Phương pháp dạy học Hóa Học IV

NHỮNG NGUYÊN TẮC LỰA CHỌN NỘI DUNG VÀ CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG Việc lựa chọn nội dung v à cấu trúc chương trình Hoá học ở trường PT được dựa trên

Chương IV:

NỘI DUNG VÀ CẤU TRÚC CỦA TRƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG VIỆT NAM

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất hiện nay của PPDHHH l à nghiên cứu

và xây dựng nội dung dậy học Hoá học cho tr ường PT sao cho phù hợp với mục tiêuđào tạo, phù hợp với sự phát triển khoa học v à tình hình đất nước

Nội dung chương trình và sách giáo khoa Hoá h ọc ở trường PT là thành tố quantrọng nhất của quá trình dạy học Hoá học Sự hiểu biết các nguy ên tắc lựa chọn đúng

và làm sáng tỏ tài liệu giáo khoa trong các b ài lên lớp, xác định các phương pháp,phương tiện, hình thức tổ chức hoạt động học tập của học sinh một cách ph ù hợp

§1 NHỮNG NGUYÊN TẮC LỰA CHỌN NỘI DUNG VÀ CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Việc lựa chọn nội dung v à cấu trúc chương trình Hoá học ở trường PT được

dựa trên các nguyên tắc cơ bản sau đây: bảo đảm tính khoa học, tính tư tưởng, tính sư

phạm, tính thực tiễn và giáo dục kĩ thuật tổng hợp, tính đặc trưng bộ môn.

I NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM TÍNH KHOA HỌC(bao gồm cả tính cơ bản và tính hiện đại).

Đảm bảo tính khoa học l à nguyên tắc chủ yếu của việc lựa chọn nội dung Theo

nguyên tắc này, bảo đảm tính cơ bản là phải đưa vào chương trình và sách là nh ững kiến thức cơ bản về Hoá học Bảo đảm tính hiện đại của chương trình và sách tức là

phải đưa trình độ của môn học đến gần trình độ của khoa học, sử dụng trong môn họcnhững ý tưởng và học thuyết khoa học chủ yếu, l àm sáng tỏ trong đó những phươngpháp nhận thức Hoá học và các quy luật của nó, đưa vào môn học những hệ thốngquan điểm cơ bản của kiến thức Hoá học (về th ành phần, về cấu tạo các hợp chất hoáhọc, về các quá trình hoá học ), tính đúng đắn và tính hiện đại của các sự kiện được

Mục tiêu:

1 Nội dung: SV nắm vững được hệ thống kiến thức về những nguyên tắc cơ bản

trong xây dựng chương trình Hoá học ở trường PT, về nội dung v à cấu trúc của

chương trình và sách giáo khoa Hoá h ọc trường THCS và trường THPT ở Việt Nam.

2 Phương pháp: Rèn luyện cho SV năng lực vận dụng lí luận khoa học để phân

tích thực tiễn và bước đầu tập dượt phê phán, cải tạo thực tiễn, nâng cao chất l ượng khoa học của nội dung dạy học Hoá học.

lựa chọn quan điểm biện chứng đối với việc xem xét các hiện t ượng hoá học, sự pháttriển biện chứng các kiến thức.

Điều kiện quan trọng để thực hiện nguyên tắc này là tính hệ thống các kiến thức:phân chia trong tài li ệu giáo khoa những kiến trức, kĩ n ăng cơ sở, thiết lập các mối liên

hệ giữa chúng; dùng phương pháp khái quát hoá để diễn đạt kiến thức; tập trung cáckiến thức xung quanh những t ư tưởng chủ yếu; chỉ các quy luật hoá học nh ư nhữngmối liên hệ quan trọng được hợp thành một cách hệ thống các khái niệm

Nguyên tắc bảo đảm tính khoa học hay nguyên tắc phù hợp của tài liệu giáokhoa với khoa học bao gồm một số nguy ên tắc bộ phận hẹp hơn:

a Nguyên tắc về vai trò chủ đạo của lí của lí thuyết trong dạy học thể hiện ở việc

đưa các lí thuyết lên gần đầu chương trình, ở việc tăng cường mức độ lí thuyết của nộidung, tăng cường chức năng giải thích, khái quát hoá v à dự toán

b Nguyên tắc tương quan hợp lí của lí thuyến v à sự kiện phản ánh sự cần thiết

phải lựa chọn có căn cứ các sự kiện, thiết lập mối li ên hệ giữa các sự kiện v à các líthuyết với vai trò chủ đạo của lí thuyết Các sự kiện nh ư những đơn vị kiến thức kinhnghiệm, cho những biểu t ượng cụ thể của thế giới xung quanh về các chất v à phảnứng hoá học, cũng có vai tr ò to lớn khi giải quyết nhiều nhiệm vụ dạy học - giáo dục.Các sự kiện bảo đảm cho việc tiếp thu các lí thuyết, h ình thành khái niệm hoặc chứngminh thành tựu của khoa học và sản xuất sẽ có ý nghĩa đặc biệt Cần phân biệt những

sự kiện cơ bản, có ý nghĩa quan trọng để hình thành khái niệm hoặc để so sánh trongHoá học với những sự kiện hỗ trợ, tạm thời đòi hỏi phải được thay đổi từng phần chophù hợp với yêu cầu của tính hiện đại

Thiết lập mối tương quan giữa lí thuyết và sự kiện là một nhân tố quan trọng đểthực hiện nguyên tắc tính khoa học Việc nâng cao tr ình độ lí thuyết của môn học cóliên quan với sự rút gọn các sự kiện tối thiểu nh ưng phải đủ để hiểu bản chất vấn đề

đó Thừa các sự kiện sẽ đi lạc khỏi điều chủ yếu; thiếu sự kiện sẽ đi lạc khỏi điều chủyếu; thiếu sự kiện sẽ dẫn đến tính hình thức, làm sai lạc bức tranh hoá học của thi ênnhiên

c Nguyên tắc tương quan hợp lí giữa kiến thức lí thuyết v à kĩ năng (kĩ năng làm

việc khoa học, kĩ năng xử lí và kĩ năng thực hành thí nghiệm) giúp hình thành năng lựccho học sinh

II NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM TÍNH TƯ TƯỞNG

Nội dung môn học phải mang tính giáo dục, phải góp phần thực hiện mục ti êuchủ yếu của trường PT

Nội dung sách giáo khoa Hoá học PT có chứa dựng các sự kiện v à các quy luậtduy vật biện chứng của sự phát triển của sự tự nhi ên và các tư liệu phản ánh chínhsách của Đảng và Nhà nước về cải tạo tự nhiên Tính khoa học của nội dung môn họcgắn liền với tính tư tưởng Tính tư tưởng xã hội chủ nghĩa của nội dung môn học đượcthể hiện ở việc làm sáng tỏ một cách liên tục và cụ thể về các tư tưởng có tính thế giớiquan, các chuẩn mực đạo đức xã hội chủ nghĩa của người lao động ở thời kì côngnghiệp hoá, hiện đại hoá, các chính sách của Đảng và Nhà nước trong lĩch vực Hoá

học và công nghệ hoá học, trong việc hoá học hoá nền kinh tế quốc dân, trong lĩnh vựcphát triển khoa học và kĩ thuật.

Nguyên tắc này cũng đòi hỏi phải trình bày những điều không đúng của cácquan điểm duy tâm về thiên nhiên và xã hội, vạch trần những chính sách phản nhândân của những nhà nước đế đã sử dụng vũ khí hoá học, vũ khí hạt nhân, vũ khí vitrùng chống lại nhân dân; chỉ r õ sự nguy hiểm tuyên truyền dùng ma tuý đầu độc thanhniên của các thế lực phản động

Yêu cầu nâng cao mức độ tư tưởng chính trị của nội dung môn học đòi hỏi phảiđưa vào sách giáo khoa nh ững quan điểm của học thuyết Mác-Lênin, tất nhiên ở trình

độ phù hợp với sự hiểu biết của học sinh, những trích đoạn từ các văn kiện của Đảng

và Nhà nước hoặc từ những tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác -Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh

III NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM TÍNH THỰC TIỄN VÀ GIÁO DỤC KĨ THUẬT TỔNG HỢP

Nguyên tắc này xác định mối liên hệ thiết thực, chặt chẽ của t ài liệu giáo khoa vàcuộc sống, với thực tiễn xây dựng chủ nghĩa x ã hội ở nước ta và với việc chuẩn bị chohọc sinh đi vào lao động

Để thực hiện tối ưu nguyên tắc này trong dạy học, môn Hoá học phải chứa cácnội dung sau:

1 Những cơ sở của nền sản xuất hoá học;

2 Hệ thống những khái niệm công nghệ học s ơ bản và những sản xuất cụ thể(cá hoá phẩm thông dụng, các vật liệu xây dựng v v )

3 Những kiến thức ứng dụng, phả n ánh mối liên hệ của hoá học với cuộc sống,của khoa học với sản xuất ( đặc biệt với sản xuất nông nghiệp), những th ành tựu củachúng và phương hướng phát triển;

4 Hệ thống những kiến thức l àm sáng tỏ bản chất và ý nghĩa của hoá học, côngnghiệp hoá học và công cuộc hoá học hoá nền kinh tế quốc dân - như một nhân tốquan trọng của cách mạng khoa học kí thuật;

5 Những kiến thức về bảo vệ thi ên nhiên, môi trường bằng phương tiện hoáhọc;

6 Tài liệu khoa học cho phép giới thiệu những nghề nghiệp hoá học thô ngthường và thực hiện việc hướng nghiệp

Những cơ sở của khoa học hiện đại là nền tảng để làm rõ nội dung kĩ thuật tổnghợp Chỉ một cách trình bày có hệ thống nội dung này mới có thể làm sáng tỏ nội dung

kĩ thuật tổng hợp Điều quan trọng là phải sử dụng các phương pháp lịch sử và so sánhcho phép chỉ ra những thành quả của nền công nghiệp hoá hoá học của n ước ta và củanền Hoá học đã đạt được từ Cách mạng tháng Tám đến nay

IV NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM TÍNH SƯ PHẠM

Nguyên tắc bảo đảm tính sư phạm bao gồm một số nguyên tắc bộ phận là:

1 Nguyên tắc phân tán các khó kh ăn.

Nguyên tắc này đặt ra việc lựa chọn v à phân chia tài liệu giáo khoa theo đặcđiểm lứa tuổi và tâm lí của việc tiếp thu tài liệu đó Theo nguyên tắc này, tính phức tạpcủa tài liệu giáo khoa phải tăng lên dần dần Sự tập trung các vấn đề lí thuyết vào mộtchỗ của chương trình sẽ làm phức tạp việc tiếp thu v à ứng dụng chúng Vì thế, những líthuyết chủ yếu của chương trình Hoá học PT cần được chia đều theo các năm học.Sau mỗi một lí thuyết có đưa vào các tại liệu cho phép khẳng định sự phát triển và cụthể hoá các quan điểm của lí thuyết đó, dẫn ra những hệ quả sử dụng tích cực lí thuyếtvào thực tiễn.

Hầu hết tất cả các lí thuyết chủ yếu được đưa vào phần đầu chương trình Thực

tế dạy học đã chỉ ra rằng việc đưa các lí thuyết lên gần đầu chương trình và việc tăngcường các vấn đề lí thuyết trong môn học không gây khó kh ăn mà trái lại, làm dễ dàngviệc nghiên cứu giáo trình vì nó tăng cường được sự giải thích và khái quát hoá các s ựkiện và khái niệm Nguyên tắc phân tán các khó khăn đòi hỏi phải xếp xen kẽ nhữngvấn đề lí thuyết với các tài liệu thực nghiệm, xen kẽ vấn đề trừu tượng với vấn đề cụthể Việc tiếp thu những khái niệm trừu tượng là khó khăn và phức tạp nhất, nhất là nếuchúng ít được củng cố bằng thí nghiệm v à các phương tiện trực quan Chẳng hạn, cáckhái niệm về nguyên tủ, phân tử, electron, trạng thái của electron trong nguy ên tủ, hoátrị, số oxi hoá v v

Cần lưu ý rằng khả năng nhận thức của học sinh ng ày nay đã được tăng lên rõrệt Vì vậy sự nghiên cứu thuyết electron về cấu tạo nguy ên tủ đã được đưa vào đầulớp 10

Nguyên tắc phân tán các khó kh ăn có xem xét đến sự vận động của kiến thức từđơn giản về mặt nhận thức đến phức tạp, từ quen biết gần gũi đến ít quen biết hơn, từriêng lẻ, cụ thể đến khái quát hơn và sâu sắc hơn Tài liệu học tập quá phức tạp vàkhông vừa sức sẽ làm giảm hứng thú đối với Hoá học, sinh ra t ình trạng học kém.Nhưng tài liệu giáo khoa quá dễ d àng cũng nguy hiểm, nó gây ra buồn chán v à lườibiếng của trí tuệ Sự dạy học cũng cần tiến h ành với sự phức tạp tăng dần

Nguyên tắc phân tán các kho kh ăn còn xét đến mối liên hệ với điều đã học trướcđây, thiết lập những mối liên hệ liên bộ môn (giữa Hoá học với các môn học khác) v ànội bộ môn (giữa các phâ n môn Hoá học với nhau), khái quát hoá đúng lúc và hệ thốnghoá kiến thức

2 Nguyên tắc đường thẳng và nguyên tắc đồng tâm.

Cấu trúc chương trình Hoá học PT dựa đồng thời vào nguyên tắc đường thẳng

và nguyên tắc đồng tâm Đó là nhân tố bảo đảm xây dựng được các kiến thức có hệthống, có liên hệ lẫn nhau, phân chia đều tài liệu giáo khoa phức tạp Kiểu cấu trúc n àyxét đến việc mở rộng liên tục, có theo giai đoạn và làm phức tạp dần dần các t ài liệu líthuyết của chương trình Hoá học

3 Nguyên tắc phát triển các khái niệm.

Nguyên tắc này xét đến sự phát triển vừa sức các khái niệm quan trọng nhất củatoàn bộ chương trình Hoá học PT và yêu cầu có liên hệ với chương trình ở cấp họctrên và cấp học dưới Việc mở rộng một cách vừa sức nội dung của chúng được thựchiện phù hợp với nhận thức luận của L ênin

Nguyên tắc này đặt ra việc mở rộng và đào sâu nội dung các khái niệm, thiết lập

và xây dựng lại các mối liên hệ của chúng trong khi mở rộng ra những kiến thức mới.Theo nguyên tắc này, khi chuyển từ một trình độ lí thuyết này sang trình độ khác sẽ xảy

ra sự đào sâu các khái niệm, sự khái quát hoá và hệ thống hoá chúng, thiết lập nhữngmối liên hệ giữa các khái niệm Những khái niệm ri êng biệt cần được đưa vào hệ thống

lí thuyết chung hơn,

4 Nguyên tắc bảo đảm tính lịch sử:

Theo nguyên tắc này, trong nội dung học tập cần thể hiện r õ ràng những thànhtựu của Hoá học hiện đại là kết quả của một chặng đường lịch sử dài của sự phát triểncủa nó, là sản phẩm của thực tiễn lịch sử x ã hội

Mục đích của việc sử dụng tài liệu lịch sử trong môn học l à giới thiệu những quyluật của nhận thức lịch sử, lựa chọn với t ư cách là những con đường lịch sử tối ưu của

sự hình thành kiến thức, trang bị cho học sinh những ph ương pháp hoạt động sáng tạocủa các nhà bác học, xác nhận và minh hoạ các lí thuyết và định luật hoá học, xâydựng các tình huống có vấn đề, tích cực hoá hoạt động của học sinh, giáo dục t ưtưởng và đạo đức cho học sinh

V NGUYÊN TẮC ĐẢM BẢO TÍNH ĐẶC TRƯNG BỘ MÔN

Hoá học là khoa học thực nghiệm, vì vậy trong dạy học Hoá học cần coi trọng thínghiệm và một số kĩ năng cơ bản, tối thiểu về thí nghiệm Hoá học (xem ch ương V.§1.II,III)

Chương trình Hoá học PT trong cải cách giáo dục (Hoá học bắt đầu được học từlớp 8, chương trình mới lớp 8 bắt đầu áp dụng từ 1988, chương trình mới lớp 12 bắtđầu áp dụng từ năm 1992 - 1993) được xây dựng dựa tr ên những nguyên tắc cơ bản

sau đây: bảo đảm tính cơ bản, tính hiện đại, tính thực tiễn Việt Nam v à tính đặc thù của

môn Hoá học Chương trình Hoá học mới THCS sẽ áp dụng đại trà từ năm học 2004

-2005 được xây dựng dựa tr ên các nguyên tắc đảm bảo tính cơ bản, khoa học hiện đại,thiết thực và đặc trưng bộ môn

Chương trình Hoá học mới THPT có phân ban, sẽ áp dụng đại trà từ năm học

2006 - 2007, được xây dựng dựa trên các nguyên tắc đảm bảo tính phổ thông, c ơ bản,

có hệ thống, tính khoa học, hiện đại, tính thực tiễn và đặc thù của bộ môn Hoá học

§2 NHỮNG CƠ SỞ CỦA HOÁ HỌC LÀ NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

I NHỮNG KIẾN THỨC CƠ BẢN VỀ HOÁ HỌC

1 Thế nào là kiến thức cơ bản?

Chương trình Hoá học bao giờ cũng phải l à hệ thống những kiến thức c ơ bản vềHoá học, đã được lựa chọn căn cứ vào mục tiêu đào tạo của nhà trường, vào những

đặc điểm của khoa học Hoá học v à những quy luật sư phạm Chương trình Hoá họckhông thể thâu tóm được tất cả các kiến thức Hoá học của thời đại, mà chỉ có thể chứađựng những hiểu biết bản chất nhất, mấu chốt nhất, có thể d ùng làm nền tảng để ngườihọc có khả năng tiếp tục đi sâu vào ngành khoa h ọc này, cũng như vào vào các ngành

có liên quan Vì thế có thể nói, kiến thức c ơ bản về Hoá học là hệ thống những hiểubiết quan trọng sống c òn nhất về Hoá học mà không có chúng thì không th ể hiểu vàhọc Hoá học được

Kiến thức cơ bản nhất là những kiến thức mà học sinh buộc phải biết Bên cạnh

đó còn có những kiến thức cơ bản cần thiết và có những kiến thức có thể biết Những

kiến thức cơ bản nhất thường giúp học sinh suy ra được những kiến thức khác v àchính nhứng kiến thức cơ bản khác lại giúp đào sâu thêm kiến thức cơ bản nhất

Chương trình Hoá học PT không chỉ bao gồm hệ thống những kiến thức c ơ bảnnhất mà còn có những kiến thức hỗ trợ về Hoá học v à cả về các môn học khác, nhằmgiúp học sinh hiểu bíêt được hệ thống kiến thức c ơ bản về Hoá học

2 Những kiến thức cơ bản nhất về Hoá học.

Đó là những kiến thức Hoá học m à học sinh buộc phải biết v à hiểu Hệ thốngnhững kiến thức cơ bản nhất về Hoá học tạo th ành bộ xương sống của chương trìnhHoá học

Những kiến thức cơ bản tạo thành nội dung chủ yếu của ch ương trình Hóa họctrường phổ thông Việt Nam chính l à các cơ sở của khoa học Hoá học hiện đại, baogồm hệ thống các kiến thức sau đây:

a Hệ thống các kiến thức về nguy ên tố hoá học bao gồm những khái niệm về các

nguyên tố hoá học riêng rẽ (về vị trí của nguyên tố trong bảng tuần hoàn, về các tínhchất của nguyên tố, về thành phần các hợp chất của chúng), khái niệm chung vềnguyên tố hoá học v v

b Hệ thống các kiến thức về chất bao gồm những khái niệm về các chất cụ thể

(thành phần, cấu tạo, tính chất, ứng dụng, trạng thái tự nhi ên, cách nhận biết), về cácloại chất, khái niệm chung về tính chất của chất

c Hệ thống kiến thức về phản ứng hoá học bao gồm những khái niệm về từng

phản ứng hoá học riêng rẽ cụ thể, về các loại phản ứng hoá học, khái niệm chu ng vềphản ứng hoá học, dấu hiệu, điều kiện nảy sinh và tiến triển, cơ chế và tốc độ các phảnứng hoá học

d Hệ thống kiến thức và cấu tạo các chất và các định luật hoá học, định luật tuần

hoàn, các quy luật về năng lượng và động học của các quá tr ình hoá học, các khái

niệm về mối liên hệ dẫn xuất và nguyên nhân - hậu quả.

e Hệ thống kiến thức về các hệ phân tán bao gồm những khái niệm về chất (tinh

khiết) và hỗn hợp, về trạng thái (rắn lỏng, khí) của các chất, về sự ho à tan và điện li, vềcác dung dịch, hợp kim, cân bằng hoá học

g Hệ thống kiến thức về các ph ương pháp nghiên cứu Hoá học và hoạt động học

tập bao gồm những khái niệm về các ph ương pháp lí thuyết và thực nghiệm, về thí

nghiệm Hoá học, ngôn ngữ Hoá học v à ngôn ngữ khoa học, về kĩ n ăng của bộ môn vàcác phương pháp học tập hợp lí, về các ph ương pháp giải toán Hoá học.

h Hệ thống các kiến thức kĩ thuật tổng hợp bao gồm các khái niệm về công nghệ

Hoá học, sản xuất hoá học, về các nguy ên tắc khoa học của sản xuất, hoá học hoá nềnkinh tế quốc dân, giáo dục bảo vệ môi trường, mối liên hệ của khoa học với sản xuất v à

xã hội, về các nghề nghiệp có li ên quan với Hoá học

i Hệ thống kiến thức có tính chất thế giới quan bao gồm những khái niệm về bức

tranh hoá học của thiên nhiên, về ý nghĩa nhận thức và thực tiễn của các lí thuyết v àđịnh luật, đối với các vấn đề vật chất và xã hội, những kết luận có tính chất thế giớiquan

Hệ thống những kiến thức của ch ương trình Hoá học PT có thể thay đổi, thêmbớt về nội dung, khối l ượng cũng như trình tự sắp xếp, tuỳ theo mục đích giáo dục vàthực tiễn của từng nước

II TINH THẦN CHỦ ĐẠO VỀ MẶT KHOA HỌC CỦA CHƯƠNG TRÌNH HOÁ HỌCPHỔ THÔNG

Trong chương trình Hoá học của trường PT Việt Nam, cấu tạo nguy ên tử, địnhluật tuần hoàn và hệ thống tuần hoàn là cơ sở lí thuyết chủ đạo của toàn bộ hệ thốngkiến thức cơ bản về Hoá học

Chương trình Hoá học của phần lớn các n ước trên thế giới, trong đó có Việt

Nam, đã chọn cơ sở của việc cấu tạo ch ương trình Hoá học PT là quan điềm cấu trúc.

Theo quan điểm này, hệ thống các kiến thức về chất, sự phụ thuộc tính chất của cácchất vào cấu tạo của chúng được coi là chủ yếu Quan điểm này đã trở thành tinh thầnchủ đạo của việc làm sáng tỏ các tài liệu giáo khoa trong chương trình Hoá học vô cơ

và Hoá học hữu cơ ở trường PT

III NGUYÊN TẮC LỰA CHỌN HỆ THỐNG KIẾN THỨC VỀ CÁC CHẤT VÀ VỀ CÁCPHẢN ỨNG HOÁ HỌC

Chương trình Hoá học PT bao gồm hệ thống kiến thức c ơ bản về các chất và hệthống kiến thức cơ bản về phản ứng hoá học Các kiến thức n ày được lựa chọn phùhợp với những mục đích dạy học và những nguyên tắc cấu tạo chương trình Hoá họctrường PT

1 Hệ thống kiến thức về các chất.

Do thời gian và khả năng nhận thức của học sinh bị hạn chế n ên chỉ có thể lựachọn một số nhỏ các chất đưa vào chương trình PT để nghiên cứu Căn cứ để lựachọn là dựa vào ý nghĩa về mặt nhận thức v à thực tiễn của chúng Theo ti êu chuẩnnày, sẽ chọn các chất sau đây:

a Các chất có ý nghĩa to lớn về mặt nhận thức Dựa trên các chất này sẽ hình

thành được hệ thống các khái niệm, xây dựng được cơ sở các sự kiện để nghiên cứucác lí thuyết (chẳng hạn, hiđro, oxi; nước; một số kim loại v à phi kim; các oxit, axit,bazơ muối điển hình)

b Các chất có ý nghĩa thực hiện to lớn (nh ư phân bón, thuốc trừ sâu, dầu mỏ v

v )

c Các chất có vai trò quan trọng trong thiên nhiên (các h ợp chất của silic và

canxi, chất béo, protit, hiđrocacbon v v )

d Các chất giúp học sinh có những biểu t ượng về các quá trình công nghệ và

sản xuất hoá học (chất xúc tác, cao su v à tơ tổng hợp, chất dẻo, kim c ương nhân tạo,aminoaxit tổng hợp v v )

Phạm vi các chất trên đây là có hạn, nhưng cho phép dựa trên ví dụ của nhữngchất đại diện điển hình làm sáng tỏ được những quy luật về th ành phần, cấu tạo, tínhchất chung cho mỗi loại chất, chỉ r õ được mặt ứng dụng của Hoá học

Làm thế nào để chỉ cần dựa vào một số ít các chất m à giới thiệu được sự phongphú đa dạng trong tự nhiên và những quy luật đặc trưng của cuộc sống? Có thể giảiquyết được nhiệm vụ phức tạp n ày nhờ việc nghiên cứu các nguyên tố hoá học Nhưvậy ta đã biết từ một số lượng không lớn các nguy ên tố hóa học đã biết hiện nay (110nguyên tố) đã tạo thành hàng triệu đơn chất và hợp chất

Số lượng các nguyên tố hoá học đưa vào nghiên cứu ở chương trình và sáchgiáo khoa Hoá học trường PT là rất có hạn Trước hết đó là những nguyên tố của cácchu kì nhỏ Đó là những nguyên tố mà D.I Menđêleep gọi là những nguyên tố đặctrưng, bao gồm:

Trong số các nguyên tố đặc trưng, những nguyên tố có tầm quan trọng thực tiễnhơn cả oxi, hiđro, cacbon, nitơ, natri, magie, nhôm, s ắt, silic, photpho, lưu huỳnh và clo

Đó là những nguyên tố cần được nghiên cức tỉ mỉ Những nguyên tố có ý nghĩa thựctiễn kém hơn là heli, liti, berili, bo, flo, neon, agon V ề các nguyên tố này chỉ cần giớithiệu một cách tổng quát để giúp học sinh hiểu được sự biến thiên tuần hoàn tính chấtcác nguyên tố hoá học

Ngoài những nguyên tố đặc trưng, còn cần đưa vào chương trình trường PT cácnguyên tố thuộc các phân nhóm chính của bảng tuần ho àn các nguyên tố hoá học vàchú ý tới những tính chất của chúng, những quy luật biến thi ên các tính chất đó ở trongnhóm Không cần nghiên cứu sâu các nguyên tố này, vì có thể dùng phép so sánh vớicác nguyên tố đặc trưng đã được nghiên cứu tỉ mỉ để giúp học sinh hiểu được tính chấtcác nguyên tố tương tự (trong cùng phân nhóm chính) và quy lu ật biến thiên của nhữngtính chất này trong giới hạn của các nhóm tự nhi ên

Khi hình thành khái ni ệm về các nhóm tự nhi ên và quy luật biến thiên tính chấtcác nguyên tố và hợp chất của chúng trong các nhóm đó, không cần nghiên cứu kĩ tất

cả các phân nhóm chính của hệ thống tuần ho àn mà chỉ nghiên cứu tính chất một sốnguyên tố hệ thống tuần hoàn mà chỉ nghiên cứu tính chất một số nguy ên tố các phânnhóm chính VII và I Trên c ơ sở những ví dụ về các nguyên tố của những phân nhómnày, học sinh thấy được quy luật biến thiên tính chất các nguyên tố hoá học nằm trongcác nhóm tự nhiên

Với các phân nhóm chính thuộc nhóm VI v à II, V và III, có thể trình bày gọn đủ

để chứng minh rằng quy luật biến th iên tính chất của các nguyên tố trong các phânnhóm này cũng tương tự như trong phân nhóm chính thu ộc hai nhóm VII và I Riêngvới canxi và nhôm cùng các hợp chất của chúng, do ý nghĩa quan trọng của chúngtrong kĩ thuật và đời sống, có thể nghi ên cứu kĩ hơn

Sắt thuộc phân nhóm phụ nhóm VIII cũng cần được nghiên cứu kĩ, vì nguyên tốnày có tầm quan trọng đặc biệt trong nền kinh tế quốc dân

Đối với những nguyên tố thuộc các phân nhóm phụ, không y êu cầu nghiên cứu tỉ

mỉ Về kẽm, đồng, bạc, vàng, platin, crôm, mângn, vonfam và nh ững kim loại khác có ýnghĩa quan trọng trong đời sống, chỉ cần cho học sinh học nghi ên cứu tính chất chungcủa kim loại Về uran v à radi, có thể giới thiệu khi nghiên cứu sự phóng xạ và cấu tạonguyên tử

Muốn xác định được khối lượng và chiều sâu của việc nghi ên cứu các nguyên tố

hoá học, còn cần phải xác định xem cần chọn những hợp chất nào của các nguyên tố

nói trên để đưa vào học trong chương trình Sự nghiên cứu đã đưa đến kết luận rằng:

cần đưa vào chương trình Hoá học trường PT những hợp chất có hiđro, oxi và clo củacác nguyên tố hoá học cần nghiên cứu Đối với các nguyên tố phi kim, cần nghiên cứunhững hợp chất với hi đro, oxi (oxit, axit và mu ối) và các hợp chất với kim loại C òn đốivới kim loại, cần nghiên cứu những hợp chất với oxi (oxit, bazơ, muối) và với halogen.Những hợp chất có tầm quan trọng lớn về lí thuyết v à thực tiễn thì cần nghiên cứu sâu

và tỉ mỉ hơn

2 Hệ thống kiến thức về các phản ứng hoá học.

Bên cạnh hệ thống kiến thức về các chất (các nguy ên tố hoá học, đơn chất vàhợp chất của chúng), trong ch ương trình Hoá học PT còn có hệ thống kiến thức vềphản ứng hoá học Điều chủ yếu trong hệ thống này là những kiến thức về các dạng c ơbản của phản ứng hoá học, những quy luật tiến triển của chúng v à những phươngpháp điều khiển quá trình đó Để nghiên cứu những vấn đề này, cần lựa chọn nhữngphản ứng hoá học tiêu biểu nhất mà sự tiến triển của các phản ứng đó không có nhữngkhó khăn về mặt động học và bản chất của chúng là hiểu được đối với học sinh

Những kiến thức thực nghiệm về phản ứng hoá học được đưa vào ngay từ đầuchương trình Hoá học Sự phát triển các kiến thức đó được tiến triển song song với sự

phát triển các kiến thức về chất Định luật bảo toàn khối lượng các chất tạo điều kiện

làm sáng tỏ mặt định lượng của các phản ứng Để giúp hiểu sâu hơn về các phản ứnghoá học và để phản ánh ý nghĩa thực tiễn của nó, ng ười ta đưa vào chương trình cácphép tính theo công th ức và phương trình hoá học Mặt định lượng trong phản ứng hoá

học còn được làm săng tỏ trên cơ sở các định luật hoá học khác, nh ư định luật

Avogađro về thể tích các chất khí Các yếu tố của nhiệt hoá học được nghiên cứu tiếp

theo cho phép khái quát hoá các ki ến thức về mặt định lượng trong Hoá học theo quan

điểm của định luật bảo toàn khối lượng các chất và năng lượng Học thuyết về phản

ứng hoá học được phát triển đầy đủ trên cơ sở thuyết electron Những khái niệm về độ

âm điện, số oxi hoá, liên kết hoá học cho phép l àm sáng tỏ bản chất của các phản ứngoxi hoá - khử và cho một biểu tượng về cơ chế của phản ứng Sự phát triển các kiếnthức này được thực hiện tiếp tục khi nghi ên cứu các phi kim, kim loại, hợp chất hữu c ơ

Ở đây, kiến thức của học sinh về phản ứng hoá học được làm giàu thêm bằng nhữngkhái niệm về tốc độ phản ứng hoá học, xúc tác, cân bằng hoá học

Thuyết điện li là trình độ cao hơn của sự nhận thức về các chất v à phản ứng hoá

học Dựa trên thuyết này cần khái quát hoá các t ài liệu về các loại hợp chất vô c ơ, vềphản ứng hoá học xảy ra trong dung dịch n ước, làm sáng tỏ những quy luật của chúng

và bản chất của các phản ứng trao đổi và phản ứng oxi hoá - khử

§3 CẤU TRÚC CHƯƠNG TRÌNH HOÁ HỌC TRƯỜNG PHỔ THÔNG

I VỊ TRÍ CỦA ĐỊNH LUẬT VÀ BẢNG TUẦN HOÀN, CẤU TẠO NGUYÊN TỬ VÀ LIÊNKẾT HOÁ HỌC

Xác định vị trí của việc nghi ên cứu định luật tuần hoàn, bảng tuần hoàn và cấutạo nguyên tử trong chương trình Hoá học PT là một vấn đề then chốt

1 Vị trí hợp lí của định luật tuần hoàn và hệ thống tuần hoàn các nguyên tố hoá học, cấu tạo nguyên tử và liên kết hoá học, theo kinh nghiệm thực tiễn nhiều

năm, là được đưa vào khoảng gần đến giữa chương trình Trước đó học sinh đã được

tiếp thu một số kiến thức cơ sở để chuẩn bị Khi học định luật tuần hoàn, bảng tuầnhoàn và cấu tạo nguyên tử, học sinh được hệ thống hoá những t ài liệu đã tích luỹ Sau

đó học sinh lại có dịp nghi ên cứu các tài liệu khác dưới ánh sáng của những lí thuyết

cơ bản vừa học Như vậy là logic và biện chứng Có như thế, định luật tuần hoàn, cấutạo nguyên tử và liên kết hóa học mới thực sự l à mục đích khoa học và phương tiện sưphạm trong việc nghiên cứu Hoá học ở trường PT

2 Trong trực tiễn đã thấy thể hiện ba quan điểm khác trong việc sắp xếp vị trí

của định luật tuần hoàn và cấu tạo nguyên tử trong chương trình Hoá học trường PT

Quan điểm 1: Việc nghiên cứu định luật tuần hoàn, cấu tạo nguyên tử được đưa

vào cuối chương trình Hoá học Trước hết nghiên cứu các nguyên tố hoá học - đó lànhững sự kiện cụ thể - rồi kết thúc bằng lí thuyết , đó là định luật tuần hoàn, bảng tuầnhoàn và thuyết cấu tạo nguyên tử Quan điểm này làm giảm giá trị của định luật tuầnhoàn Định luật này không được sử dụng nhiều để soi sáng cho việc nghi ên cứu cácnguyên tố hoá học Phần vận dụng, áp dụng định luật coi như không có Vì vậy họcsinh tiếp thu thiếu sáng tạo

Quan điểm 2: Trước hết phải nghiên cứu cấu tạo nguyên tử rồi đến định luật

tuần hoàn và bảng tuần hoàn, trên cơ sở đó học các nguyên tố hoá học theo từng