Dựa vào bảng số liệu trên giáo viên có thể xây dựng biểu đồ theo đường để học sinh dễ quan sát và nhận xét về sự biến động tự nhiên của dân số thế giới qua các thời kì.. Biểu đồ hình cột
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VĨNH PHÚC TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ GIANG
Chuyên đề :
PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG BIỂU ĐỒ TRONG
DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 10 THPT.
Họ và tên : Đặng Thị Hồng Thúy Giáo viên trường THPT Nguyễn Thị Giang
Trang 2Năm học : 2013 - 2014
I ĐỐI TƯỢNG HỌC SINH BỒI DƯỠNG
- Lớp 10
- Dự kiến số tiết bồi dưỡng : 6 tiết ( 2 buổi)
II MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ
- HS nhận biết được các dạng biểu đồ thường gặp trong chương trình địa lí lớp
10 THPT, từ đó làm nền tảng kiến thức cho những năm sau
- Hiểu nguyên tắc khi vẽ các dạng biểu đồ từ đó nhận biết và vẽ được các dạng biểu đồ cơ bản này
III NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ
1 CÁC LOẠI BIỂU ĐỒ CÓ ƯU THẾ CẦN ĐƯỢC XÂY DỰNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 10 THPT.
Số liệu thống kê được trực quan hóa thành các loại biểu đồ khác nhau để học sinh dễ hiểu, dễ nhớ, dễ quan sát Tùy từng loại số liệu thống kê ta có các loại biểu đồ tương ứng như: Biểu đồ động thái, biểu đồ cơ cấu, biểu đồ so sánh, biểu
đồ thể hiện mối quan hệ…
1.1 Biểu đồ theo đường.
Biểu đồ theo đường sử dụng các đoạn thẳng nối các điểm với nhau tạo thành đường gấp khúc để thể hiện quá trình phát triển, tốc độ phát triển của một hay nhiều hiện tượng, ở một lãnh thổ hay nhiều lãnh thổ theo thời gian Biểu đồ theo đường không dùng để thể hiện sự thay đổi cơ cấu của hiện tượng
Biểu đồ theo đường có ưu điểm là thể hiện một cách trực quan diễn biến động thái của hiện tượng theo thời gian, đồng thời đây cũng là loại biểu đồ dễ vẽ, dễ
sử dụng
Ví dụ : Cho bảng số liệu :
Biến động tự nhiên của dân số thế giới thời kì 1800-2002(%) Thời kì 1800-1850 1900-1950 1975-1980 1985-1990
Trang 3Dựa vào bảng số liệu trên giáo viên có thể xây dựng biểu đồ theo đường để học sinh dễ quan sát và nhận xét về sự biến động tự nhiên của dân số thế giới qua các thời kì
Biểu đồ thể hiện sự biến động tự nhiên của dân số
thế giới qua các thời kì
0.5
0.8
1.9
1.7
0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1.2 1.4 1.6 1.8 2
thời kì
%
1.2 Biểu đồ hình cột.
Biểu đồ hình cột sử dụng chiều dài của các cột hình chữ nhật ( đứng hoặc nằm ngang) tương ứng với các số liệu thống kê để thể hiện các hiện tượng Biểu đồ theo hình thức này có thể dùng để thể hiện quá trình phát triển của các hiện tượng( nhấn mạnh về quan hệ so sánh) hoặc thể hiện cơ cấu thành phần trong một tổng thể
Biểu đồ này thường được dùng để thể hiện sự khác biệt, sự thay đổi về quy
mô, số lượng của một hoặc nhiều hiện tượng theo thời gian ở những lãnh thổ nhất định
Loại biểu đồ này rất trực quan, dễ hiểu, dễ phân tích phù hợp với chương trình, trình độ học sinh lớp 10 THPT
Ví dụ để thể hiện rõ số lượng bò và lợn trên thế giới trong thời kì 1980-2002, trong SGK có bảng số liệu và yêu cầu vẽ biểu đồ hình cột
Trang 4Biểu đồ thể hiện số lượng bò và lợn qua các năm
1218.1 1281.4
1320 1360.5
778.8
0 200
400
600
800
1000
1200
1400
1600
Năm
bò lợn
1.3 Biểu đồ kết hợp biểu đồ hình cột và biểu đồ đường.
Hình thức biểu đồ này rất phổ biến trong dạy học Địa lý Vì phải thể hiện các đối tượng có đơn vị khác nhau nhưng có mối quan hệ với nhau, nên người ta phải sử dụng 2 trục đứng để thể hiện các đơn vị
Ví dụ : Trong bài 29 – Địa lý ngành chăn nuôi, giáo viên có thể sử dụng bảng
số liệu sau để xây dựng biểu đồ kết hợp cột và đường để học sinh thấy rõ được tình hình phát triển, mối quan hệ giữa đàn trâu và sản lượng thịt trâu của thế giới
Đàn trâu(triệu con) 148.2 159.3 164.5 166.4
SL thịt trâu(triệu tấn) 2.3 2.8 3.0 3.1
Trang 5Biểu đồ thể hiện đàn trâu và sản lượng thịt trâu của
thế giới thời kì 1990-2002
135 140 145 150 155 160 165 170
1990 1995 2000 2002 năm
0 0.5 1 1.5 2 2.5 3 3.5
Đàn trâu Thịt trâu
1.4 Biểu đồ hình tròn.
Biểu đồ này sử dụng diện tích các hình quạt để thể hiện cơ cấu các thành phần trong một tổng thể hoặc so sánh các hiện tượng Ngoài ra biểu đồ này còn sử dụng bán kính để so sánh về quy mô của các hiện tượng hoặc kết hợp cả diện tích và bán kính để thể hiện sự thay đổi quy mô, cơ cấu của các hiện tượng (như biểu đồ bán nguyệt, biểu đồ hình vành khăn…)
Ví dụ : Cho bảng số liệu thể hiện cơ cấu dân số phân theo 2 nhóm nước trong thời kì 1950-2000.(%)
Năm Nước phát triển Nước đang
phát triển
Toàn thế giới
1950
33
67
2000
29.2
79.8 các nước phát triển các nước đang phát triển
Trang 6Cơ cấu dân số thế giới phân theo hai nhóm nước trong
thời kỳ 1950-2000
Dựa vào bảng số liệu này giáo viên có thể xây dựng biểu đồ hình tròn để học sinh có thể thấy được sự chênh lệch về dân số giữa 2 nhóm nước, xu hướng biến đổi…
1.5 Biểu đồ miền.
Biểu đồ này thường sử dụng diện tích kí hiệu hình học kết hợp với các đường
để thể hiện sự thay đổi cơ cấu của các hiện tượng theo thời gian Đây là trường hợp đặc biệt của biểu đồ hình cột khi mà chiều ngang của các cột bị thu nhỏ lại chỉ còn là đường thẳng đứng và ta nối các đỉnh cột lại
Ví dụ : Trong bài 24(Ban cơ bản): Phân bố dân cư Các loại hình quần cư và
đô thị hóa
Cho bảng số liệu:
Tỉ lệ dân cư thành thị và nông thôn thời kỳ 1900-2005(%)
Năm
Khu vực
Từ bảng số liệu trên giáo viên có thể xây dựng biểu đồ miền để học sinh dễ quan sát và nhận xét về sự thay đổi tỉ lệ dân thành thị và nông thôn trong thời
kỳ trên
Trang 7Biểu đồ thể hiện sự thay đổi tỉ lệ dân thành thị và
nông thôn trong thời kì 1900-2005
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
năm
%
Nông thôn Thành thị
2 NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG BIỂU ĐỒ.
2.1 Đối với giáo viên.
* Thu thập và phân tích số liệu thống kê.
Trước tiên giáo viên cần phải thu thập số liệu thống kê từ các tài liệu khác nhau.Trong quá trình thu thập phải đảm bảo tính khách quan, phải lựa chọn cẩn thận trước khi đem ra sử dụng, chọn số liệu, lập bảng số liệu …cần phải xây dựng bảng số liệu một cách khoa học và phải căn cứ vào mục đích, yêu cầu, mục tiêu của bài học, nội dung bài học, trình độ nhận thức của học sinh
Một số nguyên tắc cần phải đảm bảo khi phân tích bảng số liệu thống kê.:
- Phải có quan điểm lịch sử khi phân tích số liệu thống kê
- Phải chú ý tới tính lãnh thổ của lượng thông tin của số liệu thống kê
- Phải tìm mối liên hệ giữa các hiện tượng nghiên cứu và các hiện tượng liên quan trong không gian và thời gian
* Căn cứ vào mục đích, nội dung kiến thức bài học.
* Căn cứ vào mối quan hệ giữa số liệu thống kê với các loại biểu đồ.
Trang 8- Để xây dựng biểu đồ phù hợp với chức năng và hình thức, phù hợp với các
điều kiện cơ sở vật chất và thời gian dạy học ở trường phổ thông
* Biểu đồ cần phải đảm bảo tính khoa học, tính thẩm mĩ và tính giáo dục
2.2 Đối với học sinh
Để xây dựng biểu đồ cần phải căn cứ vào số liệu thống kê, mối quan hệ giữa số liệu thống kê và các loại biểu đồ để chọn hình thức biểu đồ phù hợp
Biểu đồ được xây dựng phải đảm bảo tính khoa học, chính xác, đẹp, phù hợp với thời gian…
3 QUY TRÌNH XÂY DỰNG CÁC HÌNH THỨC BIỂU ĐỒ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ LỚP 10 THPT.
3.1 Biểu đồ theo đường.(Đường biểu diễn)
- Bước 1: Xác định mục đích xây dựng biểu đồ
- Bước 2 : Xử lý số liệu phù hợp với vẽ biểu đồ
- Bước 3: Vẽ biểu đồ
+ Vẽ hệ trục tọa độ vuông góc để xác định độ lớn của biểu đồ và định vị trí, kích thước của biểu đồ
Trục đứng (trục tung) để thể hiện độ lớn của đối tượng
Trục ngang ( trục hoành) thể hiện sự thay đổi của thời gian
Xác định tỷ lệ chiều dài của trục tung và trục hoành, phải căn cứ vào chuỗi số liệu với số lớn nhất, số nhỏ nhất và nội dung thể hiện trên biểu đồ sao cho đảm bảo tính trực quan, tính thẩm mĩ, thể hiện rõ nhất hiện tượng, sau đó quy ước 1cm hoặc 1dm … tương ứng với giá trị bao nhiêu của đối tượng
+ Vẽ biểu đồ :
Xác định tọa độ các điểm thể hiện trên biểu đồ và nối các điểm đó lại bằng các đoạn thẳng để hình thành đường biểu diễn của biểu đồ
- Bước 4 : hoàn thiện biểu đồ
Đây là bước cuối cùng để hoàn thiện biểu đồ gồm ghi chú giải, ghi tên trục tọa
độ, tên biểu đồ
3.2 Biểu đồ hình cột.
Trang 9Quy trình xây dựng biểu đồ hình cột gần giống với biểu đồ theo đường, chỉ có một điểm khác :
- Biểu đồ này dùng để thể hiện :
+ Động thái của hiện tượng (nhấn mạnh quan hệ so sánh)
+ So sánh tương quan về độ lớn của hiện tượng
+ Cơ cấu thành phần tổng thể
- Các loại biểu đồ hình cột :
+ Biểu đồ cột đơn
+ Biểu đồ cột chồng
+ Biểu đồ thanh ngang
+ Biểu đồ tháp tuổi
- Hệ trục tọa độ gồm: Trục tung thể hiện độ lớn của hiện tượng, còn trục hoành thể hiện các năm hoặc các đối tượng khác nhau
- Việc chia tỷ lệ trên hệ trục tọa độ: Đối với trục tung tương tự như biểu đồ theo đường, còn trục hoành có thể chia đều, theo tỷ lệ, phi tỷ lệ tùy trường hợp sao cho phù hợp nhất
3.3 Biểu đồ kết hợp ( biểu đồ hình cột và biểu đồ theo đường).
Quy trình xây dựng biểu đồ kết hợp cột đường gần giống với quy trình xây dựng biểu đồ theo đường và biểu đồ hình cột, cần chú ý một số điểm sau:
- Việc khắc độ trên trục tung và trục hoành cần chú ý tỷ lệ
- Chú ý chọn thang chia của 2 trục tung sao cho thích hợp đảm bảo được tính khoa học và tính trực quan
3.4 Biểu đồ miền.
Quy trình vẽ biểu đồ miền cũng giống với quy trình xây dựng biểu đồ hình cột, chỉ lưu ý nếu thể hiện các đối tượng theo số liệu tương đối ta vẽ trong hình chữ nhật hoặc hình vuông, nhưng thứ tự chồng sao cho có ý nghĩa nhất Việc kí hiệu cho biểu đồ có thể sử dụng màu mực, sử dụng kẻ vạch hoặc chấm điểm…cho
Trang 10các vùng biểu hiện đối tượng, vùng có diện tích lớn nên sử dụng màu nhạt, kẻ vạch thưa hoặc chấm thưa
3.5 Biểu đồ hình tròn.
- Bước 1: Xác định mục đích của việc xây dựng biểu đồ
- Bước 2 : Xử lý số liệu
Nếu bảng số liệu là số liệu tuyệt đối ( số liệu thô ) thì phải đổi ra số liệu tương đối ( số liệu tinh)
Công thức tính như sau :
Trị số tương đối của bộ phận =( trị số tuyệt đối của bộ phận:trị số tuyệt đối tổng thể ) x 100 %
- Bước 3: Vẽ biểu đồ
+ Xác định bán kính của đường tròn
Trong trường hợp cần vẽ nhiều hình tròn có bán kính khác nhau ta phải tính bán kính phù hợp để đảm bảo tính trực quan và thẩm mỹ
Vẽ hình tròn :
+ Cần quy ước bán kính theo đơn vị độ dài (cm,dm…) cho phù hợp, đảm bảo tính trưc quan
+ Có tính tỉ lệ bán kính của 2 đường tròn nếu có diện tích không bằng nhau + Vẽ các đối tượng lên biểu đồ;
Để vẽ được chính xác ta chia hình tròn thành các hình quạt theo đúng tỉ lệ và theo trật tự của các thành phần theo chiều kim đồng hồ, các đối tượng phải đồng vị trí
Toàn bộ hình tròn là 3600 tương ứng với tỉ lệ 100%, như vậy 1% sẽ tương ứng với 3,60 trên hình tròn Trình tự thao tác vẽ từ tia 12h và vẽ đến đâu nên chú thích ngay đến đó
- Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ (ghi chú giải và tên biểu đồ)
Như vậy ta có thể khái quát quy trình xây dựng biểu đồ như sau:
- Bước 1: Xác định mục đích của việc xây dựng biểu đồ
- Bước 2: Chọn loại biểu đồ thích hợp
Trang 11- Bước 3: Xử lý số liệu thống kê thích hợp với vẽ biểu đồ
- Bước 4: Vẽ biểu đồ
- Bước 5: Hoàn thiện biểu đồ
4 BÀI TẬP ÁP DỤNG
GV cho HS làm một số bài tập trong sgk và tham khảo ngoài
IV KẾT QUẢ THỰC HIỆN
Lớp 10A2 : 32 hs có 9% dưới 5 điểm, 75% từ 5 -8 điểm, 16% trên 8,5 điểm