theo lý luận dạy học hiện đại

* Đối với phương pháp trực quan: giáo viên hướng dẫn đặt ra tìnhhuống có vấn đề Học sinh quan sát trả lời theo từng cấp: quan sát đặcđiểm bộ phận toàn phần Sau đó phân tích (vì sao - quan hệ) Sử lý cácthông tin, số liệu khái quát tìm ra dấu hiệu bản chất đi đến kết luận (kháiniệm)

* Đối với phương pháp giải toán (thường gặp các bài toán di truyền,hình thái) ta có thể dùng phương tiện sơ đồ ARAPH đặt ra các tình huống

từ đó học sinh xét các mối quan hệ và tìm ra kết quả

* Phương pháp lý thuyết dạng thực hành: chủ yếu tổ chức hướngdẫn học sinh quan sát (tự học sinh rút ra kết luận) trên cơ sở giáo viên bổsung

* Phương pháp biểu diễn thí nghiệm: giáo viên kích thích khả năngtìm tòi độc lập, chủ động bằng các câu hỏi nêu vấn đề hoặc các dạng bàitập - giúp cho học sinh mối quan hệ tìm ra bản chất đi đến kết luận

* Phương pháp thực hành thí nghiệm: là dạng yêu cầu cao đối vớihọc sinh Giáo viên gợi ý cho học sinh chủ động, học sinh chủ động thựchiện các thao tác tự nghiên cứu - tìm hiểu để chứng minh rút ra kết luận.Phương pháp này có thể hướng dẫn cho học sinh làm tại nhà đê củng cố

5 Một số hình thức tổ chức học tập có tác dụng tích cực hóa học tập

cho học sinh

- Hình thức học tập trên lớp tập trung: Quan sát ngoài trời vườnsinh vật

- Hình thức học tập cá nhân: sử dụng phiếu học tập hoặc bài tập

- Hình thức theo nhóm: mỗi nhóm đảm nhiệm một yêu cầu, sau đóthảo luận tổ và thảo luận chung toàn lớp