Vật lý hạt nhân ôn thi ĐH

* Độ hụt khối và năng lượng liên kết + Độ hụt khối của một hạt nhân là hiệu số giữa tổng khối lượng của các nuclôn cấu tạo nên hạt nhân và khối lượng hạt nhân đó: ∆m = Zmp + A – Zmn – mh

Trang 1

 Ôn tập Lý 12 chương trình nâng cao – Biên soạn: Dương Văn Đổng – Trường THPT Nguyễn Văn Linh, Bình Thuận  Trang 1

IX VẬT LÝ HẠT NHÂN

A TÓM TẮT LÝ THUYẾT

1 Tính chất và cấu tạo hạt nhân.

* Cấu tạo hạt nhân

+ Hạt nhân được cấu tạo từ những hạt nhỏ hơn gọi là các nuclôn Có hai loại nuclôn: prôtôn, kí hiệu p, khối lượng mp = 1,67262.10-27 kg, mang điện tích nguyên tố dương +e, và nơtron kí hiệu n, khối lượng mn = 1,67493.10-27 kg, không mang điện Prôtôn chính là hạt nhân nguyên tử hiđrô

+ Số prôtôn trong hạt nhân bằng số thứ tự Z của nguyên tử; Z được gọi là nguyên tử số Tổng số các nuclôn trong hạt nhân gọi là số khối, kí hiệu A Số nơtron trong hạt nhân là: N = A – Z

+ Kí hiệu hạt nhân: X A

Z Nhiều khi, để cho gọn, ta chỉ cần ghi số khối, vì khi có kí hiệu hóa học thì đã xác định được Z

* Đồng vị

Đồng vị là những nguyên tử mà hạt nhân chứa cùng số prôtôn Z (có cùng vị trí trong bảng hệ thống tuần hoàn), nhưng có số nơtron N khác nhau

Các đồng vị được chia làm hai loại: đồng vị bền và đồng vị phóng xạ Trong thiên nhiên có khoảng gần

300 đồng vị bền; ngoài ra người ta còn tìm thấy vài nghìn đồng vị phóng xạ tự nhiên và nhân tạo

* Đơn vị khối lượng nguyên tử

Trong vật lí hạt nhân, khối lượng thường được đo bằng đơn vị khối lượng nguyên tử, kí hiệu là u Một đơn

vị u có giá trị bằng

12

1 khối lượng của đồng vị cacbon 126C; 1 u = 1,66055.10-27 kg

Khối lượng của một nuclôn xấp xĩ bằng u Nói chung một nguyên tử có số khối A thì có khối lượng xấp xĩ bằng A.u

* Khối lượng và năng lượng

Hệ thức Anhxtanh giữa năng lượng và khối lượng: E = mc2

c

E

chứng tỏ khối lượng có thể đo bằng đơn vị của năng lượng chia cho

c2, cụ thể là eV/c2 hay MeV/c2 Ta có: 1 u = 1,66055.10-27 kg = 931,5 MeV/c2

Theo lí thuyết của Anhxtanh, một vật có khối lượng m0 khi ở trạng thái nghỉ thì khi chuyển động với tốc độ

v, khối lượng sẽ tăng lên thành m với: m =

2 2 0

1

c v

m

− trong đó m0 gọi là khối lượng nghỉ và m gọi là khối lượng động

* Lực hạt nhân

Lực tương tác giữa các nuclôn trong hạt nhân là lực hút, gọi là lực hạt nhân, có tác dụng liên kết các nuclôn lại với nhau Lực hạt nhân không phải là lực tĩnh điện, nó không phụ thuộc vào điện tích của nuclôn

So với lực điện từ và lực hấp dẫn, lực hạt nhân có cường độ rất lớn (gọi là lực tương tác mạnh) và chỉ tác dụng khi 2 nuclôn cách nhau một khoảng bằng hoặc nhỏ hơn kích thước hạt nhân (khoảng 10-15 m)

* Độ hụt khối và năng lượng liên kết

+ Độ hụt khối của một hạt nhân là hiệu số giữa tổng khối lượng của các nuclôn cấu tạo nên hạt nhân và khối lượng hạt nhân đó: ∆m = Zmp + (A – Z)mn – mhn

+ Năng lượng liên kết của hạt nhân là năng lượng toả ra khi các nuclôn riêng rẽ liên kết thành hạt nhân và đó cũng là năng lượng cần cung cấp để phá vở hạt nhân thành các nuclôn riêng rẽ: Wlk = ∆m.c2

+ Năng lượng liên kết tính cho một nuclôn ε =

A

W lk

gọi là năng lượng liên kết riêng của hạt nhân, đặc trưng cho sự bền vững của hạt nhân Hạt nhân có năng lượng liên kết riêng càng lớn thì càng bền vững

2 Phản ứng hạt nhân.

* Phản ứng hạt nhân

+ Phản ứng hạt nhân là mọi quá trình dẫn đến sự biến đổi hạt nhân

+ Phản ứng hạt nhân thường được chia thành hai loại:

- Phản ứng tự phân rã một hạt nhân không bền vững thành các hạt khác

- Phản ứng trong đó các hạt nhân tương tác với nhau, dẫn đến sự biến đổi chúng thành các hạt khác

Phản ứng hạt nhân dạng tổng quát: A + B → C + D

* Các định luật bảo toàn trong phản ứng hạt nhân

+ Định luật bảo toàn số nuclôn (số khối A): Trong phản ứng hạt nhân, tổng số nuclôn của các hạt tương tác bằng tổng số nuclôn của các hạt sản phẩm

Trang 2

+ Định luật bảo toàn điện tích: Tổng đại số điện tích của các hạt tương tác bằng tổng đại số các điện tích của các hạt sản phẩm

+ Định luật bảo toàn năng lượng toàn phần (bao gồm động năng và năng lượng nghỉ): Tổng năng lượng toàn phần của các hạt tương tác bằng tổng năng lượng toàn phần của các hạt sản phẩm

+ Định luật bảo toàn động lượng: Véc tơ tổng động lượng của các hạt tương tác bằng véc tơ tổng động lượng của các hạt sản phẩm

+ Lưu ý: trong phản ứng hạt nhân không có sự bảo toàn khối lượng.

* Năng lượng trong phản ứng hạt nhân

Xét phản ứng hạt nhân: A + B → C + D

Gọi mo = mA + mB và m = mC + mD Ta thấy m0 ≠ m

+ Khi m0 > m: Phản ứng tỏa ra một năng lượng: W = (m0 – m)c2 Năng lượng tỏa ra này thường gọi là năng lượng hạt nhân Các hạt nhân sinh ra có độ hụt khối lớn hơn các hạt nhân ban đầu, nghĩa là các hạt nhân sinh

ra bền vững hơn các hạt nhân ban đầu

+ Khi m0 < m: Phản ứng không thể tự nó xảy ra Muốn cho phản ứng xảy ra thì phải cung cấp cho các hạt A

và B một năng lượng W dưới dạng động năng Vì các hạt sinh ra có động năng Wđ nên năng lượng cần cung cấp phải thỏa mãn điều kiện: W = (m – m0)c2 + Wđ Các hạt nhân sinh ra có độ hụt khối nhỏ hơn các hạt nhân ban đầu, nghĩa là kém bền vững hơn các hạt nhân ban đầu

* Hai loại phản ứng hạt nhân tỏa năng lượng

+ Hai hạt nhân rất nhẹ (A < 10) như hiđrô, hêli, … kết hợp với nhau thành một hạt nhân nặng hơn Vì sự tổng hợp hạt nhân chỉ có thể xảy ra ở nhiệt độ cao nên phản ứng này gọi là phản ứng nhiệt hạch

+ Một hạt nhân nặng vỡ thành hai mãnh nhẹ hơn (có khối lượng cùng cỡ) Phản ứng này gọi là phản ứng phân hạch

3 Phóng xạ.

* Hiện tượng phóng xạ

Phóng xạ là hiện tượng một hạt nhân không bền vững tự phát phân rã, phát ra các tia phóng xạ và biến đổi thành hạt nhân khác

Quá trình phân rã phóng xạ chỉ do các nguyên nhân bên trong gây ra và hoàn toàn không phụ thuộc vào các tác động bên ngoài

Người ta quy ước gọi hạt nhân phóng xạ là hạt nhân mẹ và các hạt nhân dược tạo thành là hạt nhân con

* Các tia phóng xạ

+ Tia α: là chùm hạt nhân hêli 4

2He, gọi là hạt α, được phóng ra từ hạt nhân với tốc độ khoảng 2.107 m/s Tia

α làm ion hóa mạnh các nguyên tử trên đường đi của nó và mất năng lượng rất nhanh Vì vậy tia α chỉ đi được tối đa 8 cm trong không khí và không xuyên qua được tờ bìa dày 1 mm

+ Tia β: là các hạt phóng xạ phóng ra với vận tốc rất lớn, có thể đạt xấp xĩ bằng vận tốc ánh sáng Tia β cũng làm ion hóa môi trường nhưng yếu hơn so với tia α Vì vậy tia β có thể đi được quãng đường dài hơn, tới hàng trăm mét trong không khí và có thể xuyên qua được lá nhôm dày cỡ vài mm

Có hai loại tia β:

- Loại phổ biến là tia β- Đó chính là các electron (kí hiệu 0

1

− e)

- Loại hiếm hơn là tia β+ Đó chính là pôzitron, kí hiệu là 0

1

điện tích nguyên tố dương

+ Tia γ: là sóng điện từ có bước sóng rất ngắn (dưới 10-11 m), cũng là hạt phôtôn có năng lượng cao Vì vậy tia

γ có khả năng xuyên thấu lớn hơn nhiều so với tia α và β Trong phân rã α và β, hạt nhân con có thể ở trong trạng thái kích thích phóng ra tia γ để trở về trạng thái cơ bản

* Định luật phóng xạ :

Trong quá trình phân rã, số hạt nhân phóng xạ giảm theo thời gian theo định luật hàm mũ với số mũ âm Các công thức biểu thị định luật phóng xạ: N(t) = N0 T

t

−

2 = N0 e- λ t và m(t) = m0 T

t

−

2 = m0 e- λ t Với λ =

T T

693 , 0 2

nhân chất phóng xạ còn lại 50% (50% số lượng hạt nhân bị phân rã)

* Độ phóng xạ

Độ phóng xạ của một lượng chất phóng xạ đặc trưng cho tính phóng xạ mạnh hay yếu của nó, được xác

định bởi số hạt nhân bị phân rã trong 1 giây: H = - t∆N

∆ = λN = λ N0 T

t

−

2 = λN0e- λ t = H0 T

t

−

2 = H0e- λ t

Trang 3

Đơn vị đo độ phóng xạ là becơren (Bq): 1 Bq = 1 phân rã/giây Trong thực tế còn dùng đơn vị curi (Ci): 1

Ci = 3,7.1010 Bq, xấp xĩ bằng độ phóng xạ của một gam rađi

* Đồng vị phóng xạ

Ngoài các đồng vị phóng xạ có sẵn trong thiên nhiên, gọi là đồng vị phóng xạ tự nhiên, người ta cũng chế tạo được nhiều đồng vị phóng xạ, gọi là đồng vị phóng xạ nhân tạo Các đồng vị phóng xạ nhân tạo thường thấy thuộc loại phân rã β và γ Các đồng vị phóng xạ của một nguyên tố hóa học có cùng tính chất hóa học như đồng vị bền của nguyên tố đó

Ứng dụng: Đồng vị 6027Co phóng xạ tia γ dùng để soi khuyết tật chi tiết máy, diệt khuẫn để bảo vệ nông sản, chữa ung thư Các đồng vị phóng xạ A+ 1

ZX được gọi là nguyên tử đánh dấu, cho phép ta khảo sát sự tồn tại, sự phân bố, sự vận chuyển của nguyên tố X Phương pháp nguyên tử đáng dấu có nhiều ứng dụng quan trọng trong sinh học, hóa học, y học, Đồng vị cacbon 14

6C phóng xạ tia β- có chu kỳ bán rã 5730 năm được dùng

để định tuổi các vật cổ

4 Phản ứng phân hạch - Phản ứng nhiệt hạch.

* Sự phân hạch

Dùng nơtron nhiệt (còn gọi là nơtron chậm) có năng lượng cở 0,01 eV bắn vào 235U ta có phản ứng phân hạch: 1

0n + 135

92U → 1

1

A

Z X1 + 2

2

A

Z X2 + k1

0n Đặc điểm chung của các phản ứng phân hạch: sau mỗi phản ứng đều có hơn hai nơtron được phóng ra, và mỗi phân hạch đều giải phóng ra năng lượng lớn Người ta gọi đó là năng lượng hạt nhân

* Phản ứng phân hạch dây chuyền

+ Các nơtron sinh ra sau mỗi phân hạch của urani (hoặc plutoni, …) lại có thể bị hấp thụ bởi các hạt nhân urani (hoặc plutoni, …) khác ở gần đó, và cứ thế, sự phân hạch tiếp diễn thành một dây chuyền Số phân hạch tăng lên rất nhanh trong một thời gian rất ngắn, ta có phản ứng phân hạch dây chuyền

+ Điều kiện xảy ra phản ứng phân hạch dây chuyền: muốn có phản ứng dây chuyền ta phải xét tới số nơtron trung bình k còn lại sau mỗi phân hạch (còn gọi là hệ số nhân nơtron) có thể gây ra phân hạch tiếp theo

- Nếu k < 1 thì phản ứng dây chuyền không xảy ra

- Nếu k = 1 thì phản ứng dây chuyền tiếp diễn nhưng không tăng vọt, năng lượng tỏa ra không đổi và có thể kiểm soát được Đó là chế độ hoạt động của các lò phản ứng hạt nhân

- Nếu k > 1 thì dòng nơtron tăng liên tục theo thời gian, phản ứng dây chuyền không điều khiển được, năng lượng tỏa ra có sức tàn phá dữ dội (dẫn tới vụ nổ nguyên tử)

Để giảm thiểu số nơtron bị mất vì thoát ra ngoài nhằm đảm bảo có k ≥ 1, thì khối lượng nhiên liệu hạt nhân phải có một giá trị tối thiểu, gọi là khối lượng tới hạn mth Với 235U thì mth vào cỡ 15 kg; với 239Pu thì mth vào

cỡ 5 kg

* Phản ứng nhiệt hạch

Khi hai hạt nhân nhẹ kết hợp lại để tạo nên một hạt nhân nặng hơn thì có năng lượng tỏa ra Ví dụ: 2

1H + 2 1

H → 3

2He + 01n + 4 MeV

Phản ứng kết hợp hạt nhân chỉ xảy ra ở nhiệt đô rất cao nên mới gọi là phản ứng nhiệt hạch

* Phản ứng nhiệt hạch trong vũ trụ

Phản ứng nhiệt hạch trong lòng Mặt Trời và các ngôi sao là nguồn gốc năng lượng của chúng

* Thực hiện phản ứng nhiệt hạch trên Trái Đất

Trên Trái Đất, con người đã thực hiện được phản ứng nhiệt hạch dưới dạng không kiểm soát được Đó là

sự nổ của bom nhiệt hạch hay bom H (còn gọi là bom hiđrô hay bom khinh khí)

Vì năng lượng tỏa ra trong phản ứng nhiệt hạch lớn hơn năng lượng tỏa ra trong phản ứng phân hạch rất nhiều nếu tính theo khối lượng nhiên liệu, và vì nhiên liệu nhiệt hạch có thể coi là vô tận trong thiên nhiên, nên một vấn đề quan trọng đặt ra là: làm thế nào để thực hiện được phản ứng nhiệt hạch dưới dạng kiểm soát được, để đảm bảo cung cấp năng lượng lâu dài cho nhân loại

B CÁC DẠNG BÀI TẬP

1 Đại cương về hạt nhân nguyên tử - Hoàn thành phương trình phản ứng hạt nhân.

* Kiến thức liên quan:

Hạt nhân AX

Z , có A nuclon; Z prôtôn; N = (A – Z) nơtrôn

Đồng vị: là những nguyên tử mà hạt nhân của chúng có cùng số prôtôn Z (cùng vị trí trong bảng hệ thống tuần hoàn), nhưng có số nơtron N khác nhau

Đơn vị khối lượng nguyên tử: 1u = 1,66055.10-27 kg = 931,5 MeV/c2

Số Avôgađrô: NA = 6,022.1023mol-1

Trang 4

A

m

Khối lượng động: m =

2 2 0

1

c v

m

Một hạt có khối lượng nghỉ m0, khi chuyển động với vận tốc v sẽ có động năng là Wđ = W – W0 = mc2 – m0c2

=

2

0

1

c

v

m

− c2 – m0c2 Trong đó W = mc2 gọi là năng lượng toàn phần và W0 = m0c2 gọi là năng lượng nghỉ. Trong phản ứng hạt nhân: 1

1

A

Z X1 + 2

2

A

Z X2 → 3

3

A

Z X3 + 4

4

A

Z X4 Thì số nuclôn và số điện tích được bảo toàn: A1 + A2 = A3 + A4 và Z1 + Z2 = Z3 + Z4

Hạt α là hạt nhân hêli: 4

2He; hạt β- là electron: −01e; hạt β+ là hạt pôzitron: 01e

* Bài tập minh họa:

1 Khí clo là hỗn hợp của hai đồng vị bền là 35

17Cl = 34,969u hàm lượng 75,4% và 37

17Cl = 36,966u hàm lượng 24,6% Tính khối lượng của nguyên tử của nguyên tố hóa học clo

2 Biết NA = 6,02.1023mol-1 Tính số nơtron trong 59,5 gam urani 238

92U

3 Một hạt có động năng bằng năng lượng nghỉ của nó Tính tốc độ của nó Cho tốc độ của ánh sáng trong

chân không là c = 3.108 m/s

4 Một hạt có khối lượng nghỉ m0 Tính động năng của hạt này khi chuyển động với tốc độ 0,6c (c là tốc độ ánh sáng trong chân không) theo thuyết tương đối

5 Pôlôni 210Po

84 là nguyên tố phóng xạ α, nó phóng ra 1 hạt α và biến đổi thành hạt nhân con X Viết phương trình phản ứng Nêu cấu tạo, tên gọi hạt nhân X

6 Bắn hạt α vào hạt nhân 14

7 N đứng yên thì thu được một hạt prôton và một hạt nhân X Viết phương trình phản ứng, nêu cấu tạo của hạt nhân X

7 Phản ứng phân rã của urani có dạng: 238U

92 → 206Pb

82 + xα + yβ- Tính x và y

8 Phốt pho 32P

15 phóng xạ β- và biến đổi thành lưu huỳnh (S) Viết phương trình của sự phóng xạ đó và nêu cấu tạo của hạt nhân lưu huỳnh

9 Hạt nhân triti 31T và đơtri 21D tham gia phản ứng nhiệt hạch sinh ra hạt nhân X và một hạt nơtron Viết phương trình phản ứng, nếu cấu tạo và tên gọi của hạt nhân X

10 Hạt nhân urani 23892U phân rã theo chuỗi phóng xạ 23892U →α Th β −

→ Z AX Nêu cấu tạo và tên gọi của các hạt nhân X

* Hướng dẫn giải và đáp số:

1 Ta có: mCl = 34,969u.75,4% + 36,966u.24,6% = 35,46u

2 Ta có: Nn = (A – Z).mµ NA = 219,73.1023

3 Ta có: W = Wđ + W0 = 2W0 = 2m0c2 =

2 0 2

1

m c v c

3

2 c = 2,6.10

8 m/s

4 Theo thuyết tương đối ta có: Wđ = W – W0 = mc2 – m0c2 =

2 2

2 0

1

c v

c m

2 = 0,25m0c2

5 Phương trình phản ứng:21084Po → 4

2He + 20682Pb Hạt nhân con là hạt nhân chì, có cấu tạo gồm 206 nuclôn, trong đó có 82 prôtôn và 124 nơtron

6 Phương trình phản ứng: 4

2He + 14

7 N → 1

1p + 17

8O Hạt nhân con là đồng vị của ôxy cấu tạo bởi 17 nuclôn trong đó có 8 prôtôn và 8 nơtron

7 Ta có: x =

4

206

238−

= 8; y =

1

16 82 92

−

= 6

Trang 5

8 Ta có: 3215P → 0

1

− e + 3216S Hạt nhân lưu huỳnh 3216S có cấu tạo gồm 32 nuclôn, trong đó có 16 prôtôn và 16 nơtron

1T + 2

1D → 1

0n + 4

2He Hạt nhân 4

2He là hạt nhân heeli (còn gọi là hạt α), có cấu tạo gồm 4 nuclôn, trong đó có 2 prôtôn và 2 nơtron

10 Ta có: A = 238 – 4 = 234; Z = 92 – 1 – 1 = 92 Vậy hạt nhân 234

92U là đồng vị của hạt nhân urani có cấu tạo gồm 234 nuclôn, trong đó có 92 prôtôn và 142 nơtron

2 Sự phóng xạ.

* Các công thức:

Số hạt nhân, khối lượng của chất phóng xạ còn lại sau thời gian t: N = N0 T

t

−

2 = N0e- λ t ; m(t) = m0 T

t

−

2 = m0e- λ t

Số hạt nhân mới được tạo thành sau thời gian t: N’ = N0 – N = N0 (1 – T

t

−

2 ) = N0(1 – e- λ t)

Khối lượng chất mới được tạo thành sau thời gian t: m’ = m0 A

A'

(1 – T

t

−

A'

(1 – e- λ t)

Độ phóng xạ: H = λN = λNo e- λ t = Ho e- λ t = Ho T

t

−

693 , 0 2 ln

=

bán rã

* Phương pháp giải:

Để tìm các đại lượng trong sự phóng xạ của các hạt nhân ta viết biểu thức liên quan đến các đại lượng đã biết và đại lượng cần tìm từ đó suy ra và tính đại lượng cần tìm Trong phần này ta thường sử dụng hàm lôgaric nên phải nắm vững các tính chất của hàm này

1 Pôlôni 210Po

lượng ban đầu 0,01 g Tính khối lượng của mẫu chất trên sau 3 chu kì bán rã

2 Hạt nhân 14C

6 là chất phóng xạ β- có chu kì bán rã là 5730 năm Sau bao lâu lượng chất phóng xạ của một mẫu chỉ còn bằng

8

1 lượng chất phóng xạ ban đầu của mẫu đó

3 Gọi ∆t là khoảng thời gian để số hạt nhân của một lượng chất phóng xạ giảm đi e lần (e là cơ số của lôga tự nhiên với lne = 1), T là chu kỳ bán rã của chất phóng xạ Hỏi sau khoảng thời gian 0,51∆t chất phóng xạ còn lại bao nhiêu phần trăm lượng ban đầu?

4 Ban đầu (t = 0) có một mẫu chất phóng xạ X nguyên chất Ở thời điểm t1 mẫu chất phóng xạ X còn lại 20% hạt nhân chưa bị phân rã Đến thời điểm t2 = t1 + 100 (s) số hạt nhân X chưa bị phân rã chỉ còn 5% so với số hạt nhân ban đầu Tính chu kì bán rã của chất phóng xạ đó

5 Coban 60Co

27 phóng xạ β- với chu kỳ bán rã 5,27 năm Hỏi sau bao lâu thì 75% khối lượng của một khối

chất phóng xạ Co60

6 Phốt pho 32P

15 phóng xạ β- với chu kỳ bán rã T = 14,2 ngày Sau 42,6 ngày kể từ thời điểm ban đầu, khối lượng của một khối chất phóng xạ 32P

15 còn lại là 2,5 g Tính khối lượng ban đầu của nó

7 Hạt nhân 22688Ra có chu kì bán rã 1570 năm phân rã thành 1 hạt α và biến đổi thành hạt nhân X Tính số hạt nhân X được tạo thành trong năm thứ 786 Biết lúc đầu có 2,26 gam radi Coi khối lượng của hạt nhân tính theo u xấp xĩ bằng số khối của chúng và NA = 6,02.1023 mol-1

8 Pôlôni 21084Po là một chất phóng xạ có chu kì bán rã 140 ngày đêm Hạt nhân pôlôni phóng xạ sẽ biến thành hạt nhân chì (Pb) và kèm theo một hạt α Ban đầu có 42 mg chất phóng xạ pôlôni Tính khối lượng chì sinh ra sau 280 ngày đêm

9 Một mẫu phóng xạ 31Si

14 ban đầu trong 5 phút có 196 nguyên tử bị phân rã, nhưng sau đó 5,2 giờ (kể từ lúc

t = 0) cùng trong 5 phút chỉ có 49 nguyên tử bị phân rã Tính chu kỳ bán rã của 31Si

14

10 Biết đồng vị phóng xạ 14

rã/phút và một mẫu gỗ khác cùng loại, cùng khối lượng với mẫu gỗ cổ đó, lấy từ cây mới chặt, có độ phóng xạ

1600 phân rã/phút Tính tuổi của mẫu gỗ cổ

Trang 6

1 Ta có: m = m0 2−T t = 0,01 T

T

3

2− = 0,00125 (g).

2 Ta có: N = N0 T

t

−

N

t

−

N

= - T

t

ln2  t =

2 ln

ln

0

−

N

N T

= 17190 năm

3 Ta có: N = N0 T

t e

2 ln

t e

2 ln

=

N

N0

Khi t = ∆t thì T

t e

2 ln

∆

=

N

N0

= e 

T

t.ln2

∆

= 1  ∆t =

2 ln

T

Khi t’ = 0,51∆t thì

0

N

=

T

T e

2 ln 2 ln 51 , 0

− = e-0,51 = 0,6 = 60%

4 Ta có: N = N0 T

t

−

t

−

N

Theo bài ra: T

t1

2− = N10

N

= 20% = 0,2 (1); T

t2

2− = N02

N

= 5% = 0,05 (2)

Từ (1) và (2) suy ra:

T t T t

2 1

2

−

t

t2 1

2

−

= 05 , 0

2 , 0

= 4 = 22 

T

t

t2− 1

= 2  T =

2

100 2

1 1

1

t − = + −

= 50 s

5 Ta có: m = m0 - m’ = m0 T

t

−

2  t =

2 ln

' ln

0 0

−

m

m m T

= 10,54 năm

6 Ta có: m = m0 T

t

−

T t

m

−

t

2 = 20g

7 Phương trình phản ứng: 22688Ra → 4

2He + 22286Rn Trong năm thứ 786: khối lượng 22688Ra bị phân rã là:

mRa = m0( 1570

785

786

2− ) = 7.10-4g; khối lượng 22286Rn được tạo thành: mRn = mRa

Ra

Rn A

A

= 6,93g; số hạt nhân 222

86

Rn được tạo thành là: NRn =

Rn

Rn A

m

.NA = 1,88.1018 hạt

8 Ta có: mPb = m0

Po

Pb A

A

(1 - T

t

2 ) = 31,1 mg

9 Ta có: H = H0 T

t

−

H

2

0

t

2 = H

H0

= 4 = 22 

T

t

= 2  T =

2

t

= 2,6 giờ

10 Ta có: H = H0 T

t

−

2 = T t

H

2

0

t

2 = H H0 = 8 = 23  T

t

= 3  t = 3T = 17190 (năm)

3 Năng lượng liên kết, năng lượng liên kết riêng của hạt nhân – Năng lương tỏa ra hay thu vào của phản ứng hạt nhân.

Liên hệ giữa năng lượng và khối lượng: E = mc2

Độ hụt khối của hạt nhân : ∆m = Zmp + (A – Z)mn – mhn

Năng lượng liên kết: Wlk = ∆mc2 Năng lượng liên kết riêng: ε =

A

W lk

Năng lượng tỏa ra hoặc thu vào trong phản ứng hạt nhân:

Nếu m0 = m1 + m2 > m = m3 + m4 thì phản ứng hạt nhân tỏa năng lượng

Nếu m0 = m1 + m2 < m = m3 + m4 thì phản ứng hạt nhân thu năng lượng

∆W = (m1 + m2 - m3 - m4)c2 = W3 + W4 - W1 - W2 = A3ε3 + A4ε4 - A1ε1 - A2ε2 Trong đó Wi; εi là năng lượng liên kết và năng lượng liên kết riêng của hạt nhân thứ i; ∆W > 0: tỏa năng lượng; ∆W < 0: thu năng lượng Các số liệu và đơn vị thường sử dụng trong vật lí hạt nhân:

* Phương pháp giải:

+ Để tính năng lượng lên kết, năng lượng liên kết riêng của hạt nhân ta tính độ hụt khối của nó (ra đơn vị u) rồi tính năng lượng liên kết và năng lượng kiên kết riêng theo các công thức: Wlk = ∆mc2 và ε =

A

W lk

Trang 7

+ Để biết phản ứng hạt nhân tỏa hay thu năng lượng ta tính tổng khối lượng của các hạt trước phản ứng m0 và tổng khối lượng của các hạt sau phản ứng m rồi so sánh: m0 > m: phản ứng tỏa năng lượng; m0 < m: phản ứng thu năng lượng

+ Năng lượng tỏa ra hay thu vào: ∆W = (m0 - m)c2 = W3 + W4 - W1 - W2 = A3ε3 + A4ε4 - A1ε1 - A2ε2; ∆W > 0: tỏa năng lượng; ∆W < 0: thu năng lượng

1 Tính năng lượng liên kết và năng lượng liên kết riêng của hạt nhân 10

4Be Biết khối lượng của hạt nhân 10

4Be

là mBe = 10,0113 u, của prôton và nơtron là mp = 1,007276 u và mn = 1,008665 u; 1 u = 931,5 MeV/c2

2 Hạt nhân heli có khối lượng 4,0015 u Tính năng lượng liên kết và năng lượng liên kết riêng của hạt nhân

hêli Tính năng lượng tỏa ra khi tạo thành 1 gam hêli Cho biết khối lượng của prôton và nơtron là

mp = 1,007276 u và mn = 1,008665 u; 1 u = 931,5 MeV/c2; số avôgađrô là NA = 6,022.1023 mol-1

3 Tính năng lượng liên kết riêng của hai hạt nhân Na23

11 và 56Fe

mNa = 22,983734u; mFe = 55,9207u; mn = 1,008665 u; mp = 1,007276 u; 1u = 931,5 MeV/c2

4 Tìm năng lượng toả ra khi một hạt nhân urani 234U phóng xạ tia α tạo thành đồng vị thori 230Th Cho các năng lượng liên kết riêng của hạt α là 7,10 MeV; của 234U là 7,63 MeV; của 230Th là 7,70 MeV

5 Cho phản ứng hạt nhân 3

1H + 2

1H → 4

2He + 01n + 17,6 MeV Tính năng lượng tỏa ra khi tổng hợp được

1 gam khí heli

6 Cho phản ứng hạt nhân: 3

1T + 2

1D → 4

2He + X Cho độ hụt khối của hạt nhân T, D và He lần lượt là 0,009106 u; 0,002491 u; 0,030382 u và 1u = 931,5 MeV/c2 Tính năng lượng tỏa ra của phản ứng

17Cl + X → n + 37

18Ar Hãy cho biết đó là phản ứng tỏa năng lượng hay thu năng lượng Xác định năng lượng tỏa ra hoặc thu vào Biết khối lượng của các hạt nhân: mAr = 36,956889 u; mCl

= 36,956563 u; mp = 1,007276 u; mn = 1,008665 u; u = 1,6605.10-27 kg; c = 3.108 m/s

4Be + 1

1H → 4

2He + 6

3Li Hãy cho biết đó là phản ứng tỏa năng lượng hay thu năng lượng Xác định năng lượng tỏa ra hoặc thu vào Biết mBe = 9,01219 u; mp = 1,00783 u; mLi = 6,01513 u; mX

= 4,0026 u; 1u = 931 MeV/c2

1 Ta có: Wlk = (Zmp + Nmn - mhn)c2 = (4.1,007276 + 6.1,008665 - 10,00113)uc2 = 0,079964 uc2 = 74,5 MeV;

ε = Wlk

2 Ta có: εHe =

A

W lk

=

A

c m m Z A m

Z p ( ) n He) 2

=

4

5 , 931 )

0015 , 4 ) 008685 ,

1 007276 ,

1 (

2

= 7,0752 MeV;

W =

M

m

.NA.Wlk =

0015 , 4

1 6,022.1023.7,0752.4 = 42,59.1023 MeV = 26,62.1010 J

3 εNa =

A

W lk

=

A

c m m Z A m

Z p ( ) n He) 2

=

23

5 , 931 )

983734 ,

22 008685 ,

1 12 007276 ,

1 11

= 8,1114 MeV;

εFe =

56

5 , 931 )

9207 , 55 008685 ,

1 30 007276 ,

1

26

= 8,7898 MeV;

εFe > εNa nên hạt nhân Fe bền vững hơn hạt nhân Na

4 Ta có: W = 230.εTh + 4.εHe - 234.εU = 13,98 MeV

5 Ta có: W =

A

m

.NA ∆W =

4

1 6,02.1023.17,6.1,6.10-13 = 4,24.1011 (J)

1T + 2

1D → 4

2He + 01n Vì hạt nơtron 01n không có độ hụt khối nên ta có năng lượng tỏa ra là: ∆W = (∆mHe – ∆mT – ∆mD)c2 = 17,498 MeV

17Cl + 1

1p → 1

0 + 37

18Ar

Ta có: m0 = mCl + mp = 37,963839u; m = mn + mAr = 37,965554u Vì m0 < m nên phản ứng thu năng lượng Năng lượng thu vào: W = (m – m0).c2 = (37,965554 – 37,963839).1,6605.10-27.(3.108)2 = 2,56298.10-13 J = 1,602 MeV

8 Ta có: m0 = mBe + mp = 10,02002u; m = mX + MLi = 10,01773u Vì m0 > m nên phản ứng tỏa năng lượng; năng lượng tỏa ra: W = (m0 – m).c2 = (10,02002 – 10,01773).931 = 2,132MeV

Trang 8

4 Động năng, vận tốc, phương chuyển động của các hạt trong phản ứng hạt nhân.

Các định luật bảo toàn trong phản ứng hạt nhân: 1

1

A

Z X1 + 2

2

A

Z X2 → 3

3

A

Z X3 + 4

4

A

Z X4 Bảo toàn số nuclôn: A1 + A2 = A3 + A4

Bảo toàn điện tích: Z1 + Z2 = Z3 + Z4

Bảo toàn động lượng: m1

→

1

v + m2

→

2

v = m3

→

3

v + m4

→

4

v

Bảo toàn năng lượng: (m1 + m2)c2 +

2

1

m1v2

1 + 2

1

m2v2

2 = (m3 + m4)c2 +

2

1

m3v23+

2

1

m4v2

4 Liên hệ giữa động lượng →p = m→v và động năng Wđ =

2

1

mv2: p2 = 2mWđ

1 Cho phản ứng hạt nhân 23090Th → 226

88Ra + 42He + 4,91 MeV Tính động năng của hạt nhân Ra Biết hạt nhân

Th đứng yên Lấy khối lượng gần đúng của các hạt nhân tính bằng đơn vị u có giá trị bằng số khối của chúng

2 Dùng hạt prôtôn có động năng 1,6 MeV bắn vào hạt nhân liti (37Li ) đứng yên Giả sử sau phản ứng thu

được hai hạt giống nhau có cùng động năng và không kèm theo tia γ Biết năng lượng tỏa ra của phản ứng là 17,4 MeV Viết phương trình phản ứng và tính động năng của mỗi hạt sinh ra

3 Bắn hạt α có động năng 4 MeV vào hạt nhân 14

7 N đứng yên thì thu được một prôton và hạt nhân 108O Giả

sử hai hạt sinh ra có cùng tốc độ, tính động năng và tốc độ của prôton Cho: mα = 4,0015 u; mO = 16,9947 u;

mN = 13,9992 u; mp = 1,0073 u; 1u = 931 MeV/c2; c = 3.108 m/s

4 Dùng một prôtôn có động năng 5,45 MeV bắn vào hạt nhân 9

4Be đang đứng yên Phản ứng tạo ra hạt nhân X

và hạt α Hạt α bay ra theo phương vuông góc với phương tới của prôtôn và có động năng 4 MeV Tính động năng của hạt nhân X và năng lượng tỏa ra trong phản ứng này Lấy khối lượng các hạt tính theo đơn vị khối lượng nguyên tử bằng số khối của chúng

5 Hạt nhân 23492U đứng yên phóng xạ phát ra hạt α và hạt nhân con 230

90Th (không kèm theo tia γ) Tính động năng của hạt α Cho mU = 233,9904 u; mTh = 229,9737 u; mα = 4,0015 u và 1 u = 931,5 MeV/c2

6 Hạt nhân 226

88Ra đứng yên phân rã thành hạt α và hạt nhân X (không kèm theo tia γ) Biết năng lượng mà phản ứng tỏa ra là 3,6 MeV và khối lượng của các hạt gần bằng số khối của chúng tính ra đơn vị u Tính động năng của hạt α và hạt nhân X

7 Cho prôtôn có động năng 1,46 MeV bắn phá hạt nhân 7

3Li đang đứng yên sinh ra hai hạt α có cùng động năng Xác định góc hợp bởi các véc tơ vận tốc của hai hạt α sau phản ứng Biết mp = 1,0073 u; mLi = 7,0142 u;

mα = 4,0015 u và 1 u = 931,5 MeV/c2

1 Theo định luật bảo toàn động lượng ta có: p→Ra+ p→He= 0  pRa = pHe = p Vì Wđ = 2

2

mv

=

m

p

2

, do đó:

W = WđRa + WđHe =

He

Ra m

p m

p

2 2

5 , 56 2 2

2 2

Ra

Ra m

p m

p +

= 57,5

Ra m

p

2

= 57,5WđRa  WđRa =

56 , 57

W

= 0,0853MeV

1p + 7

3Li → 24

2He

Theo định luật bảo toàn năng lượng ta có: Wđp + ∆W = 2WđHe  WđHe =

2

W

W đp+∆

= 9,5 MeV

3 Theo ĐLBT động lượng ta có: mαvα = (mp + mX)v  v2 = 2

2 2

) (m p m X

v m

2

X p

d m m

W m

+α α ;

Wđp =

2

1

)

d p m m

W m m

+

α α

= 12437,7.10-6Wđ α= 0,05MeV = 796.10-17 J;

v =

p

dp

m

W

2

17

10 66055 , 1 0073 , 1

10 796 2

−

= 30,85.105 m/s

4 Theo định luật bảo toàn động lượng ta có: →p p =→pα+→p X Vì →v p⊥ →v  α →p p⊥ →p  pα 2

X= p2p+ pα2

Trang 9

2

1

mXv2

X= 2mp

2

1

mpv2

X + 2mα

2

1

mαv2

X hay 2mXWđX = 2mpWđp + 2mαWđ α  WđX =

6

4 đα

đp W

W +

= 3,575 MeV Theo định luật bảo toàn năng lượng ta có: (mp + mBe)c2 + Wđp = (mα + mX)c2 + Wđ α + W đX

Năng lượng tỏa ra: ∆W = (mp + mBe - mα - mX)c2 = Wđ α + W đX - Wđp = 2,125 MeV

5 Theo định luật bảo toàn động lượng: p→α+ p→Th = 0  pα = mαvα = pTh = mThvTh  2mαWα = 2mThWTh

 WTh =

Th

m

α

Wα Năng lượng tỏa ra trong phản ứng là: ∆W = WTh + Wα = Th

Th

m

α +

Wα = (mU – mTh - mα)c2

Th

α α

6 Phương trình phản ứng: 22688Ra → 4

2α + 222

86Rn

Theo định luật bảo toàn động lượng: p→α + p→X = 0  pα = mαvα = pX = mXvX  2mαWα = 2mXWX

 WX =

X

m

α

Wα Năng lượng tỏa ra trong phản ứng là: ∆W = WX + Wα = X

X

m

α +

Wα

X

m

mα m

∆

X

m m

α

Wα = 0,064 MeV

7 Theo định luật bảo toàn động lượng ta có: p→p=

1

p→α + p→α2 p2p= pα21+ pα22+ 2pα1pα2cosϕ Vì pα 1 = pα2 = pα và

p p

m

α α

−

p p

m

α α

−

(1)

Theo định luật bảo toàn năng lượng: (mp +mLi)c2 +Wp = 2mαc2 + 2Wα

 Wα =

2

m +m − m cα +

= 9,3464 MeV (2)

Từ (1) và (2) suy ra: cosϕ = - 0,98 = cos168,50  ϕ = 168,50

C MỘT SỐ CÂU TRẮC NGHIỆM LUYỆN TẬP

* Đề thi ĐH – CĐ năm 2009:

1 Trong sự phân hạch của hạt nhân 235

92U , gọi k là hệ số nhân nơtron Phát biểu nào sau đây là đúng?

A Nếu k < 1 thì phản ứng phân hạch dây chuyền xảy ra và năng lượng tỏa ra tăng nhanh.

B Nếu k > 1 thì phản ứng phân hạch dây chuyền tự duy trì và có thể gây nên bùng nổ.

C Nếu k > 1 thì phản ứng phân hạch dây chuyền không xảy ra.

D Nếu k = 1 thì phản ứng phân hạch dây chuyền không xảy ra.

2 Giả sử hai hạt nhân X và Y có độ hụt khối bằng nhau và số nuclôn của hạt nhân X lớn hơn số nuclôn của

hạt nhân Y thì

A hạt nhân Y bền vững hơn hạt nhân X.

B hạt nhân X bền vững hơn hạt nhân Y.

C năng lượng liên kết riêng của hai hạt nhân bằng nhau.

D năng lượng liên kết của hạt nhân X lớn hơn năng lượng liên kết của hạt nhân Y.

3 Cho phản ứng hạt nhân: 31T+21D→ 42He X+ Lấy độ hụt khối của hạt nhân T, hạt nhân D, hạt nhân He lần lượt là 0,009106 u; 0,002491 u; 0,030382 u và 1u = 931,5 MeV/c2 Năng lượng tỏa ra của phản ứng xấp xỉ bằng

A 15,017 MeV B 200,025 MeV C 17,498 MeV D 21,076 MeV.

4 Một chất phóng xạ ban đầu có N0 hạt nhân Sau 1 năm, còn lại một phần ba số hạt nhân ban đầu chưa phân

rã Sau 1 năm nữa, số hạt nhân còn lại chưa phân rã của chất phóng xạ đó là

A 0

16

N

9

N

4

N

6

N

5 Chu kì bán rã của pôlôni 210

84Po là 138 ngày và NA = 6,02.1023 mol-1 Độ phóng xạ của 42 mg pôlôni là

A 7 1012 Bq B 7.109 Bq C 7.1014 Bq D 7.1010 Bq

6 Công suất bức xạ của Mặt Trời là 3,9.1026 W Năng lượng Mặt Trời tỏa ra trong một ngày là

A 3,3696.1030 J B 3,3696.1029 J C 3,3696.1032 J D 3,3696.1031J

7 Biết NA = 6,02.1023 mol-1 Trong 59,5 g 23892U có số nơtron xấp xỉ là

A 2,38.1023 B 2,20.1025 C 1,19.1025 D 9,21.1024

Trang 10

8 Phát biểu nào sau đây là sai khi nói về hiện tượng phóng xạ?

A Trong phóng xạ α, hạt nhân con có số nơtron nhỏ hơn số nơtron của hạt nhân mẹ

B Trong phóng xạ β-, hạt nhân mẹ và hạt nhân con có số khối bằng nhau, số prôtôn khác nhau

C Trong phóng xạ β, có sự bảo toàn điện tích nên số prôtôn được bảo toàn

D Trong phóng xạ β+, hạt nhân mẹ và hạt nhân con có số khối bằng nhau, số nơtron khác nhau

9 Gọi τ là khoảng thời gian để số hạt nhân của một đồng vị phóng xạ giảm đi bốn lần Sau thời gian 2τ số hạt nhân còn lại của đồng vị đó bằng bao nhiêu phần trăm số hạt nhân ban đầu?

10 Cho phản ứng hạt nhân: 23 1 4 20

11Na+1H→ 2He+10Ne Khối lượng các hạt nhân 23

11Na ; 20

10Ne ; 4

2He ; 1

1H lần lượt là 22,9837 u; 19,9869 u; 4,0015 u; 1,0073 u; u = 931,5 MeV/c2 Trong phản ứng này, năng lượng

A thu vào là 3,4524 MeV B thu vào là 2,4219 MeV.

C tỏa ra là 2,4219 MeV D tỏa ra là 3,4524 MeV.

11 Cho 1u = 1,66055.10-27 kg; c = 3.108 m/s; 1 eV = 1,6.10-19 J Hạt prôtôn có khối lượng mp = 1,007276 u, thì

có năng lượng nghỉ là

12 Biết khối lượng prôtôn; nơtron; hạt nhân 168 O lần lượt là: 1,0073 u; 1,0087 u; 15,9904 u và 1u = 931,5 MeV/c2 Năng lượng liên kết của hạt nhân 16

8 O xấp xĩ bằng

13 Hạt α có khối lượng 4,0015 u Biết NA = 6,02.1023mol-1; 1 u = 931 MeV/c2 Các nuclôn kết hợp với nhau tạo thành hạt α, năng lượng tỏa ra khi tạo thành 1 mol khí hêli là

A 2,7.1012 J B 3,5.1012 J C 2,7.1010 J D 3,5.1010 J

14 Một mẫu phóng xạ 222

86Rn ban đầu có chứa 1010 nguyên tử phóng xạ Cho chu kỳ bán rã là T = 3,8823 ngày đêm Số nguyên tử đã phân rã sau 1 ngày đêm là

A 1,63.109 B 1,67.109 C 2,73.109 D 4,67.109

Đề thi ĐH – CĐ năm 2010

15 Một hạt có khối lượng nghỉ m0 Theo thuyết tương đối, động năng của hạt này khi chuyển động với tốc độ 0,6c (c là tốc độ ánh sáng trong chân không) là

A 1,25m0c2 B 0,36m0c2 C 0,25m0c2 D 0,225m0c2

16 Cho ba hạt nhân X, Y và Z có số nuclôn tương ứng là AX, AY, AZ với AX = 2AY = 0,5AZ Biết năng lượng liên kết của từng hạt nhân tương ứng là ΔEX, ΔEY, ΔEZ với ΔEZ < ΔEX < ΔEY Sắp xếp các hạt nhân này theo thứ tự tính bền vững giảm dần là

A Y, X, Z B Y, Z, X C X, Y, Z D Z, X, Y.

17 Hạt nhân 21084Po đang đứng yên thì phóng xạ α, ngay sau phóng xạ đó, động năng của hạt α

A lớn hơn động năng của hạt nhân con B chỉ có thể nhỏ hơn hoặc bằng động năng của hạt nhân con

C bằng động năng của hạt nhân con D nhỏ hơn động năng của hạt nhân con.

18 Dùng một prôtôn có động năng 5,45 MeV bắn vào hạt nhân 9

4Be đang đứng yên Phản ứng tạo ra hạt nhân X

và hạt α Hạt α bay ra theo phương vuông góc với phương tới của prôtôn và có động năng 4 MeV Khi tính động năng của các hạt, lấy khối lượng các hạt tính theo đơn vị khối lượng nguyên tử bằng số khối của chúng Năng lượng tỏa ra trong phản ứng này bằng

19 Phóng xạ và phân hạch hạt nhân

A đều có sự hấp thụ nơtron chậm B đều là phản ứng hạt nhân thu năng lượng.

C đều không phải là phản ứng hạt nhân D đều là phản ứng hạt nhân tỏa năng lượng.

20 Cho khối lượng của prôtôn; nơtron; 4018Ar ; 63Li lần lượt là: 1,0073 u; 1,0087 u; 39,9525 u; 6,0145 u và

1 u = 931,5 MeV/c2 So với năng lượng liên kết riêng của hạt nhân 6

3Li thì năng lượng liên kết riêng của hạt nhân 4018Ar

A lớn hơn một lượng là 5,20 MeV B lớn hơn một lượng là 3,42 MeV.

C nhỏ hơn một lượng là 3,42 MeV D nhỏ hơn một lượng là 5,20 MeV.

21 Ban đầu có N0 hạt nhân của một mẫu chất phóng xạ nguyên chất có chu kì bán rã T Sau khoảng thời gian

t = 0,5T, kể từ thời điểm ban đầu, số hạt nhân chưa bị phân rã của mẫu chất phóng xạ này là

A

2

0

N

2

0

N

4

0

N

Định dạng
Số trang	11
Dung lượng	581 KB