XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI

XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI

A ĐẶT VẤN ĐỀ

***

Sức khỏe và tính mạng là nhóm quyền nhân thân luôn tồn tại với mỗi cá nhân và không thể chuyển giao cho người khác, đồng thời cũng không thể đem nó trao đổi làm đối tượng mua, bán, tặng, cho, đặt cược hay bảo lãnh,… Bản thân hai quyền nhân thân này nếu không bị xâm phạm thì không thể làm phát sinh các quan

hệ xã hội liên quan đến tài sản mà chỉ khi bị xâm phạm gây thiệt hại về vật chất và tinh thần Nhưng những thiệt hại ấy được xác định như thế nào và người có hành vi

vi phạm phải bồi thường thiệt hại ra sao cho thỏa đáng? Trên thực tế, việc xác định thiệt hại luôn luôn gặp không ít khó khăn bởi thiệt hại gây ra thường không đơn thuần có ảnh hưởng một cách trực tiếp mà nhiều khi còn có những thiệt hại về tinh thần Bài viết sau đây sẽ đi vào tìm hiểu cách xác định thiệt hại do sức khỏe, tính mạng bị xâm phạm theo quy định của pháp luật hiện hành song song với những ví

dụ thực tiễn

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

***

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VẤN ĐỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI

I Khái niệm thiệt hại

1 Định nghĩa

Thiệt hại là sự mất mát hoặc giảm sút về một lợi ích vật chất hoặc tinh thần được pháp luật bảo vệ Thiệt hại trong trách nhiệm dân sự phải là sự thiệt hại thực

tế về tài sản hoặc tổn thất tinh thần dẫn đến thiệt hại về tài sản có thể tính được bao gồm các khoản sau:

(i) Những chi phí phải bỏ ra (chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế khắc phục thiệt hại)

(ii) Những hư hỏng mất mát về tài sản

(iii) Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút

Thiệt hại trong trách nhiệm dân sự còn là sự tổn thất về tinh thần do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm nhưng không dẫn đến thiệt hại về tài sản

Theo thông tư số 173/UBTP ngày 23/3/1972 của Tòa án nhân dân tối cao xác

định: “là thiệt hại về vật chất, biểu hiện cụ thể là thiệt hại về tài sản hoặc là những

chi phí và những thu nhập bị giảm sút hay bị mất do có sự thiệt hại về tính mạng, sức khỏe đưa đến”

Theo giáo trình Luật Dân sự trường Đại học Luật Hà Nội năm 1993 coi:

“Thiệt hại là tổn thất thực tế tính được thành tiền và xảy ra do việc xâm phạm đến

tính mạng, sức khỏe, danh sự, uy tín, tài sản mà gây ra cho bên bị thiệt hại”

Theo Nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao số 03/2006/NĐ-HĐTP ngày 08 tháng 07 năm 2006 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Dân sự 2005 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Thiệt hại bao gồm thiệt hại về vật chất và thiệt hại do tổn thất về tinh thần:

Thứ nhất, thiệt hại về vật chất bao gồm: Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm quy định tại Điều 608 BLDS; thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm quy định tại khoản 1 Điều 609 BLDS; thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm quy định tại khoản 1 Điều 610 BLDS; thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm quy định tại khoản 1 Điều 611 BLDS

Thứ hai, thiệt hại do tổn thất về tinh thần của cá nhân được hiểu là do sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm mà người bị thiệt hại hoặc do tính mạng

bị xâm phạm mà người thân thích gần gũi nhất của nạn nhân phải chịu đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, bị giảm sút hoặc mất uy tín, bị bạn bè xa lánh

do bị hiểu nhầm và cần phải được bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất mà họ phải chịu

Thứ ba, thiệt hại do tổn thất về tinh thần của pháp nhân và các chủ thể khác không phải là pháp nhân (gọi chung là tổ chức) được hiểu là do danh dự,

uy tín bị xâm phạm, tổ chức đó bị giảm sút hoặc mất đi sự tín nhiệm, lòng tin vì bị hiểu nhầm và cần phải được bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất

mà tổ chức phải chịu

2 Thiệt hại: Những tổn thất thực tế về vật chất và những tổn thất về tinh thần 2.1 Những tổn thất thực tế về vật chất

Thiệt hại vật chất tức là thiệt hại có thể tính được thành tiền, mang tính giá trị, biểu hiện ở những dạng cụ thể như:

- Mất tài sản: tài sản không còn tồn tại trên thực tế, tài sản đã bị hủy hoại, bị tiêu hủy không còn khả năng để sửa chữa, khôi phục lại hoặc là tài sản đã bị chuyển giao không còn khả năng tìm thấy

VD: Do có xích mích với A, B ném đá vỡ kính cửa oto của A

- Những chi phí cho sự ngăn chăn, sửa chữa, thay thế Cụ thể là những phí tổn phải

bỏ ra có thể là tiền hoặc những tài sản khác nhằm khôi phục lại nguyên trạng tài sản hoặc có thể ngăn ngừa thiệt hại xảy ra do hành vi trái pháp luật của người gây thiệt hại

VD: B ném vỡ cửa kính ôtô của A Thiệt hại trực tiếp ở đây là ô kính bị vỡ ngoài ra

đồ nội thất trong xe cũng bị hư hỏng nên những chi phí cụ thể ở đây là chi phí thay kính và chi phí sữa chữa những đồ nội thất bị hư hỏng khác

- Thiệt hại vật chất cũng có thể là những chi phí phải bỏ ra do bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe như chi phí cứu chữa bao gồm viện phí, tiền thuốc men,… và chi phí cho việc bồi dưỡng, chăm sóc phục hồi chức năng cho bên bị thiệt hại

- Trường hợp người bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe mất hoàn toàn khả năng lao động hoặc mất một phần khả năng lao động từ đó dẫn đến việc mất đi những thu nhập về sau hoặc những thu nhập về sau hoặc những thu nhập về sau bị giảm sút so với thu nhập bình quân trước khi thiệt hại Những khoản thu nhập bị mất hoặc giảm sút cũng được coi là thiệt hại phải bồi thường

VD: A vượt ẩu và đã dùng xe oto quệt vào xe máy của B khiến B ngã gãy chân không thể đi làm được trong khi công việc chính của B là xe ôm Vì gãy chân, B không thể tiếp tục làm công việc xe ôm được nữa mà phải chuyển sang bán quán nước Thu nhập của B từ 2.500.000 đồng/tháng đã giảm xuống còn 1.500.000 đồng/tháng Thiệt hại ở đây là khoản chênh lệch 1.000.000 đồng/tháng

Thiệt hại về tài sản phải là thiệt hại thực tế đã xảy ra và tính được bằng tiền hoặc những thiệt hại trong thực tế chưa xảy ra nhưng chắn chắn sẽ xảy ra cũng

VD: Thu nhập bình quân hàng tháng bị giảm sút do bị thiệt hại về sức khỏe làm mất khả năng lao động hoặc hoa màu chuẩn bị đến ngày thu hoạch bị hư hỏng hoặc súc vật sắp đến ngày đẻ… do hành vi trái pháp luật đã chết

2.2 Những tổn thất về tinh thần

Đây là những thiệt hại do bị xâm phạm về danh dự, uy tín, nhân phẩm VD:

A đánh B bầm dập mắt trái B đi làm và giao tiếp với đồng nghiệp thì bị cho rằng

do quan hệ bất chính với vợ của A nên mới bị A đánh ghen Thiệt hại của B ở đây không những là những tổn thất về sức khỏe từ vết thương ở mắt trái mà còn là những tổn thương về tinh thần Nếu B là người nổi tiếng, B thậm chí còn có thể phải bỏ ra các chi phí để cải chính trên các phương tiện thông tin đại chúng Những thiệt hại này không chỉ gây ra cho cá nhân mà còn có thể xảy ra đối với doanh nghiệp trong quá trình sản xuất kinh doanh

II Xác định thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm

1 Các quy định của pháp luật về xác định thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm

Theo Điều 609 BLDS 2005, thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm được xác định bao gồm những chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút của người gây thiệt hại

Theo quy định tại mục II, Nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao số 03/2006/NĐ-HĐTP ngày 08 tháng 07 năm 2006 hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Dân sự 2005 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm bao gồm những chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút của nạn nhân

và đã được chi tiết hóa gồm các khoản tiền thuê phương tiện đưa người bị thiệt hại đến bệnh viện, tiền thuốc và các khoản chi cho các dịch vụ chiếu, chụp cắt lớp, siêu

âm, xét nghiệm, truyền máu theo yêu cầu của bác sĩ điều trị Trong trường hợp người chịu thiệt hại về sức khỏe bị gây thương tích về phần đầu, phần chi, phần da, mắt,… thì những khoản người bị gây thiệt hại được bồi thường xác định được gồm

các khoản chi cho việc lắp chân giả, tay giả, mắt giả, tiền giải phẫu thẩm mỹ khác

để hồi phục phục phần nào về thẩm mỹ của khuôn mặt người đó như trước khi chưa

bị gây thiệt hại như chi phí làm mũi, làm môi, làm cằm giả; chi phí khắc phục lại làn da do bị cháy, bị bỏng do lửa cháy, do hóa chất, do axit và các khoản chi để mua xe đẩy, nạng chống…

Thiệt hại còn bao gồm những chi phí liên quan đến chức năng thu nhập của người bị gây thiệt hại Những thu nhập đó có thể bị giảm sút hoặc mất đi ngay sau khi hành vi gây thiệt hại xảy ra

2 Thiệt hại của người bị gây thiệt hại về sức khỏe

2.1 Thiệt hại về vật chất

Thiệt hại vật chất tức là thiệt hại có thể tính được thành tiền, mang tính giá trị, bao gồm:

Thứ nhất: Thiệt hại là những chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút của người bị thiệt hại

Thứ hai: Thiệt hại là thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại; nếu thu nhập thực tế của người bị thiệt hại không ổn định và không thể xác định được thì áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại

Thứ ba: Thiệt hại là những chi phí hợp lý và phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị; nếu người bị thiệt hại mất khả năng lao động và cần có người thường xuyên chăm sóc thì thiệt hại bao gồm cả chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị thiệt hại

Thứ tư: Thiệt hại là mức bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần do các bên thoả thuận; nếu không thoả thuận được thì mức tối đa không quá ba mươi tháng lương tối thiểu do Nhà nước quy định

2.1.1 Những chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng phục hồi sức khỏe và chức năng bị mất, bị giảm sút của người bị thiệt hại

“Chi phí hợp lý” là những chi phí liên quan trực tiếp đến việc khắc phục hậu quả của hành vi gây thiệt hại về sức khỏe cho người bị gây thiệt hại

Các chi phí này gồm có:

Một là các khoản tiền chi phí khám chữa bệnh như chi phí sơ cứu ban đầu, tiền thuốc theo đơn của bác sĩ, tiền điều trị gồm các chi phí khác để điều trị ngoài đơn thuốc như tiền chụp phim, điện não đồ, phẫu thuật, truyền dịch thay thế các bộ phận của cơ thể, tiền giám định sức khỏe,… hay các khoản viện phí đối với những người bị gây thiệt hại phải điều trị nội trú

Hai là các khoản tiền bồi dưỡng để phục hồi sức khỏe (trước và sau khi ra viện) và chi phí để mua sắm các phương tiện kỹ thuật cần thiết nhằm làm phục hồi chức năng bị mất, bị giảm sút cho người bị thiệt hại

2.1.2 Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại

“Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút” là khoản thu nhập không thu được của người bị thiệt hại trong hoặc sau thời gian điều trị do họ phải nghỉ việc để điều trị hay mất khả năng lao động Nó cũng là khoản tiền chênh lệch giữa thu nhập

có được trước khi sức khỏe bị thiệt hại

Trường hợp 1: Thu nhập bị giảm sút VD: B làm công cho một công ty trách nhiệm hữu hạn Thu nhập thực tế của B trước khi sức khoẻ bị xâm phạm là ổn định, trung bình mỗi tháng là 600 ngàn đồng Do sức khoẻ bị xâm phạm, B phải điều trị

và trong thời gian điều trị công ty trả cho B 50% tiền lương là 300 ngàn đồng Trong trường hợp này thu nhập thực tế của B mỗi tháng bị giảm sút 300 ngàn đồng

Trường hợp 2: Thu nhập không đổi VD: C là công chức có thu nhập hàng tháng ổn định 500 ngàn đồng Do sức khoẻ bị xâm phạm, C phải điều trị và trong thời gian điều trị cơ quan vẫn trả đủ các khoản thu nhập cho C Trong trường hợp này thu nhập thực tế của C không bị mất

Trường hợp 3: Thu nhập bị mất VD: A làm nghề sửa xe máy tự do Thu nhập thực tế của A trước khi sức khoẻ bị xâm phạm là ổn định, trung bình mỗi tháng là

một triệu đồng Do sức khoẻ bị xâm phạm, A phải điều trị nên không có khoản thu nhập nào Trong trường hợp này thu nhập thực tế của A bị mất

2.1.3 Chi phí hợp lý và phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị thiệt hại trong thời gian điều trị và chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị thiệt hại

Ngoài các khoản chi phí cho chính bản thân người bị thiệt hại thì người gây thiệt hại còn phải bồi thường những chi phí và thu nhập thực tế bị mất cho người trực tiếp chăm sóc người bị hại trong thời gian điều trị vết thương Những khoản tiền này gồm có tiền tàu, xe đi lại, tiền ăn ở, thu nhập bình quân hang tháng của họ Trường hợp sau khi bị xâm phạm sức khỏe, người bị thiệt hại mất khả năng lao động và không tự phục vụ được những sinh hoạt tối thiểu cho bản than, cần phải có người thường xuyên chăm sóc và họ cũng không còn khả năng cấp dưỡng cho những người mà họ thường xuyên cấp dưỡng thì người gây thiệt hại cũng có trách nhiệm phải bồi thường cả những khoản này

2.2 Thiệt hại về tinh thần

Thiệt hại về tinh thần là chi phí cho những tổn thất về tinh thần, những thiệt hại phi vật chất có ảnh hưởng tới tính cách và đời sống nội tâm của người bị gây thiệt hại

3 Cách xác định thiệt hại của người bị gây thiệt hại về sức khỏe

3.1 Người bị thiệt hại có thu nhập thực tế, hợp pháp

Việc xác định thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại được xác định theo hai bước:

Bước một: Xác định thu nhập thực tế của người bị thiệt hại trong thời gian điều trị là có hay không Trong trường hợp người bị gây thiệt hại có thu nhập thì thu nhập thực tế của họ là bao nhiêu?

Bước hai: Lấy tổng số thu nhập thực tế mà người bị thiệt hại có được trong thời gian điều trị so sánh với thu nhập thực tế tương ứng được xác định tại Bước một Nếu có khoản chênh lệch tức là thu nhập thực tế của người này bị giảm sút, nếu không xác định được những khoảng chênh lệch này thì thu nhập thực tế của người bị gây thiệt hại không bị mất

Sau đây là hai trường hợp người có thu nhập thực tế, hợp pháp bị gây thiệt hại:

Trường hợp 1: Nếu trước khi bị gây thiệt hại về sức khỏe, người bị thiệt hại

có thu nhập ổn định từ tiền lương trong biên chế, tiền công từ hợp đồng lao động, thì căn cứ vào mức lương, tiền công của tháng trước liền kề với tháng người đó bị gây thiệt hại về sức khỏe nhân với thời gian người đó phải điều trị, để xác định thu nhập thực tế của người đó bị gây thiệt hại

Trường hợp 2: Nếu trước khi người bị gây thiệt hại về sức khỏe, người bị thiệt hại có những thu nhập không ổn định trong từng tháng thì láy mức thu nhập trung bình của sáu tháng liền kề trước khi sức khỏe bị xâm phạm nhân với thời gian điều trị để xác định thu nhập thực tế của người bị gây thiệt hại về sức khỏe Trong trường hợp không đủ sáu tháng để tính mức thu nhập bình quân của người đó thì lấy tổng thu nhập của các tháng chia cho tổng số tháng để tính

3.2 Người bị thiệt hại không có thu nhập thực tế ổn định hoặc chưa có thu nhập

Trường hợp 1: Nếu trước khi sức khỏe bị xâm phạm, người bị thiệt hại có thu nhập thực tế nhưng thu nhập thực tế không ổn định, khó xác định vì người này không thể có chuyên môn, nghề nghiệp ổn định và đã làm nhiều việc khác nhau để kiếm sống, như làm thuê, chở xe ôm, tìm kiếm vật liệu để bán kiếm tiền như vỏ chai, giấy vụn,… Có nghĩa là ai cần thực hiện những công việc giản đơn, không

cần chuyên môn và kỹ thuật là người này có thể đáp ứng ngay, theo dạng dịch vụ

hè phố Trong trường hợp này thì xác định mức thu nhập trung bình của lao động

phổ thông cùng loại nhân với thời gian điều trị để xác định khoản thu nhập thực tế

bị mất của người bị gây thiệt hại

Trường hợp 2: Nếu người bị gây thiệt hại về sức khỏe chưa làm việc, chưa

có thu nhập thực tế thì không được bồi thường theo quy định tại Điểm b Khoản 1

Điều 609 BLDS: “Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút của người bị thiệt hại;

nếu thu nhập thực tế của người bị thiệt hại không ổn định và không thể xác định được thì áp dụng mức thu nhập trung bình của lao động cùng loại”.

3.3 Xác định thiệt hại từ phần thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc người bị gây thiệt hại về sức khỏe

Trong trường hợp sau khi điều trị, người bị thiệt hại về sức khỏe mất khả năng lao động và cần có người thường xuyên chăm sóc thì phải bồi thường chi phí hợp lý cho việc chăm sóc người bị thiệt hại Những chi phí hợp lý cho người thường xuyên chăm sóc người bị thiệt hại được xác định bằng mức tiền công trung bình trả cho người chăm sóc người tàn tật tại địa phương nơi người bị thiệt hại cư trú.Việc bồi thường này được hiểu như một nguyên tắc và chỉ tính bồi thường thiệt hại cho một người chăm sóc người bị thiệt hại mất khả năng lao động

Trường hợp 1: Nếu người chăm sóc người bị gây thiệt hại về sức khỏe có thu nhập thực tế ổn định từ tiền lương trong biên chế, tiền công có được từ hợp đồng lao động, thì căn cứ vào mức lương, tiền công lao động của tháng liền kề trước khi người đó phải chăm sóc người bị thiệt hại nhân với thời gian chăm sóc để xác định khoản thu nhập thực tế bị mất do phải nghỉ việc

Trường hợp 2: Nếu người chăm sóc người bị gây thiệt hại về sức khỏe có việc làm và có thu nhập ổn định hàng tháng, nhưng thu nhập trong các tháng cao thấp khác nhau, thì lấy mức thu nhập trung bình của sáu tháng liền kề (nếu chưa đủ sáu tháng thì của tất cả các tháng) trước khi người đó chăm sóc người bị thiệt hại

về sức khỏe nhân với thời gian chăm sóc để xác định khoản thu nhập bị mất