Chuyên đề Rèn kĩ năng cảm thụ Văn 9

Trong cuộc sống công nghiệp hoá, hiện đại hoá hôm nay, điều ấy càng vô cùng cần thiết.Là ngờigiáo viên dạy văn, tôi thiết nghĩ việc "Trồng ngời" phải đợcbắt đầu từ những giờ dạy thật cụ

Sở giáo dục và đào tạo hà tĩnh

I- Đặt vấn đề.

Ngời xa đã từng nói: Nghề dạy học và nghề thầythuốc rất cần có nhân tâm.Cái tâm vĩnh cửu của ngờithầy bao giờ cũng rất cần thiết Kết quả mà thầy mang lạicho đời đâu phải đợc làm ra trong một ngày, mộttháng mà là cả một quá trình bền bỉ liên tục nh dòngsông mang nặng phù sa lặng lẽ bồi đắp đôi bờ rồi lặng lẽchảy xuôi ra biển.Nhng trong thâm tâm ngời thầy thậthạnh phúc, bởi lẽ thầy luôn mang những "Hạt phù sa" nhỏ béthôi nhng lại có ích cho đời Những" hạt phù sa" ấy chính làtri thức,những nét đẹp làm ngời, mà hàng ngày, hàng giờ

nh con ong cần mẫn, qua giờ giảng thầy đã tích luỹ trongtâm hồn các em Trong cuộc sống công nghiệp hoá, hiện

đại hoá hôm nay, điều ấy càng vô cùng cần thiết.Là ngờigiáo viên dạy văn, tôi thiết nghĩ việc "Trồng ngời" phải đợcbắt đầu từ những giờ dạy thật cụ thể, ngời thầy phải có ph-

ơng pháp bồi dỡng năng lực cảm thụ tác phẩm văn học.Cónhà nghiên cứu cho rằng: "Phơng pháp bồi dỡng năng lựccảm thụ là chìa khoá quan trọng nhất để học sinh mở cánhcửa vào khám phá tác phẩm một cách hứng thú" Ngời thầythật là hạnh phúc nếu qua mỗi giờ dạy văn học trò đợc bồi

đắp thêm một chút tri thức, tình cảm, lẽ sống làm ngời, tròbiết thế nào là vẻ đẹp tình ngời qua từng trang sách.Muốnvậy phải làm cho học sinh yêu thích môn ngữ văn, say sa

đến với văn học Điều đó đòi hỏi phẩm chất năng lực củahọc sinh phải đợc hình thành và phát triển từ quá trình dạyhọc tác phẩm văn chơng.Nh vậy trách nhiệm của ngời giáoviên hết sức to lớn, tức là phải nắm vững phơng pháp bồi d-ỡng kĩ năng tiếp nhận văn học cho học sinh.Thủ tớng Phạm

Văn Đồng đã từng nói với giáo viên dạy văn: "Phải suy nghĩ,phải tìm tòi, phải sáng tạo, phải xây dựng một phơng phápdạy văn thích hợp đem lại hiệu quả tốt".

2.Cơ sở thực tiễn:

Trong thực tế ở trờng THCS hiện nay, chất lợnghọc môn ngữ văn cha đạt kết quả cao, thậm chí nhiều emcòn ngại học môn ngữ văn, khi làm văn có thái độ trông chờvào tài liệu, nếu không thì nhờ viện trợ của bạn bè

Nguyên nhân, một phần là do nhu cầu xã hội, nên tâm lícủa đa phần phụ huynh quan tâm nhiều đến môn học tựnhiên, nên việc học môn ngữ văn có phần giảm sút Nhng

một nguyên nhân nữa( Nguyên nhân chủ yếu) là do việc

dạy các tác phẩm văn học còn mang tính áp đặt, một chiềugiáo viên cứ truyền thụ cho học sinh, còn học sinh cha tiếpcận đến tác phẩm mà đều thông qua giáo viên truyền lại,

mà có truyền lại đi chăng nữa, thì đã đúng phơng pháp,

đã lôi cuốn học sinh, đã đa học sinh vào hứng thú học vănhay cha Vấn đề này tôi đã điều tra về việc học văn hai lớp

ở trờng tôi và có kết quả là: Lớp 9A( 35 học sinh ), trong đóchỉ có 15 em thích học văn, còn lại là 20 không có hứng thúgì khi nói học văn; ở lớp 9C (35 học sinh), trong đó có 13 emthích học văn, còn 22 em cũng không có hứng thú gì khihọc văn Và những em học sinh có hứng thú học văn ấy cũng

là những học sinh có năng lực cảm thụ tác phẩm văn học

(Tôi đã điều tra và có kết quả chênh lệch không đáng kể )

Trớc thực trạng ấy bản thân tôi là một giáo viên dạy vănTrung học cơ sở, nhiều đêm băn khoăn, trăn trở, thiết nghĩngời giáo viên phải làm sao để tạo cho học sinh có hứng thútrong giờ dạy tác phẩm văn học, phải làm sao cho học sinh cónăng lực cảm thụ tác phẩm văn học Điều đó đòi hỏi phải

trau dồi về phơng pháp dạy học, kích thích t duy, rèn luyệnnăng lực cảm thụ văn học cho các em Chính vì thế bản

thân tôi mạnh dạn đa ra : "Một vài kinh nghiệm về

ph-ơng pháp bồi dỡng năng lực cảm thụ tác phẩm văn học cho học sinh Trung học cơ sở" để cùng bạn đọc chia sẽ

và trao đỗi.Đó cũng là lí do tôi chọn đề tài này

II-Giải quyết vấn đề.

1.Những vấn đề chung

Bồi dỡng năng lực cảm thụ tác phẩm văn họctrong giờ dạy văn chủ yếu đợc thể hiện qua các hình thứcsau:

* Thứ nhất: Rèn luyện năng lực tri giác ngôn ngữ.

Hình thức này đòi hỏi giáo viên phải gợi dẫn chohọc sinh hiểu đợc nội dung, ý nghĩa của tác phẩm trongmột bài văn Bởi vì ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên, là cái vỏvật chất của tác phẩm văn học, toàn bộ giá trị tác phẩm vănhọc tồn tại trong hệ thống đó.Do vậy muốn bớc chân vàothế giới của tác phẩm ta phải đi trên con đờng tri giác củangôn ngữ.Giải thích các nghĩa, các yếu tố ngôn ngữ đểhình thành các biểu tợng nghệ thuật làm cho tác phẩm sốngdậy,âm vang,cựa quậy là đọc đợc giọng điệu nhà văn, các

ý nằm dới câu chữ.Phải bồi dỡng năng lực đọc văn, tức lànăng lực tri giác các giá trị của võ âm thanh đó.Học văn,

đọc nh thế nào thì sẽ cảm nhận nh thế ấy.Nếu đọc tốtthì cảm nhận đợc cái hay ở tác phẩm, nếu đọc không tốtthì sẽ làm mất đi cái đẹp của tác phẩm Khi đọc cần chú ýhai cấp độ đọc là đọc đúng và đọc hay Học sinh phảibiết tập hợp các yếu tố ngôn ngữ để tạo biểu tợng cho văn

ngữ.

Đây là hình thức hoạt động tiếp diễn của hoạt

động tri giác ngôn ngữ, cảm nhận tác phẩm từ vỏ âm thanh

đến hình tợng.Tác phẩm đợc tái hiện trong học sinh khôngcòn là "Tổng hợp kí hiệu chết" , mà nó đang dạt dào trongtâm trí của các em.Tức là hình tợng tác phẩm thực sự ám

ảnh ngời đọc, gây cho ngời đọc một tâm thế hào hứng khitiếp xúc với tác phẩm Ngời đọc nh thấy các nhân vật đang

đi, đứng , nói, cời Cuộc sống của các nhân vật trong tácphẩm đang đợc vận động trớc mắt họ Nhng tởng tợng chỉnảy sinh trong hoàn cảnh tình huống có vấn đề và chỉbắt đầu bằng hình ảnh.Trách nhiệm của ngời giáo viênphải gợi dẫn cho học sinh tiếp nhận tác phẩm, trách tởng tợngtiêu cực, nh ảo giác, hoang tởng, cần gợi dẫn học sinh tởng t-ợng tích cực ( Thờng gắn với ớc mơ, khát vọng sáng tạo).Cần

lu ý, các kiểu tái hiện trên đây không áp dụng đồng loạtcho mọi tác phẩm mà phải căn cứ vào đặc trng thể loại, thipháp của từng tác phẩm để áp dụng thì mới có thể xâmnhập thực sự vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm

* Thứ ba : Rèn luyện năng lực liên tởng nghệ thuật.

Liên tởng là hoạt động tâm lí để tiếp nhận tácphẩm nhằm đa hình ảnh thế giới nghệ thuật vào tâm hồnngời đọc, mục đích là huy động đánh thức t duy, đánhthức cảm xúc nơi học sinh.Tuy nhiên giáo viên phải định h-ớng cho học sinh trong quá trình liên tởng, hớng dẫn học sinhtìm tòi phát hiện, để cho học sinh có những liên tởng bất

ngờ, thú vị Bớc này không chỉ đòi hỏi học sinh phải tri giác,tởng tợng mà còn phải biết phân tích các nghĩa so sánh,tổng hợp, khái quát để nắm bắt tác phẩm nh một chỉnhthể Điều này phụ thuộc vào mức độ thích hợp của hệ thốngcâu hỏi mà giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh Câu hỏiphải ngắn gọn dễ hiểu và tập trung vào những dấu hiệuhình thức có hàm lợng nghệ thuật cao, không sa vào vụnvặt, tản mạn.Vấn đề quan trọng là khi hớng dẫn học sinhphát hiện các yếu tố trong cấu trúc tác phẩm thì giáo viênphải xác định một cách chắc chắn những yếu tố có giá trịnghệ thuật trên cơ sở những tiêu chí rõ ràng, tránh sa đàtheo học sinh.

thể đến khái quát tác phẩm.

Tác phẩm văn học là một chỉnh thể, mỗi chi tiết

đều mang ý nghĩa khái quát của tác phẩm, cảm thụ chi tiết

và biết cắt nghĩa khái quát của nó trong chỉnh thể là nănglực cần thiết Nếu hoạt động phân tích cụ thể đa lại chohọc sinh "Tháo gỡ" các chi tiết tác phẩm, thì hoạt động kháiquát đòi hỏi học sinh phải biết so sánh, tổng hợp để pháthiện ra quan hệ gắn kết các chi tiết khỏi văn cảnh của vănbản, kèm theo tai hoạ phiếm diện hoá ý nghĩa tác phẩm Ng-

ợc lại nếu giáo viên chỉ giúp học sinh chú ý vào quan hệ tácphẩm thì có khi lại dẫn đến suy diễn thái quá.Vấn đề làtrong mạng lới chi tiết đã dệt nên hình thức tác phẩm.Chúng

ta phải xác định đợc chi tiết có khả năng tập trung nhiềugiềng mối của mạng lới thì mới hòng có cơ hội hiểu đúng,hiểu rõ, khái quát sâu sắc tác phẩm văn chơng.Việc nắmbắt giềng mối tác phẩm phải xuất phát từ nhiều góc độtham chiếu khác nhau Đó có thể là yếu tố giọng điệu, đó

có thể là yếu tố tạo hình, tất cả góp phần làm nên cái thầncủa tác phẩm.

Điều này đòi hỏi giáo viên phải có năng lực dẫn dắt học sinh

đi từ cụ thể đến khái quát

thẩm mỹ.

Đây là năng lực chuyển rung động của tâm hồnnhà văn sang tâm hồn ngời đọc, giáo viên phải biết bồi dỡngtâm hồn cho học sinh biết rung động trớc cái đẹp Bồi dỡngthị hiếu thẩm mỹ cho học sinh.Từ tác phẩm văn học các emnhận biết đợc cái đẹp, cái đẹp luôn hiện lên trong tácphẩm văn học một cách rõ nét.Mỗi phẩm văn học đều mangmột vẻ đẹp riêng, muốn thấy đợc vẻ đẹp đó nh thế nào tahãy xem tác phẩm đó tác giả gữi gắm cho bạn đọc điềugì

Đây là một yếu tố cơ bản để bồi đắp thêm phơng phápcảm thụ tác phẩm văn học

của học sinh

Tự bộc lộ là hoạt động nhất thiết phải có trong quátrình giảng tác phẩm văn học, bởi vì chỉ có bộc lộ nhữngcảm nhận từ tác phẩm của học sinh thì giáo viên mới đo đợcmức độ thâm nhập từ tác phẩm của các em.Dạy học sinhchiếm lĩnh tác phẩm là phải làm cho học sinh có một sự vận

động cảm xúc nội tâm, chuyển cảm xúc từ tác phẩm thànhcảm xúc của các em Nhiệm vụ chúng ta là giao cho học sinhvào việc sáng tạo giải quyết những nghịch lí trong tácphẩm và những nghịch lí tơng đồng trong cuộc sống theo

quan điểm của mỗi cá nhân một cách tự giác( Câu hỏi ở

đây chủ yếu là câu hỏi nêu vấn đề )

* Thứ bảy : Rèn luyện năng lực tự nhận thức

Tự nhận thức là mục đích nhân học của vănhọc.Đích của văn chơng là cuộc đời và con ngời Dạy họcsinh chiếm lĩnh tác phẩm là dạy học sinh có một sự vận

động cảm xúc, chuyển chân lí nghệ thuật thành chân lícuộc sống, chuyển chân lí cuộc sống thành chân lí tựnghiệm Nói ngắn gọn là biến đổi sự nhận thức trong họcsinh

ứng dụng là hoạt động nhằm rèn luyện phơngpháp, kĩ năng cho học sinh qua hệ thống bài tập, hoạt độngnày đòi hỏi giáo viên phải đa ra hệ thống bài tập thực hànhsát với thực tiễn, phải sinh động nh chính cuộc sống và cótính tiêu biểu, nh vậy mới tạo cho học sinh tính năng độngkhi vào đời

*Từ lí thuyết về phơng pháp cảm thụ tác phẩmvăn học, tôi mạnh dạn áp dụng vào một tác phẩm cụ thểtrong chơng trình ngữ văn trung học cơ sở và đẫ có kếtquả rất tốt Bây giờ mời các bạn xem tôi khai thác một tácphẩm văn học trong chơng trình Ngữ văn 9

2.Những vấn đề cụ thể.

*âp dụng một vài kinh nghiệm về phơng pháp bồi dỡng năng lực cảm thụ tác phẩm văn học cho học sinh THCS.

Sau đây tôi xin trình bày một vài phơng pháp

cảm thụ văn học qua văn bản: "Mùa xuân nho nhỏ" của

Thanh Hải

và trình bày hiểu biết của

mình về Tác giả Thanh Hải và

hoàn cảnh ra đời bài thơ:"Mùa

xuân nho nhỏ"

+Giáo viên bổ sung thêm t liệu

về tác giả và bài thơ để tạo

tâm thế cho giờ học

+Học sinh bộc lộnhững hiểu biết củamình về tác giả vàbài thơ

+ Học sinh nghe, khắcsâu kiến thức

Kết quả cần đạt ở thao tác 1.

Thanh Hải ( 1930-1980 ) tên thật là Phạm BáNgoãn, quê ở Phong Điền, Thừa Thiên-Huế Ông hoạt độngvăn nghệ từ cuối những năm kháng chiến chống Pháp Thamgia hai cuộc kháng chiến, bám trụ quê hơng trong nhữngnăm tháng gay go ác liệt nhất của cách mạng Huế giảiphóng, ông gắn bó với quê hơng Bị bệnh hiểm nghèo song

+Sau khi đọc diễn cảm bài thơ(

Thầy đọc mẫu trò đọc lại) giáo

viên khơi gợi cho học sinh xác

định thể thơ

+Hỏi:Bài thơ:"Mùa xuân nho

nhỏ" Là bài thơ tả cảnh mùa

xuân hay bày tỏ trực tiếp cảm

xúc khi mùa xuân đến

+ Học sinh đọc diễncảm, xác định thểthơ

+Học sinh thảo Bộc lộ

luận-Kết quả cần đạt ở thao tác 2.

Bài thơ năm chữ có chủng loại cảnh sắc mùa xuâncủa đất trời và cuộc sống đầy sức xuân của đất nớc, củadân tộc Nhng đó không phải là bức thông điệp chủ yếu

mà nhà thơ muốn gữi tới bạn đọc, cái chủ yếu là thế giới nộitâm của nhà thơ, là sự giải bày những cảm xúc dâng trào

và những suy nghĩ sâu sắc về lối sống của mỗi con ngờitrớc cuộc đời.Vì vậy đây là một bài thơ trữ tình

* Thao tác 3: Dựa vào mạch cảm xúc bài thơ, xác định kết cấu văn bản.

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học

sinh

Hỏi: Bài thơ gồm sáu khổ, sáu

khổ thơ ấy đợc liên kết với nhau

+Say sa ngây ngất trớc cảnh mùa xuân

+ Suy nghĩ tự hào trớc cuộc sống đầy sức xuân của

Thao tác thâm nhập vào hình tợng chủ thể trữtình.

Giáo viên: Nhà thơ- Chủ thể trữ tình xuất hiện dới nhân

vật trữ tình " Tôi", ( Tôi đa tay tôi hứng) ,và đến cuối cùng bài thơ là "Ta ",(Ta làm con chim hót ) Bởi thơ trữ tình

nhà thơ xuất hiện nh: " Ngời đại diện cho xã hội, thời đại và

nhân loại"-Belinxki.

a Ngây ngất trớc vẻ đẹp mùa xuân của đất trời.

Giáo viên gợi dẫn câu hỏi : Đến với bài thơ, đầu tiên ta

gặp cảnh đất trời vào xuân qua cái nhìn của nhà thơ

* Thao tác 1.

sinh

Hỏi: Nhà thơ miêu tả đất trời

vào xuân bằng những chi tiết

cụ thể nào? Cảnh hiện lên ra

chim chiền chiện đang hót vang trời" Hình ảnh nào cũngtơi tắn đầy sức sống Chỉ bằng vài nét phác hoạ mà tácgiả đã gợi cho ta hình dung đợc cảnh sắc mùa xuân của xứHuế, với không gian cao rộng, màu sắc tơi tắn, âm thanhrộn ràng tơi vui

Nó thờng có nhịp thơ 3/2 hoặc 2/3 nh hát dặm Nghệ Tĩnh.Cách ngắt nhịp rất linh hoạt, khiến cho đoạn thơ khôngchỉ hay về ý mà còn hay về nhạc điệu:

Mọc giữa/ dòng sông xanh ( 2/ 3 ) Một bông hoa/ tím biếc (3 / 2 ) Ơi/ con chim chiền chiện ( 1/ 4 )

Nhịp thơ tung tăng, rộn ràng nh nỗi lòng của tác giả đangdâng trào một niềm vui sớng

b.Tự hào về cuộc sống đầy sức xuân của dân tộc .

ảnh nào?

+Từ mùa xuân của đất nớc của

cách mạng, nhà thơ có suy t gì

về đất nớc về nhân dân?

+Từ những suy t đã nói lên tấm

lòng của tác giả nh thế nào với

đất nớc?

+ Học sinh bộc lộ

+ Học sinh bộc lộ

Kết qủa cần đạt ở thao tác 1.

Mùa xuân có hình ảnh ngời cầm súng, ngời ra

đồng Ngời lính khoác trên mình cành lá ngụy trang mangtheo sức sống mùa xuân Ngời nông dân đem mồ hôi, sứclao động cần cù, làm nên mùa xuân cho ruộng đồng.Tác giảsuy t về đất nớc đang gian lao, nhng đất nớc đầy tơisáng.Từ đó ta thấy đợc tấm lòng của tác giả là sự thơngcảm, trân trọng, tự hào,tin tởng vào đất nớc

c.Bổn phận của mỗi ngời trớc mùa xuân của đất nớc.

bổn phận của mỗi ngời trớc cuộc đời.Vì thế chủ thể trữtình tự xng là"Tôi" đầu bài thơ, sau chuyển sang đại từ

*Thao tác 1 ý nghĩa của hình ảnh thiên

nhiên trong bài thơ.

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học

sinh

+ Những hình ảnh đẹp của + Học sinh bộc lộ

là rất nhỏ bé, thì cũng là lẽ tự nhiên nh con chim mang đếntiếng

hót,bông hoa toả hơng sắc Nếu nh mọi ngời đều có ýthức đóng góp cái đẹp nhất, cái tinh tuý nhất của mình dù

là nhỏ bé thì dân tộc, đất nớc luôn có sức sống mùa xuân

2.3.Phơng pháp bồi dỡng năng lực tự nhận thức, tự bộc lộ.

Thao tác1 Giải mã nhan đề bài thơ,Tìm t

tính từ " Nho nhỏ ".

Chính sự kết hợp lệch chuẩn này đã đem đến một ýnghĩa mới

Bài thơ này ở khổ thứ nhất có từ "Mùa xuân" ta vẫn nhận ra

là mùa xuân của đất trời.Đến khổ thơ 2 và 3 ta hiểu dợc làmùa xuân của đất nớc đầy sức xuân của dân tộc.Đến khổthơ cuối có hình ảnh đợc đa lên làm nhan đề bài thơ "Mùa xuân nho nhỏ" Vậy là đến đây mùa xuân không còn

là nghĩa đen nữa mà đó là một nghĩa suy ra rất mới mẻ.Nhà thơ nguyện làm một "mùa xuân nho nhỏ" nghĩa lànguyện sống đẹp, nguyện đem lại cái gì đó tơi đẹp nhấtcủa mình để cống hiến cho cuộc sống, để hoà nhập vào

mùa xuân lớn của đất nớc ( Dù là tuổi hai mơi, dù là khi tóc

bạc ) Mùa xuân ở mọi ngời tuy là"Nho nhỏ", nhng cái bé nhỏ

ấy có ý nghĩa nếu nh nó đợc hoà nhập vào mùa xuân lớncủa đất nớc, của dân tộc

Giáo viên: Vậy bài thơ " Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải

đã đề cao một vấn đề lớn thuộc nhân sinh quan Vấn đềsống có ích, sống đẹp của mỗi con ngời trong cộng đồngchính là đã cống hiến phần bé nhỏ của mình.T tởng gữigắm kín đáo trong bài thơ là nh vậy

2.4 Rèn luyện năng lực liên tởng nghệ thuật.

* Thao tác 1 Những đặc sắc nghệ thuật của