Bài học của lịch sử Sách lịch sử hay

Vừa làm công việc đó chúng tôi vừa ghi những biến cố, những lời phê phán có thể giúp độc giả hiểu những đại sự của thế giới, đoán được đại khái, tương lai... Độc giả sẽ thấy chúng tôi gh

BÀI HỌC CỦA LỊCH SỬ

Tên sách: Bài học của lịch

sử

Tác giả: Will & Ariel Durant

chụtSửa chính tả (TVE): NambunChuyển sang eBook (TVE):

§XII: Tiến bộ và Suy tàn

Chú thích của người dịch

§XIII: Loài người có thực sự tiến bộ không? PHỤ LỤC: Loài người khôn hơn mỗi người Sức khoẻ

cả những lỗi bỏ sót nữa Vừa làm công việc đó chúng tôi vừa ghi những biến cố, những lời phê phán có thể giúp độc giả hiểu những đại sự của thế giới, đoán được đại khái, tương lai

ra sao, biết được tính con người và chính sự các Quốc gia Độc giả sẽ thấy chúng tôi ghi nhiều xuất xứ ở trong các cuốn của bộ Lịch sử Văn minh, như vậy, không phải để dẫn chứng đâu mà chỉ là để đưa ra

ít nhiều thí dụ và lời giải thích thôi Chúng tôi đã rán đợi đọc hết trọn bộ rồi mới kết luận, nhưng chắc chắn là những ý kiến chúng tôi có từ lúc đầu đã ảnh hưởng tới cách chúng tôi lựa chọn thí dụ Do đó mà có

lập tiểu luận này Chúng tôi đã lập lại nhiều ý mà chính chúng tôi hoặc những nhà khác trước chúng tôi, đã diễn rồi: mục đích chúng tôi không phải là tìm sự tân kì mà chỉ mong được hoàn bị, đừng thiếu sót, chúng tôi tóm tắt kinh nghiệm của loài người, chứ không trình bày một phát kiến cá nhân.

CHƯƠNG I: DO DỰ

Sử gia, khi làm xong mộtcông việc nghiên cứu nào rồi,thường tự hỏi câu này: công laokhó nhọc của mình có cốnghiến được chút gì không? Hay

là mình chỉ tìm thấy được cáithú kể lại những thăng trầm củacác dân tộc, các tư tưởng, chéplại những “truyện buồn về cáichết của các vua chúa”? Mình

đã hiểu bản tính con người hơnnhững người thường chưa bao

giờ đọc một trang sách nàokhông? Lịch sử có giúp mìnhhiểu thêm được thân phận conngười không, có hướng dẫnmình trong sự phán đoán vàhành động không, có chỉ chomình cách đối phó với những sựbất ngờ trong đời sống hoặcnhững nỗi phù trầm của thời đạikhông? Trong sự liên tục củacác biến cố, mình có tìm đượcnhững nhịp điệu đều đều giúpmình tiên đoán được nhữnghành động sau này của nhân

loại hay vận mạng của cácQuốc gia không? Hay là rất cóthể, rốt cuộc, “lịch sử chẳng có

ý nghĩa gì cả”[1] Chẳng dạy cho

ta được gì cả, mà thời dĩ vãngmênh mông chỉ là một chuỗi dàichán ngắt gồm những lỗi lầmsau này sẽ tái hiện nữa mộtcách đại qui mô hơn?

Đôi khi chúng tôi có cảmtưởng đó mà đâm ra hoài nghi.Trước hết, chúng ta có biếtthực sự dĩ vãng ra sao không,cái gì đã thực sự xảy ra không,

hay là lịch sử chỉ như “một ngu ̣ngôn” không hẳn ai cũng “chấpnhận” Bất kì là về biến cố nào,

sự hiểu biết của chúng ta về dĩvãng luôn luôn thiếu sót và cóphần chắc là sai lầm nữa: Nódựa trên những chứng cứ hàm

hồ, khả nghi của những sử giathiên kiến, và có lẽ nó còn chịunhững ý kiến chính trị hay tôngiáo của chính ta nữa “Phầnlớn lịch sử là những điều phỏngđoán, phần còn lại là nhữngthành kiến”[2] Ngay một sử gia

tự cho rằng mình đã vượt đượcnhững thiên kiến về xứ sở,chủng tộc, tín ngưỡng hoặc giaicấp, cũng để lộ những thiên áithầm kín của mình trong cáchlựa cho ̣n tài liê ̣u và dùng hìnhdung từ “Sử gia luôn luôn đơngiản hoá quá mức (các biến cố)và trong các đám đông tâm hồnvà biến cố phức ta ̣p mênh môngkhông làm sao bao quát đươ ̣c,ông ta đành phải vô ̣i vàng lư ̣acho ̣n mô ̣t số nhỏ sư ̣ kiê ̣n vànhân vâ ̣t dễ sử du ̣ng, trình

Vả la ̣i thời này mà rút nhữngkết luâ ̣n từ dĩ vãng để dùngtrong tương lai thì nguy hiểmhơn thời nào nữa, vì tốc đô ̣ biếnchuyển bây giờ tăng quá mau.Năm 1909 Charles Péguy bảorằng “Thế giới đã thay đổi trong

ba chu ̣c năm gần đây nhiều hơnlà từ thời chúa Ki Tô”, và mô ̣ttiến sỹ vâ ̣t lý còn trẻ bây giờ cóthể nói thêm rằng môn vâ ̣t lý từ

1909 đến nay đã thay đổi nhiềuhơn là trong suốt li ̣ch sử thế

giới Mỗi năm - trong thời chiếnthì có khi là mỗi tháng - la ̣i xuấthiê ̣n mô ̣t phát minh mới, mô ̣tphương pháp mới, mô ̣t tình thếmới, và chúng ta bắt buô ̣c phảithay đổi lề lối cùng ý nghĩ củata.

Sau cùng, hình như có mô ̣tyếu tố ngẫu nhiên, có thể là mô ̣tyếu tố tư ̣ do, trong sư ̣ tác đô ̣ngcủa vâ ̣t chất và của con người.Ngày nay chúng ta không còntin rằng các nguyên tử, chứđừng nói là các cơ thể, sau này

sẽ phản ứng la ̣i như thời trước.Các điện tử di chuyển một cách

bí mật, như Thượng Đế củaCowper[4], và chỉ một chướngngại về tính tình hoặc về hoàncảnh là có thể làm cho một dântộc bị xáo trộn, như khi vuaAlexandre (cổ Hy Lạp) vì quásay rượu mà chết[5], khiến cho

cả đế quốc mới thành lập củaông bị tan rã (323 trước T.L),hoặc như khi Đại đế Frederickthoát khỏi cảnh quốc gia sụp đổnhờ sự lên ngôi của một Nga

hoàng say mê lối sống củaPhổ[6] (1762).

Hiển nhiên là môn soạn sửkhông thể là một khoa họcđược mà chỉ là một hoạt động,một nghệ thuật và một triết lí:

Nó là một hoạt động khi tìm tòicác sự kiện, một nghệ thuật khisắp đặt cái mớ sự kiện hỗn độnthành một trật tự có ý nghĩa,một triết lí khi đi tìm viễn cảnh

và sự giải minh “Hiện tại tức là

dĩ vãng đã cuốn lại để cho tahành động, mà dĩ vãng tức là

hiê ̣n ta ̣i mở ra để cho ta hiểubiết” - ít nhất là chúng tôi nghĩnhư vâ ̣y và ước mong như vâ ̣y.Triết lý giúp chúng ta nhìn thấy

bô ̣ phâ ̣n dưới ánh sáng của toànthể, còn “triết lý của sử” thìgiúp chúng ta thấy hiê ̣n ta ̣i dướiánh sáng của dĩ vãng Khôngbao giờ đa ̣t đươ ̣c sư ̣ hoàn toàn,chúng tôi biết vâ ̣y! Viễn ảnhtổng quát chỉ là mô ̣t thi ̣ ảo giác.Chúng ta không thể biết đươ ̣ctoàn thể li ̣ch sử nhân loa ̣i, chắclà trước Sumer[7] và Ai Câ ̣p đã

có những nền văn minh khác.Chúng ta chỉ mới khai quâ ̣t các

di tích hồi gần đây! Chúng taphải làm viê ̣c bằng những kiếnthức cu ̣c bô ̣, không tro ̣n ve ̣n, vàchúng ta chỉ ta ̣m thời phỏngđoán thôi, về sử ho ̣c cũng nhưvề khoa ho ̣c, chính tri ̣ ho ̣c, phảithâ ̣n tro ̣ng đừng tin các quy tắc,các đi ̣nh thức, bất kỳ đi ̣nh thứcnào “Li ̣ch sử bất chấp cái tham

vo ̣ng của ta muốn dồn dòng li ̣chsử vào những đường va ̣ch sẵncủa luâ ̣n lý, nó thoát ra khỏi

những quy na ̣p khái quát của ta,nó phá tan những quy tắc của

ta, nó kỳ cu ̣c lắm” Chưa biếtchừng, trong những giới ha ̣n đó,chúng ta la ̣i ho ̣c đươ ̣c của li ̣chsử ta ̣m đủ để kiên nhẫn chi ̣u

đư ̣ng đươ ̣c thư ̣c ta ̣i và tôn tro ̣ngnhững ảo tưởng của nhau

Con người là mô ̣t khoảnhkhắc trong thời gian của cáctinh tú, một khách qua đườngtrên địa cầu, một bào tử củachủng loại, một miêu duệ củanòi giống, một phức hợp gồm

thể xác và tinh thần, một phần

tử của một gia đình và một cộngđồng, một tín đồ hay một kẻhoài nghi, một đơn vị kinh tế và

có lẽ là công dân một quốc giahoặc là binh sĩ trong một quânđội nữa Vậy thì chúng ta cóthể lần lượt đứng về phươngdiện thiên văn, địa chất, địa lí,sinh lý, nhân chủng, tâm lí, luân

lí, tôn giáo, kinh tế, chính trị vàchiến tranh, mà tự hỏi lịch sử vềmỗi phương diện đó, dạy chochúng ta biết được những gì về

bản thể, thái độ và tương lai củacon người Đem cả trăm thế kỷlịch sử mà gom lại trong mộttrăm trang kết luận liều lĩnh, thìquả là một việc làm bấp bênh vàđiên khùng! Nhưng chúng tôicũng làm thử xem.

CHƯƠNG II: LI ̣CH SỬ VÀ

TRÁI ĐẤT

Lịch sử có tính cách mơ hồ(khó định nghĩa cho đúngđược), nhưng nếu chúng ta cho

nó là sự diễn tiến của các biến

cố đã qua và sự ghi lại các biến

cố ấy thì lịch sử của nhân loạichỉ là một khoảnh khắc trongkhông gian, và bài học đầu tiêncủa lịch sử là ta nên khiêm tốn.Bất cứ lúc nào, một ngôi saochổi cũng có thể đến quá gần

địa cầu nhỏ bé của chúng ta,làm cho nó đảo lộn, lôi cuốn nóvào một quỹ đạo vô trật tự mà

từ người đến rệ, rận đều tanthành khói hết: Hoặc một mảnhtrời rực rỡ có thể văng ra - có lẽhành tinh của chúng ta cũng đã

từ mặt trời văng ra mới gần đây,

so với thời gian vô biên - và rớtxuống đầu chúng ta một cáchkhủng khiếp, làm tiêu tan hếtmọi nỗi đau khổ của nhân loại

Trên đường đời chúng tachấp nhận những sự có thể xảy

ra được đó và mượn lời củaPascal để thách thức vũ trụ:

“Ngay cả khi vũ trụ đè bẹp conngười, con người vẫn cao cảhơn vũ trụ vì con người biếtrằng mình đang chết, còn vũ trụđâu có biết đến chiến thắng củanó”[8]

Lịch sử lệ thuộc vào địa chấthọc Ngày nào biển cũng lấnvào đất hoặc đất cũng lấn rabiển ở một nơi nào đó, nhữngthành phố chìm sâu dưới lànnước và những giáo đường ở

đáy biển vẫn tiếp tục vangnhững hồi chuông thê thảm.Núi mọc lên và sụp đổ theonhịp điệu của đất trồi đất lở,sông dâng lên và làm ngập lụt,hoặc cạn đi, hoặc đổi dòng,thung lũng trở thành sa mạc, và

eo đất biến thành eo biển Dướicon mắt địa chất gia, tất cả bềmặt trái đất chỉ là một dịch thể(chất lỏng) người ta di chuyểntrên đó một cách kém an toàncũng như thánh Pierre lướt trênsóng mà đi đến chúa Ki Tô

Khí hậu không còn nhồi nặnchúng ta như Montesquieu[9] vàBuckle đã nói, nhưng vẫn còngiới hạn chúng ta Óc tinh xảocủa con người thường vượt quanhững trở ngại địa chất: Conngười có thể đưa nước vào samạc hoặc điều hòa không khí

cả trong sa mạc Sahara, conngười có thể san bằng hoặcvượt qua núi, hoặc xẻ đồi thànhtừng bực để trồng nho, conngười có thể xây dựng cả mộtthành phố nổi để qua đại

dương, hoặc chế tạo cả nhữngcon chim khổng lồ để bay trêntrời Nhưng một trận cuồngphong có thể tàn phá trong mộtgiờ một thành phố mất côngxây cất hằng thế kỷ, một băngđảo có thể lật đổ hoặc phá vỡmột lâu đài nổi và đưa hằngngàn du khách xuống đáy biển.Chỉ cần thiếu mưa là cả mộtnền văn minh bị chôn vùi dướicát, như ở trung bộ Á châu; chỉcần mưa tầm tã là cả một nềnvăn minh sẽ bị chết nghẹt trong

rừng già như ở Trung Mĩ Nhiệt

độ trung bình ở các miền trùmật hiện tại chỉ cần lên haimươi độ[10] là chúng ta sẽ lâmvào cảnh u mê man dại Trongkhí hậu bán nhiệt đới, một nước

có nửa tỷ người có thể sinh sôinhư kiến nhưng sức nóng tànhại có thể khiến họ luôn luôn bịcác toán dân hiếu chiến ởnhững vùng khí hậu lành mạnhhơn chinh phục

Qua nhiều thế hệ con người

đã càng ngày càng chế được

trái đất, nhưng rồi con ngườicũng sẽ chỉ là một nắm xươngkhô trong lòng đất.

Địa lý học là khuôn đúc,đồng thời cũng là mẹ nuôi và kẻtrừng phạt lịch sử Sông hồ, ốcđảo và đại dương thu hút ngườitới sinh cơ lập nghiệp ở ven bờ,

vì nước là mạch sống của cơthể và của thành phố, và cungcấp những đường vận tải vàmậu dịch ít tốn kém Ai Cập là

“tặng vật của sông Nil”, và vùngMésopotamie đã xây dựng biết

bao nền văn minh kế tiếp “giữahai dòng sông”[11] và dọc theocác chi nhánh Ấn Độ là con đẻcủa sông Indus, sôngBrahmapoutre và sông Gange.Trung Hoa sống được mà cũngđiêu đứng vì các con sônglớn[12] thường đi lang thang (nhưchúng ta) ra khỏi lòng sông,đưa phù sa mầu mỡ vào miềnlân cận Ý Đại Lợi đã tô điểmcho các thung lũng sông Tibre,sông Amo và sông Po Nước Áophát triển dọc sông Danube,

Đức dọc theo sông Elbe và sôngRhin, Pháp dọc theo sôngRhône, sông Loire và sôngSeine Petra và Palmyre đượccác ốc đảo trong sa mạc nuôidưỡng.

Khi dân Hi Lạp trở nên quáđông, họ lập nghiệp ven bờ ĐịaTrung Hải “như ếch ở ven bờao”[13] và dọc theo Pont Euxintức Hắc Hải Suốt trong 2000năm - từ trận Salamine (180trước T.L.) tới trận đại bại củahạm đội bách chiến bách thắng

Ý Pha Nho (1588)[14] - bờ bểphía bắc và phía nam ĐịaTrung Hải là những trung tâmtranh giành ngôi thứ của dân datrắng Nhưng từ năm 1492 trở

đi, các cuộc hành trình củaColomb và Vasco de Gama đãkhuyến khích người ta mạohiểm vượt đại dương, do đómiền Địa Trung Hải mất địa vị

bá chủ: Gênes, Pise, Florence,Venise suy tàn, thời đại Phụchưng (ở châu Âu) mai một, cácquốc gia ven bờ Đại Tây dương

trở nên thịnh vượng và sau hếtgiành quyền bá chủ trên khắpnửa thế giới Khoảng năm

1730, George Berkeley đã viết:

“Đế quốc có khuynh hướngbành trướng về phương tây” Sựbành trướng đó có sẽ tiếp tụcbăng qua Thái Bình dương, dunhập những kỹ thuật, kỹ nghệ

và thương mại Âu châu và Mỹchâu vào Trung Hoa, như đãtừng vào Nhật trước kia[15]

không? Dân số rất đông củaphương Đông biết lợi dụng nền

kĩ thuật mới nhất của phươngTây có sẽ gây nên sự suy tàncủa phương Tây không?

Sự phát triển của thuật phihành cũng sẽ lại làm thay đổibản đồ của nền văn minh Càngngày các đường mậu dịch trênsông và biển sẽ càng ít đi, hànghóa sẽ càng được đưa thẳng tớinơi bằng máy bay Các nướcnhư Anh, Pháp, sẽ mất ưu thếthương mại do hình thể bờ biểnthuận lợi, các nước như Nga,Trung Hoa và Ba Tây, tới nay

bị trở ngại vì diện tích quá lớn

mà lại ít bờ biển, sẽ đỡ bị thiệtthòi một phần nào nhờ dùngđường hàng không Các thànhphố ven bờ biển sẽ giảm bớtnguồn lợi tức vì việc chuyểnhàng từ tàu thủy lên xe lửa hoặc

từ xe lửa xuống tàu thủy thật làbất tiện Khi nào đường biển đãnhường bước cho đường hàngkhông trên lãnh vực vận tải vàchiến tranh thì chúng ta sẽ đượcchứng kiến một trong nhữngcuộc cách mạng lớn lao của lịch

Ảnh hưởng của các yếu tốđịa lý giảm dần theo sự trưởngthành của kỹ thuật Địa thế và

vị trí của một vùng có thể thuậnlợi cho nông nghiệp, khai tháchầm mỏ hoặc thương mại,nhưng chỉ có trí tưởng tượng và

óc sáng kiến của người lãnh đạo

và sự cần cù của kẻ được lãnhđạo mới có thể biến những tiềmnăng thành thực tại, và chỉ có

sự phối hợp các sức mạnh đó(óc sáng kiến và sự cần cù) như

ở Do Thái hiện nay mới có thểkhiến một nền văn hóa vượt quabao trở ngại để thành hình.Chính người, chứ không phảitrái đất, mới tạo ra văn minh.

CHƯƠNG III: SINH VẬT

HỌC LỊCH SỬ

Lịch sử chỉ là một phần nhỏcủa sinh vật học: Cuộc đời conngười chỉ là một trong vô số cácbiến hóa của các sinh vật trênđất và dưới bể Đôi khi đi thơthẩn một mình trong rừng vàomột ngày mùa hạ, ta nhìn hoặcnghe thấy sự di động của hằngtrăm loài bay, nhảy, bò hoặcchui rúc dưới đất Chúng giậtmình chạy đi khi thấy ta đến

Con thì trốn trong cành lá bụicây, con thì lặn dưới suối, conthì bay vút lên không Bỗngnhiên ta cảm thấy mình chỉthuộc vào một thiểu số luônluôn sống trong đe dọa trên tráiđất vô tình này, và đi bên cạnhnhững loài ấy, mình đã làm náođộng nơi chúng ở trong giây lát,chắc chúng cũng bực mình lắm.Lúc đó, tất cả những thành tích

vẻ vang của con người đều trở

về cái vị trí tầm thường tronglịch sử và sự biến hóa của một

cuộc sống muôn hình vạn trạng.Tất cả các sự cạnh tranh kinh

tế, tranh giành trai gái, sự đóikhát yêu thương, buồn khổ vàchinh chiến của chúng ta, tất cả

có khác gì những cuộc săn mồi,giao cấu, chiến đấu và đau khổđang âm thầm diễn ra dưới thâncây đổ, chiếc lá rụng, dướinước hoặc trên cành kia không?

Do đó, các định luật sinh lý

là bài học căn bản của lịch sử.Chúng ta phải chịu những diễntrình thử thách của tiến hóa,