Phuơng pháp sử dụng mẩu chuyện trong dạy học lịch sử Việt Nam

Ở Việt Nam trong cuốn “Giáo dục học” của Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt cũng đề cập đến việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử, các tác giả đã xem tài liệu tham khảo như một ng

A MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

Công cuộc đổi mới của đất nước ta đang diễn ra rất mạnh mẽ, sôi động trênmọi lĩnh vực, vấn đề đào tạo con người đáp ứng sự nghiệp xây dựng và bảo vệđất nước hiện nay đặt ra cấp thiết Đây là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân,trong đó giáo dục và đào tạo giữ vai trò quan trọng Chính vì vậy mà Đại Hội ĐảngCộng Sản Việt Nam lần thứ VII đã chỉ rõ giáo dục là quốc sách hàng đầu và khẳngđịnh mục tiêu của giáo dục là: “Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡngnhân tài, hình thành đội ngũ lao động có tri thức, có tay nghề, có năng lực thựchành tự chủ, năng động sáng tạo, có đạo đức cách mạng, tinh thần yêu nước, yêuchủ nghĩa xã hội”

Ngày nay do sự bùng nổ của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật, những biếnđộng to lớn về chính trị - xã hội, cùng với công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và sự hợp tác khu vực ngày càng trở thành yếu tố quyết định sự phát triển của lịch

sử nhân loại Một dân tộc lãng quên quá khứ, dân tộc đó tất sẽ bị diệt vong Hòanhập vào sự phát triển chung của thế giới không có nghĩa là quên đi cội nguồncủa mình mà phải “đặc biệt quan tâm gìn giữ và nâng cao bản sắc văn hóa dântộc”

Môn lịch sử ở nhà trường phổ thông có vị trí rất quan trọng trong việc đàotạo con người Với tư cách là một môn khoa học, lịch sử có vai trò quan trọngtrong việc đào tạo, giáo dục học sinh trở thành một con người toàn diện Môn lịch

sử có nhiều ưu thế trong giáo dục đạo đức, thẩm mĩ, thế giới quan khoa học,…cho học sinh như: giáo dục lòng yêu nước, truyền thống dân tộc, lòng biết ơnĐảng, Bác Hồ…Lịch sử không chỉ giáo dục cho học sinh tình cảm yêu ghét trongđấu tranh giai cấp mà còn bồi dưỡng cho các em năng lực đối xử với mọi ngườixung quanh, biết yêu quý cái đẹp, yêu lao động, sự căm thù quân cướp nước vàchủ nghĩa anh hùng cách mạng, khơi dậy ở học sinh sự thông cảm sâu sắc vàlòng kính yêu đối với quần chúng nhân dân Bởi vì lịch sử chính là “cô giáo của

cuộc sống”, giúp các em có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và kế tục xứngđáng sự nghiệp cách mạng dân tộc của cha ông trong công cuộc xây dựng và bảo

vệ đất nước

Trước thực trạng dạy học lịch sử hiện nay, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phảicải tiến phương pháp dạy học lịch sử nhằm nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứngyêu cầu đào tạo Một biện pháp quan trọng đó là sử dụng tài liệu tham khảo trong

đó có sử dụng những mẩu chuyện lịch sử nhằm gây hứng thú học tập cho họcsinh

Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 đến nay có vị trí quan trọng trong tiến trìnhlịch sử dân tộc Đây là thời kì nhân dân hai miền Nam Bắc thực hiện hai chiếnlược khác nhau và sau khi thống nhất đất nước cả nước cùng bước vào thời kì đilên xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhân dân miền Bắc vừa hàn gắn vết thương chiếntranh, vừa khôi phục kinh tế, xây dựng CNXH, vừa đấu tranh chống lại chiến tranhphá hoại của đế quốc Mĩ và hết lòng chi viện sức người, sức của cho tiền tuyếnlớn Nhân dân miền Nam anh dũng đấu tranh hoàn thành cuộc cách mạng dân tộcdân chủ nhân dân tiến tới thống nhất nước nhà Thắng lợi của cuộc kháng chiếnchống Mĩ cứu nước đã đưa nhân dân Việt Nam vào thời kì lịch sử mới, thời kì cảnước xây dựng CNXH Dân tộc Việt Nam từ đây được làm chủ vận mệnh củamình Cả nước tiến thẳng lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, thực hiện công cuộc đổimới đất nước được đề ra từ Đại Hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) Có thể nóitrong giai đoạn này gắn với mỗi bước phát triển của lịch sử là những sự kiện,nhân vật – những câu chuyện lịch sử Những câu chuyện lịch sử có tác dụng cụthể hóa kiến thức, giúp các em tái hiện quá khứ một cách chân thực, tránh hiệnđại hóa lịch sử Đồng thời có tác dụng mạnh mẽ đến tư tưởng tình cảm của họcsinh, hình thành trong các em lý tưởng sống cao đẹp và ý thức trách nhiệm củamình với quê hương đất nước, tin tưởng vào con đường xã hội chủ nghĩa màĐảng và Bác đã lựa chọn

Vì vậy để nâng cao hiệu quả bài học, nhằm gây hứng thú học tập lịch sửcho học sinh và vận dụng nó trong bài dạy một cách tốt nhất, em mạnh dạn đi sâu

vào tìm hiểu việc sử dụng những mẩu chuyện trong dạy học lịch sử dân tộc giaiđoạn 1954 đến nay Qua đó người viết cũng mạnh dạn đưa ra một số phươngpháp sử dụng các mẩu chuyện để bài học lịch sử đạt hiệu quả tốt nhất

2 Lịch sử vấn đề

Trong những năm gần đây, nhiều tác giả trên thế giới – các nhà giáo dục đã

có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến việc sử dụng tài liệu tham khảo chogiáo viên và học sinh trong quá trình dạy – học Trong phạm vi dạy học bộ môn đã

có hai hội nghị giáo dục bàn về biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử.Nhiều bài viết của các tác giả đăng trên các tạp chí nghiên cứu lịch sử, nghiên cứugiáo dục…Nhìn chung các công trình nghiên cứu đã nêu lên hệ thống lý luận vàthực tiễn, biện pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả bài học lịch sử

Ngoài nước, vấn để sử dụng tài liệu tham khảo trong đó việc sử dụng tàiliệu về những câu chuyện lịch sử để cụ thể hóa lịch sử được đề cập đến trongnhiều chương trình nghiên cứu Thành công nhất phải kể đến tiến sỹ khoa học

N.Đ.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” Ông đã đề cập

đến tính đa dạng của kiến thức và cần thiết phải trang bị cho giờ học các phươngtiện dạy học, sử dụng tài liệu tham khảo khác như một nguồn kiến thức để cụ thể

hóa kiến thức trong sách giáo khoa nhằm “gây hứng thú với giờ học”. Để cómột giờ học tốt người giáo viên phải kết hợp được nhiều khâu khác nhau, quantrọng nhất là tham khảo các tài liệu để làm cho nội dung bài giảng phong phú,chính xác

Ở Việt Nam trong cuốn “Giáo dục học” của Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt

cũng đề cập đến việc sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử, các tác giả

đã xem tài liệu tham khảo như một nguồn kiến thức để minh họa và làm phongphú thêm sách giáo khoa

Đặc biệt trong các giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” cũng đánh

giá cao vai trò của việc sử dụng tài liệu tham khảo, có tác dụng cụ thể hóa một số

sự kiện lịch sử Phan Ngọc Liên (CB), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi trong

“Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II, NXB ĐHSP, H, 2002 cho rằng: bên cạnh

sách giáo khoa, tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh cũng có vị trí ý nghĩanhất định Việc sử dụng tài liệu tham khảo giúp cho học sinh có cơ sở để nắmvững bản chất các sự kiện, hình thành các khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bàihọc quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học,phát triển tư duy lịch sử.

Nguyễn Thị Côi trong “Các con đường biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông”, NXB ĐHSP, H, 2006 cho rằng: Một trong

những biện pháp để nâng cao hiệu quả bài học là việc trình bày hình ảnh, xúc cảmlịch sử cho học sinh

Đồng thời các tác giả cũng đề cập đến nguyên tắc và phương pháp sử dụngtài liệu tham khảo

Ngoài ra, trong các tạp chí nghiên cứu giáo dục, nghiên cứu lịch sử, các tácgiả đã khẳng định vai trò của tài liệu tham khảo cũng như sự cần thiết phải sửdụng nó trong dạy học lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả bài học Đặc biệt là một sốluận án PTS, khóa luận tốt nghiệp đại học cũng đề cập đến vần đề này và vậndụng lý luận về sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử, coi đó là mộtbiện pháp nâng cao hiệu quả bài học Song vẫn chưa có một luận án hay khóaluận tốt nghiệp nào đi sâu vào tìm hiểu tài liệu về sử dụng những mẩu chuyệntrong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 đến nay

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài

* Mục tiêu

Trên cơ sở tìm hiểu lý luận về sử dụng tài liệu lịch sử để cụ thể hóa các sựkiện, hiện tương lịch sử, đề tài đi sâu vào tìm hiểu về những mẩu chuyện lịch sửgiai đoạn 1954 đến nay và đề xuất các phương pháp sử dụng trong dạy học

*Nhiệm vụ

Để đạt được mục tiêu trên, đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu lý luận về sử dụng tài liệu lịch sử nói chung, tài liệu về mẩuchuyện lịch sử nói riêng để cụ thể hóa các sự kiện hiện tượng lịch sử

- Khai thác nội dung cơ bản của lịch sử 1954 đến nay, xác định những mẩuchuyện lịch sử cần giới thiệu cho học sinh.

- Đề xuất một số phương pháp về sử dụng những mẩu chuyện lịch sử trongdạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 đến nay

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài là những quan điểm của chủ nghĩaMácLênin về giáo dục nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, những nguyên tắccủa dạy học hiện đại Tư tưởng Hồ Chí Minh cùng các quan điểm, đường lối giáodục của Đảng và chính phủ qua các văn kiện, nghị quyết của các kì Đại hội, của

Bộ chính trị về cải cách giáo dục, dựa trên lý luận về giáo dục học, tâm lý học,giáo dục lịch sử

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu các tài liệu lịch sử, tài liệu lý luận của chủ nghĩa Mác Lênin và

Hồ Chí Minh, các nghị quyết về cải cách giáo dục, về mục tiêu giáo dục và đàotạo

Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục lịch sử và các tài liệu lịch sử có liênquan đến đề tài

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: đề tài nhằm làm phong phú và nâng cao trình độ nhận

thức của bản thân về lý luận dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng cũngnhư phương pháp sử dụng tài liệu về những mẩu chuyện lịch sử trong dạy họclịch sử Kết quả của đề tài không chỉ khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụngtài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử ở nhà trường phổ thông mà còn lý giảinghiên cứu việc sử dụng những mẩu chuyện lịch sử ở mỗi bài học lịch sử cụ thểtrong giai đoạn 1954 đến nay nhằm nâng cao hiệu quả bài học

- Ý nghĩa thực tiễn: nghiên cứu đề tài nhằm giúp bản thân nâng cao trình

độ hiểu biết thực tiễn dạy học lịch sử ở trương phổ thông Qua đó có khả năng

vận dụng tài liệu tham khảo vào thực tiễn quá trình dạy học thực tập và giảng dạysau này.

6 Giới hạn của đề tài

Nguồn tài liệu tham khảo được sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường phổthông vô cùng phong phú và đa dạng Do thời gian và trình độ bản thân có hạn, đềtài chỉ đi sâu vào sử dụng những mẩu chuyện trong dạy học lịch sử Việt Nam giaiđoạn 1954 đến nay

Cấu trúc đề tài:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phần phụ lục và tài liệu tham khảo, đề tài gồm

có 2 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng những mẩu chuyện

trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT

I Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

III Vai trò ý nghĩa của việc sử dụng những mẩu chuyện trong dạy học

lịch sử Việt Nam ở trường THPT đối với hiệu quả bài học

Chương II: Phuơng pháp sử dụng mẩu chuyện trong dạy học lịch sử Việt

Nam từ 1954 đến nay ở trường phổ thông nhằm nâng cao hiệu quả bài học

I Vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của giai đoạn lịch sử Việt Nam từ

1954 đến nay

II Những mẩu chuyện lịch sử có thể sử dụng trong dạy học lịch sử Việt

Nam từ 1954 đến nayIII Phuơng pháp sử dụng mẩu chuyện trong dạy học lịch sử Việt Nam từ

1954 đến nay ở trường phổ thông nhằm nâng cao hiệu quả bài học

và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lựccủa công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc”

Mỗi môn học ở nhà trường phổ thông với đặc trưng của mình đều phải gópphần vào đào tạo thế hệ trẻ trong đó có lịch sử Những kiến thức lịch sử thế giới,lịch sử dân tộc từ cổ đến kim có tác dụng không chỉ đến trí tuệ mà cả trái tim họcsinh Các con người thực, việc thực trong quá khứ sẽ khơi dậy trong học sinhnhững tư tưởng tình cảm đúng đắn, mà những tư tưởng tình cảm này là hànhtrang cần thiết cho thế hệ trẻ trong điều kiện hội nhập với thế giới

Do đặc trưng của bộ môn: lịch sử mang tính quá khứ, là những sự kiện đãxảy ra, không thể quan sát trực tiếp được lịch sử quá khứ mà chỉ nhận thức chúngmột cách gián tiếp thông qua nguồn tài liệu; lịch sử không lặp lại mà chỉ diễn ramột lần duy nhất, càng không thể diễn ra trong phòng thí nghiệm như những bộmôn khoa học khác Lịch sử mang tính cụ thể vì mỗi sự kiện bao giờ cũng diễn ratrong một hoàn cảnh cụ thể về không gian, thời gian và con người nên khi trìnhbày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể, sinh động, có hình ảnh bao nhiêuthì càng hấp dẫn và hứng thú bấy nhiêu; … Để đảm bảo quá trình nhận thức củahọc sinh được toàn diện thì bài giảng của giáo viên phải đảm bảo tính khoa học,tính cụ thể, tính hình ảnh, tính sinh động của các sự kiện lịch sử Do những đặctrưng trên của bộ môn lịch sử ta nhận thấy trong giảng dạy lịch sử ngoài sách giáo

khoa là tài liệu cơ bản thì việc sử dụng tài liệu tham khảo cũng là một nguồn kiếnthức cần thiết, quan trọng giúp các em nắm sâu kiến thức lịch sử, làm cơ sở choviệc bồi dưỡng tình cảm, đạo đức, phát triển năng lực nhận thức học sinh, gópphần nâng cao hiệu quả bài học lịch sử ở trường phổ thông Trong đó có sử dụngtài liệu tham khảo là những mẩu chuyện lịch sử Những mẩu chuyện về sự kiện,nhân vật phản ánh một mức độ nhất định lịch sử của một dân tộc Nó có tác dụnglàm cụ thể hóa, sáng tỏ nội dung lịch sử Khi giảng về cuộc sống gian khổ của Bác

Hồ trong quá trình đi tìm đường cứu nước, hay trong thời gian ở PácBó, giáo viênkhông dùng những từ chung chung như “khó khăn”, “gian lao vất vả” mà dựa vàomột tư liệu để xây dựng một mẩu chuyện lịch sử dưới dạng một bài tường thuật

về một ngày lao động của Nguyễn Ái Quốc trên tàu Latusơ – Tơrevin: “Hàng ngày,Thành phải cọ rửa gian bếp lớn trên tàu, sau đó nhóm lò, rồi khuân than, kéo theotheo những sọt rau quả, thịt cá, nước đá…từ dưới hầm tàu lên Có lần trong lúcgiông bão, Thành đang kéo một sọt nặng trên boong thì một đợt sóng lớn chồmtới, cuốn lấy thân thể mảnh dẻ của anh, và suýt lôi anh xuống biển Thật may mắn,vào khoảnh khắc cuối cùng thì anh bám được vào dây cáp và nhờ đó thoátchết…”1 Đoạn tường thuật dựa vào tài liệu nêu trên không chỉ tạo cho học sinhbiểu tượng cụ thể, sinh động và hấp dẫn về khó khăn mà Bác Hồ đã trải qua trênđường đi tìm đường cứu nước, mà còn có tác dụng giáo dục sâu sắc về tấmgương của Bác Hồ để các em noi theo

Đặc biệt sử dụng những mẩu chuyện lịch sử trong giai đoạn 1954 đến nay:

21 năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hộigắn với biết bao sự kiện, con người mà xung quanh là những câu chuyện lịch sử

sẽ giúp các em hiểu rõ lịch sử kháng chiến hào hùng của dân tộc và tinh thần laođộng của nhân dân ta trong sự nghiệp đổi mới đất nước

b) Đặc điểm nhận thức học sinh

1 Xem Trần Dật Tiên: Những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động của Hồ Chủ Tịch, in lần thứ hai, NXB Sự thật, Hà Nội, 1976, tr 13 – 16.

Hoạt động nhận thức của con người diễn ra theo qui luật từ nhận thức giảnđơn đến nhận thức phức tạp, từ hiện tượng đến bản chất Quá trình tiếp thu chân

lý phải trải qua nhiều giai đoạn: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đó là con đường biện chứng của nhận thức đối với sự vật, của nhận thức đối với hiện thực khách quan”.

Trong học tập lịch sử, quá trình nhận thức của học sinh bắt đầu từ quan sát (trigiác) tài liệu, từ đó nhớ, hiình dung lại để hình thành những mối liên hệ tạm thờitương ứng (biểu tượng) Biểu tượng là dấu ấn ghi lại trong ý thức của các emnhững hình ảnh về sự kiện, hiện tượng lịch sử đã được tri giác Song để hiểu sựkiện, hiện tượng quá khứ phải tìm ra bản chất của chúng tức là hình thành kháiniệm lịch sử Muốn làm được việc này phải thông qua các thao tác tư duy như: đốichiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp…vạch ra dấu hiệu bản chất Yêu cầu tìm rabản chất của sự kiện hiện tượng quá khứ là biểu hiện của những nhiệm vụ nhậnthức nảy sinh ra trên cơ sở tri giác

Cho nên trong nhận thức nói chung và trong dạy học lịch sử nói riêng thôngqua lời nói, đồ dùng trực quan, các loại tài liệu giáo khoa… học sinh mới có biểutượng lịch sử cụ thể về quá khứ Biểu tượng lịch sử càng cụ thể, chân thực baonhiêu thì hệ thống khái niệm mà học sinh thu nhận được càng vững chắc bấynhiêu Việc sử dụng các mẩu chuyện lịch sử trong mỗi bài học sẽ không chỉ gópphần tạo biểu tượng sinh động chính xác mà còn giúp các em có cơ sở để hìnhthành khái niệm Rõ ràng nếu giáo viên biết cách đưa vào trong bài giảng củamình những câu chuyện lịch sử cụ thể gắn với sự kiện, nhân vật – những câuchuyện có cốt truyện rõ ràng sẽ không chỉ giúp học sinh tái hiện lại kiến thức đúngnhư nó tồn tại trong quá khứ mà còn kích thích hoạt động nhận thức của học sinh,gây hứng thú trong học tập

2 Cơ sở thực tiễn

Sách giáo khoa vốn là tài liệu cơ bản với học sinh, và cũng là tài liệu đángtin cậy đối với giáo viên Vấn đề đặt ra là giáo viên nên sử dụng bài viết của sáchgiáo khoa như thế nào cho tôt để tránh được hai khuynh hướng sai lầm thường

gặp phải: thoát ly nội dung sách giáo khoa, hoặc lặp lại nguyên văn bài viết TheoN.G Đairi sử dụng sách giáo khoa trong dạy học được minh họa theo sơ đồ sau:

Bài giảng trên lớp

Bài viết trong sách giáo khoa

Theo N.G.Đairi, con số (2) chỉ phần nội dung vừa có trong bài giảng, vừa cótrong sách giáo khoa Đó là những vần đề cơ bản nhất, khó nhất Nắm vữngnhững vấn đề này một cách sâu sắc là nhiệm vụ được đặt ra hàng đầu

Con số (1) chỉ phần tài liệu không có trong sách giáo khoa, giáo viên đưaphần này vào bài giảng, nhằm nâng cao tính khoa học, sự trong sáng, tính vừasức của sách giáo khoa

Con số (3) chỉ nội dung sách giáo khoa không giảng trên lớp mà học sinh sẽ

tự học ở nhà

Thực tiễn trong dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông cho thấy rằngphần lớn giáo viên chỉ dựa vào sách giáo khoa mà chưa chú trọng vào việc mởrộng nguồn nhận thức, mở rộng các hình thức tổ chức dạy học nhằm tích cực hóahoạt động nhận thức cho các em Đặc biệt là chưa có phương pháp sử dụng tàiliệu tham khảo khi tiến hành bài học, đây có thể coi là mặt chủ yếu góp phần nângcao chất lượng dạy học và đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông.Phần lớn giáo viên chỉ trình bày lại nội dung sách giáo khoa, nếu có sử dụng tàiliệu tham khảo thì cũng rất hình thức như: giới thiệu vắn tắt nội dung của tư liệu,trích đọc một đoạn tài liệu để minh họa, nhắc đến một nhân vật nào đó thì học sinhcũng quên ngay sau tiết học và rất ít giáo viên sử dụng những mẩu chuyện lịch sửtrong bài giảng của mình Sử dụng tài liệu tham khảo có ý nghĩa to lớn, góp phầnnâng cao hiệu quả bài học Nhưng có thể nói phần lớn giáo viên chưa nhận thứcđược tác dụng của nguồn tài liệu đó đặc biệt là sử dụng những mẩu chuyện lịch

sử Hơn nữa việc sưu tầm nguồn tài liệu này còn nhiều khó khăn nhất là phần lịch

sử dân tộc từ 1954 đến nay Hiện tượng học sinh không hiểu rõ lịch sử dân tộccòn phổ biến Có học sinh viết rằng: “ Nhật – Pháp đánh nhau, Việt Nam vớ bở”,

“hòa Thượng Thích Quảng Đức tự thiêu ở Ngã Tư Sở”, nhiều học sinh xếp cụ ĐàoDuy Từ vào trong 5 Đảng viên Đảng Cộng Sản Việt Nam bị đế quốc Pháp kết án

tử hình giai đoạn 1930-1945…Quả là một hiện tượng nhức nhối trong dạy học lịch

sử hiện nay

Tuy nhiên thực tế cũng phải ghi nhận là một số giáo viên ở các trường họnhận thức rõ tầm quan trọng của việc sử dụng tài liệu tham khảo nên có ý thức tìmtòi nghiên cứu, sử dụng đa dạng các nguồn tài liệu để cụ thể hóa kiến thức cơ bảntrong sách giáo khoa và sử dụng đa dạng các hình thức hoạt động trong học tập,

do đó chất lượng giảng dạy đựợc nâng cao

Trong thời đại hiện nay, xã hội có nhiều biến động đã tác động không nhỏđến mọi người dân Việt Nam đặc biệt là lứa tuổi thanh niên Rất nhiều ngườikhông biết gì về lịch sử dân tộc, không hiểu lịch sử dân tộc…Và nhiệm vụ đặt racho bộ môn lịch sử là phải cung cấp những kiến thức lịch sử, quan điểm lịch sử cơbản, phương pháp học tập lịch sử…để nâng cao ý thức trách nhiệm giữ gìn bảnsắc, truyền thống dân tộc, kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng của cha ôngtrong mọi người dân Yêu cầu đổi mới, cải tiến phương pháp dạy học lịch sử đặt

ra cấp thiết trong đó có sử dung những mẩu chuyện lịch sử nhằm nâng cao hiệuquả bài học

II Quan niệm về hiệu quả bài học

Công cuộc đổi mới đất nước hiện nay đòi hỏi giáo dục phổ thông phải đào tạonhững con người phát triển toàn diện, phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá hiệnđại hóa trong đó có lịch sử Những kiến thức lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc từ cổđến kim có tác dụng không chỉ đến với trí tuệ mà cả trái tim học sinh Các conngười thực, việc thực trong quá khứ sẽ gợi dậy trong học sinh những tư tưởngtình cảm đúng đắn, mà những tư tưởng này là hành trang cần thiết cho thế hệ trẻ

trong điều kiện mở cửa, hội nhập với thế giới Song muốn phát huy tốt chức năng,nhiệm vụ của bộ môn trong việc giáo dục học sinh, cần nâng cao hiệu quả bài học.

Về hiệu quả bài học lịch sử, trong thực tế vẫn tồn tại hai quan niệm khácnhau Quan niệm phiến diện xem hiệu quả bài học được thể hiện ở mức độ hìnhthành kiến thức của học sinh trong giờ học Song xuất phát từ quan niệm “dạy chữ

để dạy người”, quan niệm “đồng bộ toàn diện” lại cho rằng, hiệu quả bài học đượcxác định không chỉ bằng việc hình thành các kiến thức mà còn là kết quả của việcgiáo dục và phát triển tư duy, kĩ năng kĩ xảo, tính tích cực học tập của học sinh Thứ nhất về mặt kiến thức, bài học hiệu quả phải giúp học sinh nắm đượcnhững kiến thức cơ bản của bài Đó là những sự kiện lịch sử cơ bản, niên đại,nhân vật lịch sử quan trọng; việc đánh giá các sự kiện, rút ra bài học, quy luật vàhình thành khái niệm lịch sử, xác đinh phương pháp học tập, kiểm tra Kiến thức

cơ bản ấy giúp học sinh trả lời được các câu hỏi như thế nào? Và vận dụng kiếnthức đã học vào cuộc sống ra sao?

Thứ hai, bài học hiệu quả phải đạt được mục tiêu giáo dục đề ra Kết quảgiáo dục thể hiện ở thái độ, cảm xúc lịch sử của học sinh đối với các sự kiện nhânvật, những phản ứng tự nhiên của các em đối với hiện tượng và nhân vật lịch

sử Mặt khác, kết quả giáo dục còn thể hiện ở kĩ năng của học sinh trong việcđánh giá đúng sự kiện, vai trò của nhân vật lịch sử, kĩ năng sử dụng những kiếnthức lí luận đã học để phân tích các hiện tượng xã hội của quá khứ và hiện tại.Những biểu hiện này là cơ sở để giáo dục cho học sinh tư tưởng chính trị, đạođức trong quá trình học tập

Thứ ba, hiệu quả bài học còn thể hiện ở việc phát triển toàn diện học sinhnhư: năng lực nhận thức (tri giác, tưởng tượng, trí nhớ, tư duy ), các thành phầnnhân cách (xúc cảm lịch sử, hứng thú học tập, ý chí ), năng lực thực hành và các

kĩ năng kĩ xảo

Như vậy hiệu quả bài học lịch sử phải được thể hiện trên cả ba mặt: kiếnthức, tình cảm, và kĩ năng của học sinh Ba mặt này có quan hệ chặt chẽ, tácđộng biện chứng với nhau Nhiệm vụ giáo dục và phát triển của bài học chỉ có thể

thực hiện trên cơ sở hình thành kiến thức Mặt khác, hoàn thành nhiệm vụ giáodục và phát triển trong giờ học sẽ làm cho việc nắm kiến thức của học sinh sâusắc hơn Một vấn đề quan trọng đặt ra là phải có biện pháp nhằm nâng cao hiệuquả bài học lịch sử Đây là một nhiệm vụ quan trọng của việc tiến hành bài học vì

nó thể hiện kết quả lao động, tài năng sư phạm của giáo viên và việc phát huy tínhtích cực độc lập trong học tập của học sinh để đạt được mục tiêu, kết quả giáodục thế hệ trẻ qua bộ môn Một trong những biện pháp góp phần tích cực vào việc

nâng cao hiệu quả bài học là “trình bày hình ảnh và việc hình thành xúc cảm lịch sử cho học sinh”2 Nguốn gốc, phương tiện tạo nên hình ảnh về sự kiện, conngười quá khứ trong dạy học lịch sử là lời nói của giáo viên và học sinh, tranh ảnhbản đồ, các đoạn trích từ các tác phẩm văn học, nghệ thuật, phim ảnh Trong đó

sử dụng những mẩu chuyện lịch sử.góp phần quan trọng vào việc khôi phục bứctranh lịch sử trong nhận thức của học sinh, tạo biểu tượng lịch sử chân thực,chính xác cụ thể về các sự kiện, hiện tượng lích sử thế giới, dân tộc; và khơi dậy

ở học sinh những xúc cảm lịch sử như: căm ghét, phản đối hay đồng tình yêumến Sự hồi hộp, xúc động đối với các sự kiện hiện tượng, nhân vật lịch sử cànglàm tăng thêm hứng thú học tập cho học sinh

III Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng những mẩu chuyện trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT đối với hiệu quả bài học.

1 Vai trò

Sử dụng những mẩu chuyện lịch sử là một nguồn tài liệu, nguồn kiến thứcquý, quan trọng trong dạy học lịch sử Nó góp phần cụ thể hóa kiến thức, làmphong phú kiến thức đồng thời góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiệnhình ảnh quá khứ Nó giúp các em khắc phục được việc “hiện đại hóa” lịch sử,hoặc “hư cấu” sai sự thực Từ đó học sinh có cơ sở để nắm vững bản chất các sựkiện, hình thành các khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học quan trọng của lịch

sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch

2 Nguyễn Thị Côi: Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông, NXBĐHSP, 2006, tr.91.

sử Đồng thời là phương tiện có hiệu quả để học sinh hiểu rõ hơn sách giáo khoa,góp phần nâng cao chất lượng dạy học.

Trong giai đoạn lịch sử dân tộc từ năm 1954 đến nay, xung quanh mỗi sựkiện kinh tế, chính trị, quân sự hay văn hóa… hay mỗi bước phát triển của cuộckháng chiến đêu gắn liền với những câu chuyện lịch sử Sử dụng những mẩuchuyện lịch sử trong giai đoạn này sẽ giúp các em cụ thể hóa lịch sử, khắc sâukiến thức gây hứng thú học tập Mỗi câu chuyện với một cốt truyện rõ ràng, tìnhtiêt ly kỳ hấp dẫn sẽ lôi cuốn học sinh vào bài học mà vẫn đảm bảo kiến thức cơ

bản của bài Ví dụ như câu chuyện anh Nguyễn Văn Trỗi đặt mìn tại cầu Công Lý

để giết tên bộ trưởng quốc phòng Mỹ Mác-na-ma-ra trên đường đi ra sân bay TânSơn Nhất Trận đánh chưa thực hiện được thì bị lộ và anh bị bắt Dù bị bắt giam,tra tấn dã man vẫn không khuất phục được anh Anh vẫn chiến đấu đến hơi thởcuối cùng 9 phút cuối cùng ở pháp trường, Nguyễn Văn Trỗi đã hiên ngang vạchtội quân bán nước và cướp nước, khẳng định việc làm chính đáng của mình,khẳng định cách mạng Việt Nam nhất đinh thắng lợi Anh đã dõng dạc hô to 3 lần:

“Hồ Chí Minh muôn năm ”! Khi bị trúng đạn ngã xuống Nguyễn Văn Trỗi cố gắng gượng dậy hô: “Việt Nam muôn năm!” Với những lời kể chuyện hùng hồn, sinh

động của giáo viên sẽ làm cho quá khứ xích lại gần với quá khứ của học sinh,biến kiến thức sách vở thành những hiểu biết cụ thể, sâu sắc về cuộc sống hiệnthực

sĩ cộng sản, các anh hùng… và sử dụng những mẩu chuyện lịch sử trong dạy học

có ý nghĩa to lớn về các mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển Bởi vì: “qua các mẩu chuyện học sinh sẽ có cái nhìn khái quát về những sự kiện lớn của lịch

sử và quá trình phát triển của xã hội loài người” 3

3 Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Phương pháp dạy học lịch sử tập II, tr 272 NXBĐHSP, 2002.

a Về mặt giáo dưỡng

Sử dụng những mẩu chuyện trong dạy học lịch có ý nghĩa quan trọng trongviệc khôi phục tái hiện hình ảnh, quá khứ Nó là căn cứ khoa học, bằng chứng vềtính chính xác, tính cụ thể phong phú của sự kiện lịch sử học sinh thu nhận

Đối với mỗi bài học lịch sử, việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung trong

đó có sử dụng những mẩu chuyện lịch sử sẽ góp phần cụ thể hóa các sự kiện,hiện tượng lịch sử đang học, tạo cho học sinh biểu tượng ràng cụ thể, giàu hìnhảnh, tăng thêm tính chất sinh động của bài giảng và gây hứng thú học tập cho họcsinh Những mẩu chuyện lịch sử được sử dụng trong mỗi bài giảng với cốt truyện

rõ ràng, có tình tiết li kì, hấp dẫn, nội dung súc tích, giàu hình tượng, học sinh sẽtiếp thu một cách dễ dàng, không gây nhàm chán trong giờ học Đây là phươngtiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất, giúp chohọc sinh nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội

Nó còn có tác dụng giải thích một sự kiện lịch sử, học sinh sẽ hiểu đượcbản chất của sự kiện, càng làm cho các em thêm hứng thú học tập

Thực tế trong việc dạy học lịch sử hiện nay, khi sử dụng tài liệu tham khảochúng ta cần chú ý tránh tình trạng “quá tải”, làm cho giờ học trở nên quá nặng nề,hoặc làm loãng nội dung, mất đặc trưng của bài lịch sử, hoặc biến lịch sử trởthành một bài văn học, bài giảng giáo dục công dân Do đó cần sử dụng tài liệutham khảo phù hợp, đúng lúc đúng chỗ để nâng cao hiệu quả bài học và chấtlượng giáo dục môn học

b Về mặt giáo dục

Việc sử dụng tài liệu tham khảo vào dạy học lịch sử góp phần thực hiệnchức năng giáo dục của bộ môn lịch sử Đặc biệt là những mẩu chuyện lịch sử cóhiệu quả giáo dục rất cao Bằng phương pháp nêu gương những người thực, việcthực, chúng ta sẽ để lại cho học sinh những ấn tượng sâu sắc: nhất là những câuchuyện kể về các trận đánh, những câu chuyện về giải phóng Sài Gòn, các địaphương ở miền Nam, hay những anh hùng lao động trong thời kì đổi mới… Từ đógiáo dục cho các em lòng biết ơn đối với tổ tiên, với những người có công với tổ

quốc, giáo dục lòng kính yêu với quần chúng nhân dân, giáo dục tinh thần thái độlao động đúng đắn cũng như ý thức về truyền thống dân tộc và giáo dục niềm tin

lý tưởng xã hội chủ nghĩa của các em

c Về mặt phát triển

Sử dụng những mẩu chuyện trong dạy học lịch sử sẽ giúp học sinh pháttriển khả năng tri giác, tưởng tượng để cụ thể hóa các sự kiện, có biểu tượngchân thực về bức tranh lịch sử Trên cơ sở những dấu hiệu phản ánh trong óc các

em về sự kiện, nhân vật học sinh tiến hành so sánh, phân tích, khái quát sự kiện,hình thành khái niệm và rút ra quy luật, các mối liên hệ của các sự kiện, hiệntượng và giúp cho học sinh có cái nhìn biện chứng về các vấn đề lịch sử quá khứcũng như hiện tại, tương lai mà cuộc sống đặt ra Với những câu chuyện sinhđộng, hấp dẫn, giàu hình ảnh của giáo viên góp phần rất lớn vào quá trình pháttriển các thao tác tư duy học sinh mà trước hết là sự kích thích trí tưởng tượng ởhọc sinh Khi đó biểu tượng về lịch sử được hình thành trong óc học sinh

Đặc biệt, qua những câu chuyện lịch sử, học sinh sẽ có nhận thức đúng đắn

và biết đánh giá một cách khách quan về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch

sử Nghĩa là sẽ giúp học sinh có biểu tượng lịch sử đúng, đồng thời có tác dụngbồi dưỡng cho học sinh năng lực đánh giá đúng bản chất của sự kiện, hiện tượnglịch sử, biết cách xem xét sự kiện lịch sử trong mối quan hệ nhiều mặt với các yếu

tố xã hội

Tóm lại việc sử dụng tài liệu học tập là phương tiện cần thiết và quan trọngđối với việc dạy học lịch sử của giáo viên và học sinh Nó có vai trò không nhỏ đốivới việc tiếp thu tri thức lịch sử cũng như với phát triển tư duy Phương pháp sửdụng tài liệu là một trong những vấn đề trung tâm của lý luận dạy học bộ môn, có

ý nghĩa rất lớn về giáo dưỡng, giáo dục và phát triển Để nâng cao hiệu quả bàihọc lịch sử không thể không sử dụng các loại tài liệu vào giảng dạy Do đó khôngthể thiếu khâu sưu tầm chuẩn bị và sử dụng tài liệu tham khảo vào quá trình dạyhọc nhằm tăng hứng thú học tập cho học sinh, nâng cao hiệu quả bài học

Chương II: Phuơng pháp sử dụng các mẩu chuyện trong dạy học lịch

sử Việt Nam từ 1954 đến nay ở trường phổ thông nhằm nâng cao hiệu quả bài học.

I Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của giai đoạn lịch sử Việt Nam

từ 1954 đến nay.

1 Vị trí

Giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1954 đến nay có nội dung rất quan trọng,

thuộc 2 chương: Chương V “Cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam, đấu tranh thống nhất đất nước 1954-1975” và chương VI: “Công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa (1975-1991)” trong chương trình sách giáo khoa lớp 12 – tập 2 (cải cách

giáo dục)

Đây là chương có vị trí quan trọng trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam.Nhân dân ta đã tiến hành cuộc chiến tranh yêu nước vĩ đại, cuộc chiến tranh giảiphóng dân tộc và bảo vệ tổ quốc tiêu biểu chống lại một đế quốc lớn mạnh nhất là

đế quốc Mỹ Hai miền thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược cách mạng khác nhaunhưng đều nhằm một mục tiêu chung là chống Mỹ cứu nước Miền Bắc tiến hànhcuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, khôi phục kinh tế, chống chiến tranh phá hoạibằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ, và là hậu phương lớn chi viện chotiền tuyến lớn ở miền Nam Nhân dân miền Nam trực tiếp tiến hành cuộc chiếntranh chống bọn xâm lược Mỹ, hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhândân, tiến hành thống nhất nước nhà Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ

cứu nước “mãi mãi được ghi vào lịch sử dân tộc ta một trong những trang chói lọi nhất, một biểu tượng sáng ngời về sự toàn thắng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng và trí tuệ con người…” Thắng lợi của cuộc kháng chiến

chống Mỹ cứu nước đã mở ra kỷ nguyên mới của cách mạng Việt Nam – kỷnguyên đất nước độc lập thống nhất đi lên chủ nghĩa xã hội Sau đó đã tiến hành

ổn định tình hình miền Nam, khắc phục hậu quả chiến tranh, khôi phục và pháttriển kinh tế văn hóa ở hai miềm đất nước và hoàn thành thống nhất đất nước về

mặt nhà nước Đồng thời Việt Nam bước đầu đi lên chủ nghĩa xã hội (1976-1986)với các kế hoạch nhà nước 5 năm và thực hiện đường lối đổi mới đất nước được

đề ra từ đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12/1986) Trải qua 15 năm đổi mớiđất nước(1986-2000) Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trên các lĩnh vực,chứng tỏ đường lối đổi mới của Đảng đề ra la hoàn toàn đúng đắn làm cho thế vàlực của nước ta lớn mạnh lên nhiều

Phân tích nội dung từng bài chúng ta sẽ thấy được vị trí, ý nghĩa của lịch sửdân tộc giai đoạn này đồng thời giúp học sinh nhân thức được thời kỳ đấu tranhgian khổ nhưng oanh liệt hào hùng của nhân dân ta, hiểu được vai trò lãnh đạocủa Đảng, của Bác Hồ và câu chuyện về các nhân vật, các sự kiện… Giúp họcsinh hiểu rõ các khái niệm: cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, chiến tranhnhân dân, bạo lực cách mạng, chủ nghĩa xã hội, chiến lược, sách lược…Từ đógiáo dục tư tưởng, tình cảm, phẩm chất đạo đức, niềm tin vào sự lãnh đạo củaĐảng và phát triển tư duy độc lập cho học sinh

2 Mục tiêu

a Về mặt giáo dưỡng

Nội dung lịch sử Việt Nam từ năm 1954 đến nay được chia làm 2 giai đoạn:giai đoạn 1954- 1975 và giai đoạn 1975-nay (2000) Trong sách giáo khoa lịch sửlớp 12 được chia ra làm 7 bài, từ bài 12 đến bài 18

- Nội dung cơ bản học sinh cần nắm được trong giai đoạn từ 1954 – 1975:cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi đã mở ra cho cách mạng nước

ta một thời kì phát triển mới Cách mạng nước ta đứng trước tình hình mới, đấtnước tạm thời bị chia cắt làm hai miền với hai chế độ chính trị, xã hội khác nhau

Dưới sự lãnh đạo của Đảng nhân dân miền Bắc tiến hành công cuộc khôiphục kinh tế, xây dựng chủ nghĩa xã hội đạt được những thành tựu quan trọngtrong phát triển kinh tế, văn hóa giáo dục…Miền Bắc trở thành căn cứ địa cáchmạng vững chắc của cả nước với chế độ chính trị ưu việt, với lực lượng kinh tế vàquốc phòng lớn mạnh, làm tròn nghĩa vụ của hậu phương lớn với tiền tuyến lớn

Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc trải qua các giai đoạn: 1954-1960, 1961-1965, 1965-1973 và 1973-1975.

Miền Nam trong 21 năm đã tiến hành hoàn thành cuộc cách mạng dân tộcdân chủ nhân dân, lần lượt đánh bại các chiến lược chiến tranh của Mĩ, vạch trầncác âm mưu, tội ác của đế quốc Mĩ và tay sai phản động tiến tới giải phóng hoàntoàn miền Nam thống nhất nước nhà

Sau hơn 20 năm kiên cường, anh dũng chiến đấu, với cuộc tổng tiến công

và nổi dậy vĩ đại mùa xuân năm 1975, sự nghiệp kháng chiến chống Mĩ của nhândân ta đã thắng lợi Một kỉ nguyên mới trong lịch sử nước ta, kỉ nguyên của mộtnước Việt Nam độc lập, thống nhất xã hội chủ nghĩa mở rộng

- Nội dung cơ bản học sinh cần nắm được trong giai đoạn 1975-nay: đó lànhững sự kiện hoàn thành thống nhất đất nước (về mặt nhà nước), công cuộc đấutranh bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ tổ quốc, mở rộng quan hệ quốc tế nhằm góp phầnđấu tranh cho hòa bình, chống chiến tranh, xây dựng thế giới văn minh và tiến bộ.Đặc biệt nhấn mạnh đến công cuộc đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo.Những thành quả của sự nghiệp đổi mới làm cho đất nước đã thoát ra khỏi tìnhtrạng khủng hoảng trầm trọng, tiến hành nhiệm vụ công nghiệp hóa hiện đại hóađất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

b Về mặt giáo dục

Trên cơ sở khai thác triệt để nội dung của khóa trình lịch sử trong giai đoạn

1954 đến nay có tác dụng giáo dục rất lớn đến học sinh

Thông qua những hành động và tội ác mà đế quốc Mĩ và tay sai gây ra chonhân dân ta như: chính sách tố cộng diệt cộng, luật 10/59, tiến hành chiến tranhtâm lý, chiến tranh phá hoại…sẽ giáo dục cho học sinh lòng căm thù quân xâmlược, kẻ bán nước, căm ghét chiến tranh và quyết tâm bảo vệ độc lập của tổ quốc.Không những thế còn giáo dục cho các em lòng biết ơn vô hạn đối với Đảng vàBác Hồ Trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, Đảng là người giữ vai tròquyết định trong việc đề ra đường lối chiến lược, sách lược đúng đắn Với biếtbao tấm gương hy sinh quên mình vì Tổ quốc của các thế hệ sẽ khơi dậy trong

các em lòng biết ơn vô hạn và sự kính phục, ghi nhớ công ơn của các vị anhhùng, khơi dậy trong các em niềm tự hào về truyền thống anh hùng, từ đó các em

sẽ có ý thức trách nhiệm hơn trong cuộc sống và học tập để xứng đáng với thế hệ

đi trước

Dù trải qua bom đạn chiến tranh nhưng miền Bắc vẫn đạt được nhữngthành tựu to lớn trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, khẳng định tính ưuviệt của chế độ xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, hết lòng chi viện sức người sức củacho miền Nam đánh Mĩ Đặc biệt là những thành tựu nhân dân ta đạt được trongcông cuộc đổi mới đất nước Qua đó giáo dục cho các em lòng yêu lao động, giáodục tinh thần thái độ lao động đúng đắn, lòng kính yêu đối với quần chúng nhândân lao động và giáo dục niềm tin lý tưởng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo củaĐảng mà đứng đầu là Hồ Chủ Tịch Trong giai đoạn hiện nay khi chủ nghĩa xã hội

ở Liên Xô và Đông Âu đã sụp đổ, các thế lực đế quốc và bọn phản động tìm mọicách can thiệp và phá hoại công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta thìviệc giáo dục cho các em lòng tin vào Đảng, Bác và lý tưởng xã hội chủ nghĩa làmột trong những nhiệm vụ quan trọng của sử học

c Về mặt phát triển

Nội dung kiến thức lịch sử dân tộc trong giai đoạn 1954 đến nay khá phongphú và đa dạng, nó có tác dụng rất lớn đến việc phát triển toàn diện học sinh Nếugiáo viên biết kết hợp sử dụng đa dạng các hình thức tổ chức dạy học, cácphương tiện dạy học …sẽ giúp học sinh tái hiện lại bức tranh lịch sử dân tộc mộtcách rõ nét và chân thực nhất, giàu hình ảnh và sinh động, cụ thể Do đó có tácdụng phát triển óc quan sát, trí tưởng tượng …của học sinh, các năng lực thựchành: sử dụng bản đồ, vẽ biểu đồ, sưu tầm tài liệu, làm quen với công tác nghiêncứu khoa học… Đặc biệt là kĩ năng tư duy độc lập: phân tích, so sánh, khái quát,tổng hợp

3 Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam giai đoạn 1954 đến nay

Lịch sử Việt Nam từ 1954 đến nay tương ứng với chương V “Cách mạng

xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc và cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam, đấu tranh thống nhất đất nước 1954-1975” và chương VI: “Công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa”

Chương V tương ứng với 4 bài từ bài 12 đến bài 15: trình bày về tình hình

Việt Nam sau hiệp định Giơnevơ 1954 và nhiệm vụ của cách mạng trong thời kìmới (1954-1975): 2 miền thực hiện 2 nhiệm vụ chiến lược khác nhau nhưng đềunhằm một mục tiêu chung là chống Mĩ cứu nước tức là đánh Mĩ và tay sai, giảiphóng miền Nam bảo vệ miền Bắc, hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhândân, đấu tranh thống nhất đất nước để đi lên chủ nghĩa xã hội

Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc đã đạt được nhiều thành tựu

to lớn Miền Bắc đã hoàn thành cải cách ruộng đất và khôi phục kinh tế, cải tạo xãhội chủ nghĩa, bước đầu phát triển kinh tế, văn hóa (1954-1965) Năm 1960 Đạihội đại biểu toàn quốc lần thứ III (từ 5-12/9/1960) được triệu tập, đại hội đã xácđịnh nhiệm vụ chung của cách mạng cả nước và nhiệm vụ của cách mạng từngmiền Bắc Nam và đề ra kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961-1965) nhằm “thựchiện một bước công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, xây dựng bước đầu cơ sở vậtchất kĩ thuật cho chủ nghĩa xã hội, đồng thời hoàn thành cải tạo xã hội chủ nghĩa”

“Miền Bắc đã tiến những bước dài chưa từng thấy trong lịch sử dân tộc Đất nước,

xã hội và con người đều đổi mới” Đồng thời, Mĩ mở rộng chiến tranh không quân

và hải quân phá hoại miền Bắc lần 1 (5-8-1964) và lần 2 (16-4-1972) Nhân dânmiền Bắc vừa chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của Mĩ, vừa sản xuất làm trònnghĩa vụ hậu phương lớn, chi viện cho tiền tuyến lớn ở miền Nam

Miền Nam thực hiện cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, lần lượtđánh bại các chiến lược thống trị thực dân kiểu mới của Mĩ, buộc chúng phải từngbước xuống thang chiến tranh Từ năm 1954-1960, miền Nam đấu tranh chốngchế độ Mĩ Diệm, củng cố hòa bình tiến tới “đồng khởi” Đồng khởi thắng lợi đánhdấu bước phát triển nhảy vọt của cách mạng miền Nam, chuyển từ thế giữ gìn lựclượng sang thế tiến công Nhân dân miền Nam tiếp tục đánh bại các chiến lược

“chiến tranh đặc biệt” (1961-1965), chiến tranh cục bộ (1965-1968), Việt Nam hóachiến tranh (1969-1973) của Mĩ Sau chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không” (18-29/12/1972) đã buộc Mĩ phải kí hiệp định Pari về chấm dứt chiến tranh lập lại hòabình ở Việt Nam (27/1/1973) Đó là cơ sở để ta mở rộng các cuộc tổng tiến công

và nổi dậy mùa xuân năm 1975, đánh cho Mĩ cút, đánh cho Ngụy nhào, giải phónghoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước

Chương VI tương ứng với 3 bài từ bài 16 đến bài 18: hoàn thành thống

nhất đất nước, đấu tranh bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ tổ quốc, mở rộng quan hệ quốc

tế Việt Nam trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội với bước đầu đầy khó khănthử thách (1976-1980) Từ sau Đại Hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12-1986),trên cơ sở nhất trí cao trong Đảng và trong toàn xã hội về yêu cầu đổi mới đấtnước, đổi mới con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, trên cơ sở nhận thức và nắmvững đặc điểm thời kì quá độ ở nước ta, Đảng đã đề ra nhiều chủ trương biệnpháp đổi mới đúng đắn, sáng tạo Vì vậy đã đạt được những thành tựu đáng phấnkhởi về các mặt chủ yếu là kinh tế

Bên cạnh những tiến bộ và những thành tựu to lớn đạt được, cũng cókhông ít khó khăn và yếu kém nhất là trong lĩnh vực kinh tế - xã hội Nguyên nhânquan trọng là do sai lầm trong lãnh đạo, khuyết điểm trong chủ trương cải tạo vàxây dựng kinh tế, trong tổ chức và chỉ đạo thực hiện, trong quản lí kinh tế, nhànước…

II Những mẩu chuyện lịch sử có thể sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1954 đến nay.

1 Yêu cầu của việc lựa chọn, sử dụng những mẩu chuyện lịch sử trong dạy học

Phải căn cứ vào mục tiêu của bài học để lựa chọn những mẩu chuyện lịch

sử tương ứng thích hợp Mục tiêu được xác định đúng là cơ sở để giáo viên chọnlựa tài liệu học tập của bài, những sự kiện lịch sử cụ thể, những biểu tượng, kháiniệm; xác định mức định mức độ trình bày các sự kiện hiện tượng hợp lí, có hiệuquả; tiến hành việc giáo dục tư tưởng đạo đức, rèn luyện kĩ năng cho học sinh

Những mẩu chuyện lịch sử đưa ra không chỉ đảm bảo mục tiêu giáo dưỡng màcòn giáo dục tư tưởng, tình cảm một cách tự nhiên có hiệu quả

Xuất phát từ nội dung bài học, giáo viên sẽ lựa chọn những mẩu chuyện lịch

sử cho phù hợp Nội dung những câu chuyện lịch sử phải là việc phổ biến kiếnthức lịch sử một cách khoa học chứ không phải là những câu chuyện hư cấu,tránh những chi tiết li kỳ không có giá trị khoa học, không phù hợp với yêu cầu họctập Chúng ta phải loại bỏ những loại truyện kiếm hiệp, tiểu thuyết võ hiệp xuyêntạc lịch sử, có ảnh hưởng xấu đến việc hình thành tri thức lịch sử, giáo dục tưtưởng tình cảm cho học sinh Do đó, nội dung câu chuyện phải có chủ đề: một sựkiện, một nhân vật và dựa vào tài liệu chính xác

Một yêu cầu nữa khi lựa chọn các mẩu chuyện lịch sử là cần phải làm rõkiến thức cơ bản của bài học Những mẩu chuyện giáo viên đưa ra phải là nhữngcâu chuyện gắn liền với kiến thức cơ bản của bài, là cơ sở để học sinh hiểu rõ lịch

tố sau đây:

- Giới thiệu vấn đề

- Tình huống đặt ra

- Diễn biến sự kiện

- Sự phát triển của tình tiết đến cao độ

- Câu chuyện kết thúc

Một câu chuyện được bố cục như vậy mang kịch tính cao, dẫn dắt ngườinghe qua các sự kiện, làm cho họ ngày càng hứng thú Người nghe kể hứng thú

lắng nghe không phải chỉ vì được cung cấp các sự kiện, chi tiết hay hấp dẫn màcòn vì nội dung của câu chuyện có sức giáo dục mạnh mẽ.

Khi sử dụng những mẩu chuyện lịch sử vào bài học yêu cầu giáo viên phảitrình bày rõ ràng, đúng phương pháp bộ môn kết hợp với lời nói sinh động Lời nóirất quan trọng vì thông qua cách diễn đạt của giáo viên không chủi giúp học sinhkhôi phục hình ảnh quá khứ mà còn nhận thức sâu sắc sự kiện, trình bày nhữngsuy nghĩ trong hiểu biết tìm tòi nghiên cứu Không thể có những câu chuyện lịch

sử khi ca ngợi những hành động anh hùng của nhân dân trong chiến đấu nếu giáoviên không rung cảm trước hành động ấy Không thể giáo dục học sinh căm thùgiai cấp thống trị, quân xâm lược nếu giáo viên không thực sự căm thì chúng Lờinói nhiệt tâm, chân thành tăng thêm tác dụng, lời nói lạnh nhạt hững hờ làm giảmnhẹ hoặc gây phản tác dụng Trong một khoảng thời gian nhất định, giáo viên cầnđưa ra một lượng thông tin, từ ngữ và hình ảnh thích hợp để các em hiểu đượcnội dung câu chuyện và hiểu sâu sắc sự kiện, nhân vật

2 Nội dung những mẩu chuyện lịch sử

1 Ngô Đình Diệm (1901-1963)

“Ngô Đình Diệm là tổng thống chính quyền Sài Gòn từ năm 1959-1963, quêlàng Đại Phong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình Con là Ngô Đình Khả (một viênđại thần triều Thành Thái, Duy Tân) Thửa nhỏ học tại Huế, năm 1918 học trườngHậu Bổ Tốt nghiệp và bắt đầu làm quan từ năm1920 tại Thừa Thiên Huế, QuảngTrị Năm 1930 làm Quảng Đạo tỉnh Ninh Thuận Năm 1933, nhân nội các NguyễnHữu Bài bị buộc từ chức, Bảo Đại đứng đầu nội các, Ngô Đình Diệm được cử làmthượng thư (Bộ trưởng), rồi Bộ lại (tương tự bộ nội vụ) sung cơ mật viện đại thần

Năm 1934, từ chức thượng thư bộ lại vì tranh chấp với Phạm Quỳnh vàmâu thuẫn với Pháp Từ đó Ngô Đình Diệm trở thành một nhân vật chống lạiPhạm Quỳnh nên gia nhập phe Cường Để và thường xuyên liên lạc với các phần

tử khác từ Huế đến Sài Gòn, có thời gian ẩn mình ở tòa giám mục Vĩnh Long- nơianh ruột là Ngô Đình Thục là giám mục

Năm 1945 bị Nhật loại không cho làm thủ tướng chính phủ thân Nhật saucách mạng tháng 8, bị lực lượng cách mạng tạm giữ một thời gian rồi được phóngthích về sống ẩn ở Đà Lạt với em là Ngô Đình Nhu Năm 1950 sang Mỹ sống tạicác chủng viện lớn ở Mỹ và học đại học Michêgan Hoa Kì.

Năm 1954 được Bảo Đại mời làm thủ tướng – do Mỹ chỉ đạo thay Bửu Lộc.Sau khi cầm quyền năm1955 đã lật đổ Bảo Đại Từ đó Ngô Đình Diệm trực tiếpđối đầu với cách mạng Việt Nam, ra sức phá hoại hiệp định Giơnevơ và ý đồ chiacắt đất nước

Được nuôi dưỡng từ thế lực ngoại bang qua bàn tay trùm gián điệp hồng ySpellman, y và gia đình là tiêu biểu cho tầng lớp tư sản, đại địa chủ đội lốt thiênchúa giáo, có nhiều nợ máu với nhân dân và mang ý thức phục thù Do đó để duytrì chính quyền, Ngô Đình Diệm đã thi hành nhiều chính sách và biện pháp đingược lai truyền thống dân tộc Ngay khi được Mỹ đưa về làm thủ tướng rồi làm

tổng thống bù nhìn Ngô Đình Diệm thực hiện chính sách “gia đình trị” gồm 4 anh

em ruột: Ngô Đình Thục (giám mục), Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Luyện và Trần LệXuân (vợ Nhu) với các nhân vật trong gia đình thông gia (Trần Văn Trương) cùng

các thế lực đàn áp nhân dân và các lực lượng đối kháng, coi “sự nghiệp truyền đạo là thành lũy chống cộng sản” Trong thời gian cầm quyền thực hiện nhiều

chính sách; chống phật giáo, âm mưu đưa thiên chúa giáo lên vị trí Quốc đạo và

sử dụng tôn giáo này là công cụ đắc lực để phá hoại phong trào cách mạng miền

Nam Thi hành chính sách: ”tố cộng diệt cộng”, luật 10/59 lê máy chém khắp

miền Nam, đàn áp lực lượng cách mạng…

Ngày 2-11-1963 anh em Ngô Đình Diệm bị các thế lực khác do Mỹ dàndựng và tổ chức- giết chết trong cuộc đảo chính 1-11-1963 trên đường từ chợ Lớn

về Sài Gòn.”

Giáo viên giới thiệu cho học sinh về Ngô Đình Diệm để qua đó vạch trần bảnchất phản động và tội ác dã man của Mĩ cùng với bộ mặt phản dân hại nước củaNgô Đình Diệm Từ đó giáo dục cho các em lòng căm thù chế độ Mĩ Diệm, bấtbình với những hành động phi nhân tính của chúng

2 Hòa thượng Thích Quảng Đức – “ngọn lửa rực hồng”

“Trong cuộc chiến tranh chống chiến tranh đặc biệt của đế quốc Mỹ, phongtrào đấu tranh chính trị của các tầng lớp nhân dân trong các đô thị phát triển mạnh

mẽ Nổi bật là cuộc đấu tranh không khoan nhượng của tín đồ Phật giáo chống lại

sự đàn áp, kì thị tôn giáo của chế độ độc tài gia đình trị Ngô Đình Diệm Làn sóngđấu tranh của đồng bào Phật giáo chống ngụy quyền Ngô Đình Diệm nhanh chónglan rộng ở Huế, Sài Gòn Tiêu biểu và điển hình nhất là hành động tự thiêu củahòa thượng Thích Quảng Đức để phản đối chính sách đàn áp của ngụy quyền SàiGòn

Hòa thượng Thích Quảng Đức (1897-1963), tên chính là Lâm Văn Tuất, quêlàng Hội Khánh, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa Ông sinh ra trong một gia đình

có truyền thống theo đạo Phật Đi tu từ hồi còn nhỏ, ông thị giới tí theo năm 20tuổi, lập chùa trong tỉnh Khánh Hòa để thờ Phật và đào tạo học trò Thích QuảngĐức là pháp hiệu của ông Năm 1943 ông vào miền Nam, hành đạo ở nhiều nơi,cuối cùng về trụ trì tại chùa Quan Thế Âm ở Sài Gòn

Ngày 11/6/1963, trong cuộc tuần hành chống chế độ độc tài Ngô Đình Diệmcủa đồng bào Sài Gòn – Chợ Lớn, có đông đảo tăng ni Phật tử tham gia, ông đã

tự thiêu để đòi bình đẳng tôn giáo, chống sự đàn áp đạo Phật và đòi dân sinh dânchủ, trước sự chứng kiến của hàng chục ngàn tăng ni Phật tử, cùng nhiều quansát viên, báo chí quốc tế

Cuộc hy sinh phi thường và dũng cảm của hòa thượng Thích Quảng Đứcvới hình ảnh cụ ngồi thẳng như tượng đá trong ngọn lửa rực hồng đã nhanh nhưmột làn sóng điện làm sôi nổi dư luận trong và ngoài nước Ảnh của vị hòa thượngngồi trên ngọn lửa được đăng trên hầu khắp các báo khắp năm châu với nhữngdòng chữ nói lên sự khâm phục

Với một hành động lặng thinh, không nói một lời vị hòa thượng Việt Nam đãnêu lên một tấm gương sáng, một kháng nghị cao đẹp lộng lẫy chống lại mọi xấu

xa đê hèn của loài quỉ sứ đang tồn tại trong thế giới này.”