giáo trình mô đun sử dụng biện pháp hóa học

Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc BVTV phải đảm bảo đúng nguyên tắc và cần phải kết hợp với các biện pháp khác, chỉ nên sử dụng thuốc hóa học khi thật cần thiết thì mới mang lại hiệu quả cao

CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN

Tên mô đun: Biện pháp cơ lý

Mã số mô đun:MĐ03

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH

MÔ ĐUN: SỬ DỤNG BIỆN PHÁP HÓA HỌC

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể đƣợc phép dùng nguyên bản hoặc trích dẫn dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

Mã tài liệu: MĐ 05

LỜI GIỚI THIỆU

Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) có vai trò rất quan trọng trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, giúp cho nông dân bảo vệ cây trồng của mình tránh được sự phá hoại của các loài dịch hại, đặc biệt khi dịch hại gây hại với số lượng cao và trên diện tích rộng lớn Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc BVTV phải đảm bảo đúng nguyên tắc và cần phải kết hợp với các biện pháp khác, chỉ nên sử dụng thuốc hóa học khi thật cần thiết thì mới mang lại hiệu quả cao Nếu sử dụng thuốc BVTV không đúng kỹ thuật, không đúng thời điểm cần thiết thì chẳng những sẽ không mang lại hiệu quả mà đôi khi còn làm ảnh hưởng xấu cho cây trồng, cho con người, môi trường sống của cộng đồng

Biện pháp hóa học đang được sử dụng rộng rãi vì nó dễ áp dụng trong các điều kiện, hoàn cảnh, mọi trình độ sản xuất Tuy nhiên một trong những vấn đề cần lưu ý là trên thị trường nông dược hiện nay có nhiều hoạt chất và tên thương phẩm Vì vậy trong khâu chọn lựa thuốc người dân phải hết sức cẩn thẩn để chọn cho mình thuốc có chất lượng cao nhất

Trong mô đun Biện pháp hóa học, chúng tôi giới thiệu về vai trò, sử dụng thuốc theo nguyên tắc 4 đúng và an toàn trong khi sử dụng thuốc

Tuy vậy, với khuôn khổ nội dung cho phép của chương trình đào tạo và do những hạn chế về phương pháp biên soạn nên giáo trình mô đun: Biện pháp cơ

lý chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Chúng tôi chân thành mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu của anh chị em đồng nghiệp và bạn đọc

để chúng tôi bổ sung, sửa đổi cho giáo trình ngày càng hoàn thiện, góp phần vào

sự nghiệp đào tạo nghề hiện nay

Các tác giả bày tỏ sự biết ơn với Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn,

Bộ Lao động thương binh và Xã hội, Tổng cục dạy nghề, Ban giám hiệu, tập thể giảng viên khoa Trồng trọt-Bảo vệ thực vật, trường Cao đẳng Nông nghiệp Nam

Bộ và các đồng nghiệp ở các trường bạn đã giúp đỡ để hoàn thành bộ giáo trình

Thành phần biên soạn:

Th.S Đinh Viết Tú chủ biên

Th.S Ngô Hoàng Duyệt hiệu chỉnh

MỤC LỤC

ĐỀ MỤC TRANG

LỜI TỰA

LỜI GIỚI THIỆU 1

CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN BIỆN PHÁP HÓA HỌC 6

BÀI 1: KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA THUỐC HÓA HỌC 7

1 Khái niệm chung 7

2 Vai trò của thuốc hóa học trong công tác bảo vệ thực vật 7

3 Thực hành 8

BÀI 2: SỬ DỤNG THUỐC THEO NGUYÊN TẮC 4 ĐÚNG 10

1 Nguyên tắc sử dụng thuốc hóa học 10

2 Sử dụng thuốc theo nguyên tắc 4 đúng 11

3 Đảm bảo an toàn khi dùng thuốc bảo vệ thực vật 13

4 Thực hành 16

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN 17

1- Vị trí, ý nghĩa, vai trò mô đun 17

2- Mục tiêu 17

3- Nội dung chính 18

4 Yêu cầu về đánh giá hoàn thành mô đun 19

5- Tài liệu tham khảo 20

CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN BIỆN PHÁP HÓA HỌC

Mã số mô đun: MĐ05 Giới thiệu:

Biện pháp hóa học tiêu diệt dịch hại nhanh, có khả năng ngăn chặn dịch khi chúng bùng phát số lượng lớn, đem lại hiệu quả nhanh, dễ thấy Biện pháp hóa học dễ sử dụng rộng rãi, cho hiệu quả kinh tế cao nếu sử dụng đúng Tuy nhiên biện pháp hóa học thường độc hại cho người và vật nuôi Khi sử dụng liên tục, không đúng kỹ thuật đã gây ra những hậu quả xấu như phá vỡ cân bằng sinh thái, tiêu diệt thiên địch của dịch hại, gây tính chống thuốc cho dịch và để lại dư lượng thuốc trong nông sản Vì vậy việc sử dụng thuốc hóa học hợp lý là biện pháp phòng trừ dịch hại phổ biến và thông dụng, rất quan trong trong hệ thống IPM

Thuốc bảo vệ thực vật có mặt lợi và mặt hại Các hậu quả xấu xảy ra khi chúng ta sử dụng thuốc không đúng Vì vậy việc sử dụng thuốc hợp lý tức là làm cách nào đó để thuốc phát huy được những mặt có lợi và hạn chế đến mức thấp nhất những hậu quả xấu có thể xảy ra Đây cũng là mục tiêu chủ yếu của việc sử dụng thuốc học trong việc quản lý dịch hại tổng hợp (IPM)

BÀI 1: KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÕ CỦA THUỐC HÓA HỌC

TRONG CÔNG TÁC BẢO VỆ THỰC VẬT

Mã bài: MĐ05-1

Mục tiêu:

Sau khi học xong bài học này người học có khả năng:

- Mô tả được một số khái niệm về thuốc hóa học

- Xác định được vai trò của thuốc hóa học đến dịch hại

- Sử dụng thuốc hiệu quả và an toàn nhất

Nội dung chính:

1 Khái niệm chung

Là biện pháp sử dụng các loại hóa chất, chủ yếu là chất độc để phòng chống các loài dịch hại Các chất độc hóa học để trừ dịch hại được gọi là thuốc hóa học bảo vệ thực vật

Thuốc hóa học BVTV bao gồm các chế phẩm hóa học, các sản phẩm có nguồn gốc thực vật, động vật, vi sinh vật để trừ các sinh vật gây hại thực vật

2 Vai trò của thuốc hóa học trong công tác bảo vệ thực vật

+ Ưu điểm

- Tác dụng nhanh, diệt sâu tương đối triệt để

- Sử dụng rộng rãi trên diện tích lớn, trong thời gian ngắn, trên các địa hình khác nhau

- Phần lớn đem lại hiệu quả kinh tế cao

- Đơn giản dễ áp dụng và có thể phổ biến rộng rãi trong sản xuất

+ Nhược điểm

- Thường gây độc cho người, gia súc và các sinh vật có ích

- Phá vỡ cân bằng sinh học, làm đảo lộn hệ sinh thái

- Làm chết thiên địch của sâu bệnh

- Nếu dùng thuốc không hợp lý dễ dẫn đến dịch hại quen thuốc (kháng thuốc)

- Thuốc độc tích lũy trong đất, nông sản làm ô nhiễm môi trường sống

3 Thực hành

- Địa điểm: Trong trường và ngoài trường

- Nội dung:

+ Quan sát một số loại thuốc bảo vệ thực vật (nhãn, vỏ) thuốc bảo

vệ thực vật tại trường hoặc các đại lý thuốc bảo vệ thực vật

+ Tham quan nhận biết một số loại thuốc tại đại lý, công ty sản xuất

và kinh doanh thuốc

+ Tham quan một số mô hình thí điểm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật

- Tiến hành:

+ Giáo viên chuẩn bị địa bàn thực tập + Lớp tiến hành tham quan

+ Ghi chép, tổng hợp, nhận xét đánh giá + Viết bài thu hoạch

Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập

Tiêu chí đánh giá Cách thức đánh giá

Kiến thức cơ bản về khái niệm và vai

- Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng ở Việt Nam thường thay đổi theo quyết định của bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, do vậy tùy vào thời điểm giảng dạy mà cập nhật số liệu

CÁC THUẬT NGỮ CHUYÊN MÔN:

Cân bằng sinh học: là mối quan hệ của sinh vật trong tự nhiên nói chung

và trong hệ sinh thái đồng ruộng nói riêng xảy ra cân bằng

BÀI 2: SỬ DỤNG THUỐC THEO NGUYÊN TẮC 4 ĐÚNG

Mã bài: MĐ05-2

Mục tiêu:

Sau khi học xong bài học này người học có khả năng:

- Xác định được nguyên tắc của việc sử dụng thuốc hóa học

- Thực hiện được công việc sử dụng thuốc khoa học, an toàn

- Vận dụng được biện pháp hóa học vào trong điều kiện cụ thể sản xuất

Nội dung chính:

1 Nguyên tắc sử dụng thuốc hóa học

Thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) có vai trò rất quan trọng trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp vì nó giúp cho nông dân bảo vệ cây trồng tránh được sự phá hoại của các loài dịch hại Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc BVTV phải đảm bảo đúng nguyên tắc và cần phải kết hợp với các biện pháp khác, chỉ nên sử dụng thuốc BVTV khi thật cần thiết thì mới mang lại hiệu quả cao Nếu sử dụng thuốc BVTV không đúng kỹ thuật, không đúng thời điểm cần thiết thì chẳng những sẽ không mang lại hiệu quả mà đôi khi còn làm ảnh hưởng xấu cho cây trồng, cho con người và môi trường sống của cộng đồng

Có rất nhiều loại thuốc BVTV như: thuốc trừ sâu, thuốc trừ bệnh, thuốc trừ

cỏ, thuốc trừ ốc sên, thuốc trừ nhện hại cây, thuốc trừ chuột, thuốc trừ tuyến trùng, thuốc điều hòa sinh trưởng,

Như vậy thuốc BVTV là những chất độc hại rất đa dạng và phức tạp, vì vậy

mà khi sử dụng thuốc BVTV cần phải hiểu được tính năng tác dụng và cách sử dụng của từng loại thuốc, không được sử dụng thuốc BVTV một cách tùy tiện

dễ làm ảnh hưởng đến sức khỏe của con người, làm tăng thêm chi phí sản xuất

và mất cân bằng hệ sinh thái tự nhiên

2 Sử dụng thuốc theo nguyên tắc 4

đúng

Để sử dụng thuốc BVTV một cách hiệu

quả, các nhà chuyên môn luôn khuyến cáo

phải thực hiện theo nguyên tắc “4 đúng”:

a Đúng thuốc:

- Chọn loại thuốc có hiệu quả cao đối

với đối tượng dịch hại cần phòng trừ và loại

cây trồng hoặc nông sản cần được bảo vệ

mà chọn đúng loại thuốc và dạng thuốc cần

sử dụng

- Ít độc đến người đi phun thuốc Hình 4.2.1: Bốn nguyên tắc sử dụng thuốc

- Ít nguy hại đối với người tiêu thụ những nông sản thu hoạch trên cây trồng

đã phun thuốc

- An toàn đối với cây trồng

- Ít độc với sinh vật có ích (gia súc, cua, cá, tôm, ong mật, thiên địch của sâu hại )

- Không lưu tồn lâu dài trong nguồn nước, trong đất

- Thuốc có nguồn gốc xuất xứ, có tên trong danh mục thuốc được phép sử dụng tại Việt Nam

b Đúng nồng độ-liều lượng: chỉ nên pha thuốc đúng theo liều lượng

khuyến cáo trên nhãn chai thuốc, không nên tăng thêm liều lượng hoặc giảm bớt liều lượng đã được khuyến cáo và đặc biệt là cần phải đảm bảo đủ lượng nước phun trên đơn vị diện tích

Hình 4.2.2: Đong thuốc bằng dụng cụ đo lường

400-500 lít nước/ha khi lúa ở giai đoạn đẻ nhánh và từ 500- 600 lít nước/ha khi lúa ở giai đoạn đòng trổ Đây là một trong những nguyên tắc mà nông dân chưa đảm bảo được vì thông thường nông dân hay pha nồng độ cao hơn khuyến cáo nhưng lượng nước phun lại thấp hơn khuyến cáo gấp nhiều lần; cho nên nơi nào

có thuốc thì rầy nâu chết, thậm chí gây cháy lá (do nồng độ thuốc quá đậm đặc) nhưng những nơi không có thuốc thì rầy nâu không chết, từ đó mà nó tiếp tục gây hại cho lúa, đồng thời cũng gia tăng thêm tính kháng thuốc của rầy nâu

c Đúng lúc: chỉ sử dụng thuốc vào những thời điểm thật cần thiết, lúc dịch

hại trên đồng dễ bị tiêu diệt nhất (sâu có mật số cao và đang ở giai đoạn sâu non tuổi nhỏ hoặc khi bệnh vừa mới xuất hiện) Ví dụ: đối với rầy nâu là khi phát hiện rầy cám nở ở độ tuổi từ tuổi 1 đến tuổi 3 hoặc khi có rầy trưởng thành chiếm đa số trong ruộng với mật số cao trên 3.000 con/m2

(trên 3 con/tép) Lưu ý: phun thuốc đúng lúc còn có nghĩa là chỉ nên phun thuốc vào sáng sớm hoặc chiều mát, không phun thuốc vào lúc giữa trưa nắng nóng sẽ dễ gây độc cho cây và làm ảnh hưởng đến sức khỏe người đi phun thuốc; cũng không nên

Hình 4.2.3: Chuẩn bị phương tiện, dụng cụ trước khi phun thuốc

d Đúng cách:

- Khi pha thuốc cần hoà với nước phải hoà thuốc thật đều trong nước

- Chỉ dùng các thuốc hỗn hợp với nhau khi có sự chỉ dẫn rõ ràng

- Phải phun rải cho thuốc bám được đều khắp các bộ phận của cây bị sâu bệnh phá hại

Ví dụ: rầy nâu sinh sống ở phần gốc lúa cho nên cần hướng vòi phun vào sát

gốc lúa nơi rầy bu hoặc trước khi phun nên cho nước ngập ruộng để rầy nâu di chuyển lên cao, phun xịt dễ trúng rầy hơn Chỉ nên sử dụng vòi phun một béc để

rà cần phun sát vào gốc lúa thì hiệu quả sẽ cao hơn, không sử dụng cần phun nhiều béc để phun thuốc trị rầy nâu, vì làm như thế sẽ không đưa được cần phun sát vào gốc lúa Nhện đỏ ở mặt dưới lá nên khi phun ta phải tập trung phun mặt dưới lá

3 Đảm bảo an toàn khi dùng thuốc bảo vệ thực vật

- Chuẩn bị trước khi phun thuốc:

+ Chuẩn bị đầy đủ các dụng cụ như:

Bình phun, thuốc, xô nước, que

khuấy và đầy đủ dụng cụ lao động

như: mũ, kính, khẩu trang

+ Chuẩn bị nơi pha thuốc: Gần ruộng phun, xa nguồn nước ăn, xa chuồng trại, gia súc

- Phun thuốc trên đồng ruộng:

+ Không phun thuốc vào lúc trời nắng gắt, oi bức

+ Không đi phun thuốc ngược chiều gió, lúc gió to

- Vệ sinh sau khi phun thuốc:

+ Thu dọn vỏ chai, bao bì thuốc đem chôn sâu ở xa nguồn nước

+ Khi rửa bình không đổ xuống ao, hồ

- Ăn uống: Tuyệt đối không ăn uống, hút thuốc lá trong khi pha chế và phun rãi thuốc Nếu muốn ăn uống phải rữa tay sạch sẽ và đi ra xa nơi xử lý thuốc

a b Hình 4.2.6: Sử dụng bình phun bằng động cơ tự chế (a) và máy bay phun rãi thuốc (b)

* Một số trường hợp cần lưu ý khi phun rãi thuốc:

Hình 4.2.7: Đọc kỹ hướng dẫn trước khi sử dụng (a) và không đổ thuốc từ bình này qua bình khác (b)

Hình 4.2.7: Không sử dụng bảo hộ lao động khi phun thuốc

Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập

Tiêu chí đánh giá Cách thức đánh giá

- Kiến thức về nguyên tắc sử thuốc Thông qua câu hỏi phát vấn

Ghi nhớ:

Sử dụng thuốc hợp lý trong IPM

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN

1- Vị trí, ý nghĩa, vai trò mô đun

+ Vị trí:

Là mô đun chuyên môn đƣợc bố trí học tập sau các môn học cơ sở

+ Vai tro và ý nghĩa:

- Dễ áp dụng với mọi đối tƣợng

- Có khả năng ngăn chặn dịch khi chúng bùng phát số lƣợng, đem lại hiệu quả nhanh

- Tiêu diệt hoặc hạn chế dịch hại trên diện tích rộng lớn, trên các địa hình

- Mô tả đƣợc một số khái niệm về thuốc hóa học

- Giải thích đƣợc vai trò của thuốc hóa học trong công tác bảo vệ thực vật

- Trình bày đƣợc việc sử dụng thuốc hóa học hợp lý

- Vận dụng đƣợc vào điều kiện cụ thể nhằm lựa chọn đƣợc biện pháp hóa học phù hợp trong sản xuất

+ Về kỹ năng:

- Sử dụng tốt các trang thiết bị trong công việc quản lý dịch hại bằng biện pháp hóa học

- Thực hiện được công việc của biện pháp hóa học

- Kiểm tra và tính toán được một số chỉ tiêu trước và sau khi thực hiện công việc trong các biện pháp hóa học

Thời lượng (giờ học) Tổng

số

Lý thuyết

Thực hành

Kiểm tra

MĐ05- 01 Khái niệm và vai trò của

thuốc hóa học trong công

tác bảo vệ thực vật

Tích hợp Lớp

học + Thực địa

- Kiểm tra lý thuyết với hình thức bài kiểm tra viết hoặc trắc nghiệm

- Kỹ năng: kiểm tra kỹ năng thực hành các thao tác thực hiện việc chọn lưa, cân đong pha chế thuốc, phun rãi thuốc

* Nội dung đánh giá

- Khái niệm về thuốc hóa học

- Vai trò của thuốc hóa học trong công tác bảo vệ thực vật

- Sử dụng thuốc hóa học theo nguyên tắc 4 đúng

+ Về kỹ năng:

- Kỹ năng thực hiện các bước trong việc lựa chọn, cân đong pha chế thuốc, phun rãi thuốc

- Kỹ năng tính toán các chỉ tiêu đánh giá số liệu điều tra

- Kỹ năng thực hiện các biện pháp hóa học

+ Về thái độ:

- Cần cù, chịu khó, cẩn thận, nhanh nhẹn kết quả các bài kiểm tra lý thuyết, kết quả tính toán các chỉ tiêu trong các bài tập Đánh giá theo thang điểm

10 Yêu cầu đạt từ 5 điểm trở lên

- Tính tự giác, chủ động, sáng tạo, mức độ tích cực trong quá trình học tập

lý thuyết và thực hành

* Tiêu chuẩn đánh giá

- Đánh giá kết quả hoàn thành mô đun qua

- Đánh giá kỹ năng theo Bộ tiêu chuẩn kỹ năng nghề do Tổng Cục dạy nghề ban hành đối với nghề quản lý dịch hại tổng hợp

5- Tài liệu tham khảo

[1] Hà Quang Hùng, 1998 Phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng nông nghiệp

Nhà xuất bản nông nghiệp Hà Nội

[2] Lê Lương Tề, 2005 Giáo trình bảo vệ thực vật Nhà xuất bản Hà Nội

[3] Viện bảo vệ thực vật, 1997 Phương pháp nghiên cứu bảo vệ thực vật NXB

nông nghiệp Hà Nội

[4] Trần Văn Hai, 2000 Giáo trình hóa bảo vệ thực vật Tài liệu giảng dạy

trường Đại học Cần Thơ

[5] Trần Quang Hùng, 1999 Thuốc bảo vệ thực vật Nhà xuất bản Nông nghiệp [6] Nguyễn Văn Thiêm và Phan Văn Khổng, 1996 Hướng dẫn quản lý dịch hại trên lúa (IPM) NXB nông nghiệp

[7] Nguyễn Mạnh Chinh và Nguyễn Mạnh Hùng, 1998 Quản lý tổng hợp dịch hại cây trồng IPM NXB Nông nghiệp

[8] Phan Văn Biên, Bùi Cách Tuyến và Nguyễn Mạnh Chinh, 2002 Cẩm nang thuốc bảo vệ thực vật Nhà xuất bản Nông nghiệp

[9] Phạm Văn Lầm, 2005 Kỹ thuật bảo vệ thực vật NXB Lao động

[10] Lê Lương Tề, 2005 Giáo trình bảo vệ thực vật Nhà xuất bản Hà Nội

[11] Danh mục các loại thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam

2011 Cục BVTV-Bộ NN và PTNT

* Ghi chú và giải thích: danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng ở

Việt Nam thường thay đổi theo quyết định, do vậy tùy vào thời điểm giảng dạy

mà cập nhật số liệu