Đề tài sáng kiến kinh nghiệm

Đề tài, sáng kiến, kinh nghiệm

cộng hòa x hội chủ nghĩa việt namã hội chủ nghĩa việt nam

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc.

-đề tài sáng kiến kinh nghiệm

I- Sơ yếu lý lịch:

Ngày tháng năm sinh: 13- 12- 1974

Chức vụ và đơn vị công tác: Giáo viên

Trờng THCS Cao Viên Trình độ chuyên môn: Đại học Môn Ngữ văn

Ngoại ngữ:

Trình độ chính trị:

- Sơ cấp

- Trung cấp

- Đại học

- Sau đại học

- Khen thởng (ghi hình thức cao nhất): Đạt danh hiệu Giáo viên giỏi cấp cơ

sở

II/ nội

II/ nội dung đề tài

- Tên đề tài:

Để dạy – học tốt văn thuyết minh

- Lý do chọn đề tài:

Lần đầu tiên, văn bản thuyết minh đợc đa vào chơng trình Ngữ văn THCS So với các loại văn bản tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận thì đây là một khái niệm mới mẻ với cả ngời dạy và ngời học Tuy nhiên trong thực tế loại văn bản này ngày càng trở nên thông dụng, phổ biến, có phạm vi sử dụng rộng rãi trên tất cả các lĩnh vực của đời sống, Mua một cái tivi, xe máy, đều phải kèm bản thuyết minh để ta hiểu tính năng, cấu tạo, cách sử dụng, cách bảo quản Đến một thắng cảnh, trớc cổng ra vào thế nào cũng có bảng ghi lời giới thiệu về lai lịch, sơ đồ Cầm quyển sách, bìa sau có thể có lời giới thiệu tóm tắt nội dung Trong sách giáo khoa có bài trình bày thí nghiệm, sự kiện lịch sử, tiểu sử nhà văn tất cả đều

là văn bản thuyết minh Vậy trong đời sống không lúc nào ta thiếu đợc văn bản thuyết minh Việc học và làm tốt kiểu bài này ở học sinh để sử dụng trong cuộc sống là điều tất yếu Vì vậy tôi đã chọn đề tài này

Phạm vi và thời gian thực hiện đề tài:

Đề tài này là suy nghĩ, kinh nghiệm tôi tích luỹ và áp dụng trong suốt quá trình giảng dạy ở đây, tôi trình bày những nội dung, biện pháp và kết quả năm học 2005- 2006 ở lớp 8A, 8B

III Quá trình thực hiện đề tài

1.Khảo sát thực tế:

Đa văn bản thuyết minh vào nhà trờng là nhằm cung cấp cho học sinh một kiểu văn bản thông dụng rèn luyện kỹ năng tri thức khách quan, khoa học; nâng cao năng lực t duy và biểu đạt cho học sinh Muốn làm đợc văn bản thuyết minh không đơn thuần chỉ dừng lại ở suy nghĩ, quan sát mà phải điều tra, nghiên cứu, học hỏi thì mới làm đợc Điều này khác hẳn với kiểu văn bản nghị luận, tự sự, miêu tả, biểu cảm hay hành chính công vụ nên học sinh gặp nhiều khó khăn trong học tập Điều này là hợp lý, bởi xuất phát từ điều kiện thực tế là học sinh ở nông thôn chúng ta ít đợc đi tham quan du lịch, tài liệu tra cứu không nhiều, lợng kiến thức học hỏi từ các bậc phụ huynh cũng rất hạn chế Đây thực sự là khó khăn cho việc dạy của giáo viên và học của học sinh Vậy phải làm thế nào để dạy – học văn thuyết minh? Tôi đã suy nghĩ và áp dụng một số nội dung, biện pháp trong giảng dạy kiểu văn bản này Qua thực hiện, tôi thấy học sinh thực sự có tiến

bộ và bản thân cũng tự phát huy, nâng cao năng lực chuyên môn

2 Những biện pháp thực hiện ( Nội dung chủ yếu của đề tài)

A Hình thành và củng cố những đặc điểm của văn bản thuyết minh

1) Thuyết minh là gì?

Trớc hết cần giúp học sinh hiểu đây là loại văn bản khác hẳn tự sự( vì không có

sự việc và diễn biến), khác với miêu tả( vì không đòi hỏi miêu tả cụ thể để ngời đọc

cảm thấy mà cốt làm ngời ta hiểu), khác với nghị luận( vì không có luận điểm, luận

cứ), khác với hành chính công vụ( vì không trình bày yêu cầu nguyện vọng)

Giáo viên sẽ giúp học sinh nắm vững sự khác biệt của các kiểu loại văn bản bằng những đoạn văn cụ thể về cùng một đối tợng

Miêu tả:

Tán lá phợng rộng, xanh rì, trùm kín cả một góc sân Những cành cây khoẻ khoắn nh những cánh tay khổng lồ toả ra mọi phía Gốc cây xù xì, màu nâu sẫm săn chắc nh một cơ thể dám nắng trong lao động Hè đến, cây phợng bừng nở những trùm hoa rực rỡ nh những đốm lửa bập bùng

Biểu cảm:

Có ai lại cha từng một lần ngẩn ngơ ngắm những cánh phợng thắp lửa giữa tán phợng xanh Màu đỏ của hoa phợng nh sức sống của tuổi trẻ, dù có rơi, có lạc khỏi chùm vẫn vẹn nguyên sắc đỏ

Thuyết minh:

Cây phợng thuộc loại cây bóng mát, thân gỗ, vỏ màu nâu sẫm Cây có thể cao hàng chục mét Lá phợng thuộc họ lá kép, những phiến lá chi chít những chiếc lá li ti mà che rợp cả sân trờng Đẹp nhất là hoa Thuộc họ đậu, hoa phợng

nh cánh bớm xoè ra, rực rỡ sắc đỏ, thỉnh thoảng xen vài cánh vàng nhạt tạo nên sự hài hoà độc đáo

Qua đây có thể thấy văn bản thuyêt minh là văn bản sử dụng phơng thức trình bày, giới thiệu, giải thích nhằm trả lời những câu hỏi: Sự vật ( hiện tợng) ấy

là gì? Có đặc điểm gì ? Vì sao nh vậy? Nó có lợi ích gì? Sử dụng, chăm sóc và bảo quản ra sao?

2) Đặc điểm của văn bản thuyết minh

- Cung cấp tri thức khách quan: Muốn vậy phải tiến hành điều tra,học hỏi,

nghiên cứu, tích luỹ tri thức về đối tợng Ngời thuyết minh không đợc phép h cấu, tởng tợng, không dùng cảm quan cá nhân để thay đổi thông tin về đối tợng, sự việc Tất cả những gì trình bày trong bài thuyết minh phải chính xác, đúng đặc

tr-ng, bản chất, trình tự của đối tợng Tức là phải tôn trọng sự thật

- Tính thực dụng: Cung cấp tri thức xác thực, hữu ích, giúp con ngời có hiểu

biết, hành động, thái độ, sử dung, bảo quản đúng đắn với sự vật, hiện tợng quanh mình

- Cách diễn đạt: Phải trình bày tri thức rõ ràng

Ngôn ngữ phải chính xác, sinh động Thuyết minh thuộc lĩnh vực nào thì sử dụng những thuật ngữ, khái niệm có tính chất chuyên ngành đó

Để thu hút ngời đọc, tăng thêm nhận thức, tin tởng vào vấn đề, ngời viết có thể kết hợp sử dụng linh hoạt một số phơng thức biểu đạt khác nh miêu tả, biểu cảm, tự sự

3) Các phơng pháp thuyết minh

Phơng pháp thuyết minh là vấn đề then chốt của bài văn thuyết minh Nắm

đợc các phơng pháp thì học sinh biết sẽ phải ghi nhận thông tin, lựa chọn số liệu

để thuyết minh một cách rõ ràng, hấp dẫn Cụ thể có 6 phơng pháp thuyết minh:

- Phơng pháp nêu định nghĩa, giải thích : Là phơng pháp vận dụng tri thức

để nêu khái niệm về sự vật hiện tợng Thờng ở câu mở đầu của bài văn Có mô hình cấu tạo “ C là V”

- Phơng pháp liệt kê: Trình bày tri thức theo một trật tự nhất định, tạo sự

phong phú trong nội dung thuyết minh, tăng sức thuyết phục với ngời đọc

- Phơng pháp nêu ví dụ: Đa những dẫn chứng cụ thể, xác thực từ thực tế

cuộc sống, tài liệu

- Phơng pháp dùng số liệu: Là dùng một loại ví dụ vào trờng hợp các sự vật

có biểu hiện đặc trng ở số lợng, số liệu có thể lấy từ thực tế khảo sát, tài liệu xác thực

- Phơng pháp so sánh: Đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác

nhằm làm nổi bật bản chất của vấn đề đang đợc thuyết minh

- Phơng pháp phân tích, phân loại: Là chia vấn đề, đối tợng, thuyết minh

thành nhiều loại để làm rõ từng ý Phơng pháp này làm cho nội dung thuyết minh mạch lạc, tránh chung chung hoặc quá tỉ mỉ

Mỗi phơng pháp đều đợc cụ thể qua những ví dụ cho học sinh nắm vững Giáo viên giúp học sinh thấy rõ: trong một bài thuyết minh, thờng sử dụng kết hợp nhiều phơng pháp thuyết minh để đạt hiệu quả cao nhất

B Tích hợp các văn bản thuyết minh trong chơng trình

Thật ra văn bản thuyết minh không xa lạ gì với học sinh Giáo viên yêu cầu học sinh nhớ lại, tìm hiểu những văn bản thuyết minh đã học trong chơng trình

Theo trục tích hợp dọc, ở lớp 6 có : Cầu Long Biên - chứng nhân lịch sử

Động Phong Nha

Lớp 7 có : Ca Huế trên sông Hơng

Theo trục tích hợp ngang có những văn bản:

Thông tín về ngày Trái đất năm 2000

Ôn dịch, thuốc lá

Bài toán dân số

Đây là những văn bản thuyết minh mẫu mực để học sinh học tập và vận dụng

Trong giờ dạy tìm hiểu văn bản Ôn dịch, thuốc lá,giáo viên bên cạnh giúp học sinh tìm hiểu về tính nhật dụng, cách lập luận, đặc sắc về nội dung, cũng cần

để các em hiểu rõ về các khía cạnh của văn bản thuyết minh qua đây:

- Đối tợng thuyết minh: Tác hại của thuốc lá

- Cung cấp tri thức chính xác, khách quan, hữu ích về tác hại của thuốc lá với sức khoẻ, kinh tế, đạo đức

- Phối kết hợp nhiều phơng pháp thuyết minh: Liệt kê, nêu định nghĩa, dùng

số liệu, so sánh, nêu ví dụ để thuyết minh sinh động, rõ ràng về thuốc lá và tác hại của nó/

- Từ ngữ, hình ảnh, diễn đạt trong sáng, chặt chẽ, gợi cảm

Tích hợp việc dạy Tập làm văn với các văn bản là việc làm thờng xuyên, liên tục của ngời giáo viên Và chỉ có nh thế, sự tơng tác giữa các phân môn sẽ giúp việc dạy và học thực sự có hiệu quả cao nhất

C Rèn kỹ năng làm bài thuyết minh

B

ớc 1 : Xác định đối tợng thuyết minh

Đề văn thuyết minh rất đa dạng với nhiều kiểu cấu trúc diễn đạt khác nhau:

có khi là một câu văn, nhiều khi là một câu đặc biệt, chỉ dề cập tới đối tợng Những đề mà sách giáo khoa Ngữ văn 8 giới thiệu đều thuộc dạng này.Muốn làm bài, học sinh phải xác định đối tợng thuyết minh

Do đặc điểm của học sinh lớp 8 còn nhỏ, lợng kiến thức còn hạn chế, nên sách giáo khoa chỉ yêu cầu thuyết minh về những đối tợng rất gần gũi, chỉ cần các

em có ý thức quan sát, tìm hiểu thì sẽ làm đợc

Ví dụ:

- Đề : “ Chiếc nón lá Việt Nam”  yêu cầu thuyết minh về nón lá Việt Nam

- Đề : Giới thiệu một gơng mặt trẻ của thể thao Việt Nam  yêu cầu học sinh chọn đối tợng thuyết minh là ngời cụ thể mà mình hiểu biết, yêu thích Nhng phải đảm bảo mấy tiêu chuẩn:

+ Là vận động viên nổi tiếng

+ Có nhiều thành tích

+ Còn trẻ

Từ đó học sinh sẽ chọn: Nguyễn Thuý Hiền

Đàm Thanh Xuân

B

ớc 2: Không có tri thức, hiểu biết về đối tợng thì không thể làm văn thuyết

minh đợc Tôi hớng dẫn và yều cầu các em tích luỹ tri thức từ sách báo, tài liệu, học hỏi ngời lớn Đồng thời cho các em thấy muốn có tri thức, bản thân cần biệt:

- Quan sát để tìm hiểu bản chất của đối tợng, đặc điểm chính- phụ, ý nghĩa, tác dụng

Ví dụ: Đầu giun đất có cơ phát triển và trơn để đào chui trong đất Mình giun

đất có chất nhờn để da luôn ớt, giảm ma sát khi chui trong đất

- Tra cứu tài liệu có ghi chép Thực tế cho thấy văn bản thuyết minh có thể sử dụng nhiều nguồn thông tin, tri thức về vấn đề đang đề cập

- Biết phân tích : Chia tách đối tợng theo cấu tạo của nó; từ đó đi vào trọng tâm vấn đề

B

ớc 3: Tìm ý và xây dựng bố cục

* Mở bài: Giới thiệu đối tợng thuyết minh

* Thân bài: Là trọng tâm, gồm nhiều ý sắp xếp theo trình tự nhất định, liên kết nhau để lần lợt thuyết minh về đối tợng

Tuỳ từng đối tợng thuyết minh mà lựa chọn, sắp xếp ý cho phù hợp Cụ thể:

1 Thuyết minh về đồ vật: Cấu tạo – công dụng – cách sử dụng

2 Thuyết minh về loài vật: Đặc điểm sinh học- lợi ích- chăm sóc

3 Thuyết minh về danh nhân: Thân thế – sự nghiệp

4 Thuyết minh về một thể loại văn học: Đặc điểm hình thức

5 Thuyết minh về một phơng pháp, cách làm: Nguyên vật liệu- cách làm – yêu cầu thành phẩm

6 Thuyết minh vê một danh thắng: vị trí địa lý – lịch sử – giá trị văn hoá, kinh tế

7 Thuyết minh về tác phẩm: hoàn cảnh ra đời, giá trị nội dung, nghệ thuật,

vị trí trong dòng, nền văn học

8 Thuyết minh về sự vật – hiện tợng

ở Thân bài, các phơng pháp thuyết minh hầu nh đều đợc sử dụng

* Kết bài: ý nghĩa, công dụng của đối tợng thuyết minh

ớc 4: Viết đoạn văn là khâu quan trọng Ngoài đoạn mở đầu và kết thúc, căn cứ các ý lớn hớng dẫn học sinh hình thành các đoạn văn tơng ứng Giữa các

đoạn văn phải có sự liên kết: Các câu, từ ngữ mở đầu hay kết thúc đoạn văn Xét

về cấu tạo, đoạn văn thuyết minh có một số mô hình sắp xếp thờng gặp:

- Theo thứ tự cấu tạo của sự vật ( 1 đồ dùng, loài vật )

- Theo thứ tự nhận thức( về 1 danh thắng )

- Theo thứ tự diễn biến của sự việc ( về 1 trò chơi, một thí nghiệm )

- Theo thứ tự chính - phụ ( 1 danh thắng, một sản phẩm )

Đoạn văn thuyết minh có thể viết theo lối quy nạp, diễn dịch hoặc song hành

Ví dụ: Giới thiệu về nhà văn Nam Cao

Mở bài: Nam Cao tên thật là Trần Hữu Trị, quê ở làng Đại Hoàng, tổng Cao

Đà, huyện Nam Sang, Phủ Lý Nhân, tỉnh Hà Nam( Nay là xã Hoà Hậu, huyện Lý Nhân, Nam Hà) Ông sinh ngày 29 – 10 – 1915 trong một gia đình trung nông Thân bài:

- Về thân thế, cuộc đời

- Về sự nghiệp văn học, Nam Cao bắt đầu cầm bút từ 1936 Một số tác phẩm

đầu tay của ông đợc đăng báo với các bút danh Nguyệt, Thuý R, Xuân Du Nhng phải đến 1941, khi tác phẩm Chí Phèo ra đời thì Nam Cao mới thực sự chứng tỏ

đ-ợc tài năng nghệ thuật và t tởng độc đáo của mình Dù xuất hiện muộn nhng ông

đợc đánh giá là một trong những cây bút xuất sắc của trào lu hiện thực phê phán Việt Nam

 Trình tự diễn biến theo thời gian

+ Phong cách nghệ thuật của Nam Cao vừa tỉnh táo, sắc lạnh, vừa nặng trĩu suy t và đằm thắm yêu thơng Văn Nam Cao vừa đảm bảo tính chân thực, vừa thấm đợc ý vị triết lý trữ tình

 Trình tự nhận thức, phơng pháp liệt kê

Khối lợng tác phẩm văn học của Nam Cao để lại khá lớn Chỉ điểm qua một

số tác phẩm chính cũng đã thấy đợc đóng góp vô cùng to lớn của ông Về truyện ngắn có Chí Phèo, Trăng Sáng, T cách mõ, Đời thừa, Lão Hạc, Đôi mắt Tiểu thuyết thì có Sống mòn ký thì có ở rừng

 Đoạn văn diễn dịch, phơng pháp liệt kê

Kết bài: Cuộc đời lao động nghệ thuật về lý tởng nhân đạo, lý tởng cách mạng cũng nh sự hi sinh anh dũng của Nam Cao đã trở thành tấm gơng đẹp – tấm gơng của nhà văn – chiến sĩ

Với học sinh, trong giờ học, khi làm bài tập ở nhà, tôi luôn nhắc nhở, yêu cầu học sinh vận dụng viết đoạn văn, tự sửa, góp ý cho nhau dới sự hớng dẫn của giáo viên

B

ớc 5: Viết bài hoàn chỉnh và kiểm tra lại bài

Từ 4 bớc trên, học sinh dễ dàng hoàn thành bài thuyết minh hoàn chỉnh của mình Để làm tốt, nhất thiết phải tiến hành lần lợt các bớc trên Trong khi viết, rèn cho học sinh diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng kết hợp các phơng thức tự sự, miêu tả, biểu cảm Có nh vậy thì bài thuyết minh mới thực sự chính xác, đáng tin cậy, chặt chẽ và hấp dẫn

D Tích luỹ của giáo viên

Tạo hứng thú và làm bài thuyết minh đạt kết quả cao ở học sinh là việc làm không dễ dàng Muốn đạt mục đích, ngời giáo viên phải thực sự tâm huyết, nhiệt tình giảng dạy Tự trau dồi, nâng cao nghiệp vụ của bản thân Để làm đợc điều đó, tôi luôn tìm đọc các sách, tài liệu tham khảo về kiểu loại thuyết minh Tìm hiểu, tra cứu các từ điển Tích hợp với các môn học khác để bổ sung thêm kiến thức cho bản thân và học sinh Su tầm các văn bản thuyết minh, cẩm nang du lịch, các bài giới thiệu để học sinh thêm hứng thú trong giờ học Rèn cho học sinh cách tích luỹ tri thức, từ nhiều nguồn và có ghi chép

Bên cạnh đó, tôi luôn có ý thức trao đổi, học hỏi từ đồng nghiệp để rút ra những nội dung, phơng pháp để công tác đạt kết quả

IV Kết quả thực hiện có so sánh đối chứng

Sau 5 tiết học về văn bản thuyết minh, học sinh có bài viết số 3, kết quả của bài viết này còn hạn chế:

Đa số các em đều biết cách làm và đáp ứng một phần đặc điểm yêu cầu của văn bản thuyết minh Việc sắp xếp ý còn lộn xộn và diễn đạt khô cứng khiến bài viết thiếu hấp dẫn khó hiểu Nắm bắt đợc kết quả và nguyên nhân đó, tôi kịp thời khắc phục, uốn nắn học sinh Đến bài viết số 4, số 5 kết quả thực sự có sự đổi thay tích cực:

8B 9hs = 20% 16hs = 35% 20hs = 45% 0

V Những kiến nghị và đề nghị sau quá trình thực hiện đề tài

Rất mong các cấp lãnh đạo ngành giáo dục phổ biến các đề tài sáng kiến kinh nghiệm để giáo viên chúng tôi đợc học hỏi và áp dụng, nâng cao chất lợng

và hiệu quả giáo dục

Do năng lực còn hạn chế, kinh nghiệm chuyên môn cha cao nên đề tài sáng kiến kinh nghiệm này còn nhiều khiếm khuyết, rất mong Hội đồng khoa học các cấp xem xét, đánh giá và góp ý

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Cao Viên, ngày 11 tháng 5 năm 2006

Ký tên

Nguyễn Thị Phơng

ý kiến nhận xét và đánh giá của

Hội đồng khoa học cơ sở

Chủ tịch hội đồng

(Ký tên, đóng dấu)