Chương 14 sàng lọc và chẩn đoán trước sinh

Săng lọc quần thể Sử dụng câc xĩt nghiệm hoặc câc biện phâp giúp nhanh chóng tâch những người có khả năng mắc một bệnh khỏi những người có khả năng không mắc bệnh đó.. SĂNG LỌC BỆNH DI

XÉT NGHIỆM DI TRUYỀN

PGS TS BS NGUYỄN VIẾT NHÂN

MỤC TIÊU

Trình bày được:

1 Các lợi ích của công tác sàng lọc – chẩn đoán

trước sinh và sơ sinh

2 Giá trị và giới hạn của các phương pháp

3 Mục đích công tác tư vấn di truyền.

KHÁC BIỆT GIỮA SÀNG LỌC VÀ CHẨN ĐOÁN

Săng lọc quần thể

Sử dụng câc xĩt nghiệm hoặc câc biện phâp giúp

nhanh chóng tâch những người có khả năng mắc một bệnh khỏi những người có khả năng không mắc bệnh đó.

SĂNG LỌC BỆNH DI TRUYỀN TRONG QUẦN THỂ

Câc xĩt nghiệm không cho phĩp chẩn đoân xâc định mă chỉ giúp giới hạn nhóm cá thể trong quần thể để thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán nhằm xác định người thực sự mắc bệnh.

Sàng lọc di truyền

Tìm kiếm trong quần thể những cá thể sở

hữu những kiểu gen có thể:

1 Dẫn đến sự biểu hiện bệnh

2 Làm xuất hiện bệnh trong các thế hệ sau

Mục đích:

Phát hiện sớm bệnh nhằm:

1.Giúp dự phòng hoặc ngăn ngừa sự biểu hiện bệnh

2.Định hướng trong quá trình hôn nhân, sinh sản

Cá thể có kết quả sàng lọc dương tính sẽ

được thực hiện xét nghiệm chẩn đoán để xác

định

Nguyên tắc sàng lọc

trọng và phổ biến

xét nghiệm cho sàng lọc rẻ tiền, dễ thực hiện, có giá trị và đủ độ tin cậy, được cộng đồng chấp nhận.

chẩn đoán và điều trị

Giá trị của xét nghiệm sàng

lọc

Khả năng xác định người thực sự mắc bệnh trong số những người mắc bệnh.

đúng): Khả năng xác định người không mắc bệnh trong số những người không mắc bệnh.

Độ nhạy và độ đặc hiệu được xác định dựa trên so sánh kết quả xét nghiệm sàng lọc với

kết quả xét nghiệm chẩn đoán xác định

SÀNG LỌC SƠ SINH

- Phát hiện sớm và can thiệp hiệu quả

Thiếu năng giáp bẩm

sinh (1/5440)

Thiếu men G6PD

1,43/100

Tămg sản tuyến thượng thận bẩm sinh

(1/10.500) Trẻ nữ 20 ngày tuổi, phì đại âm vật, môi lớn

dính nhau qua đường giữa

Sàng lọc dựa trên mẫu máu khô

48 giờ sau sinh

ĐỐI TƯỢNG: TẤT CẢ TRẺ SƠ SINH

Sàng lọc dựa trên mẫu máu khô

Phát hiện các bất thường của protein, acid béo, acid hữu cơ

Kỹ thuật nhanh, chính xác

SẮC KÝ KHỐI PHỔ KÉP (tandem mass spetrophotometry)

SÀNG LỌC NGƯỜI DỊ HỢP TỬ

- Phát hiện người bình thường mang gene

đột biến gây bệnh ở trạng thái dị hợp (kiểu lặn NST thường).

- Tiêu chuẩn:

• Đối tượng: nhóm nguy cơ

• Có biện pháp can thiệp: xác định

nguy cơ, có thể tư vấn di truyền, chẩn đoán trước sinh

- Beta thalassemia

Bệnh beta thalassemia

• Kiểu gien BETA GLOBIN người bình thường: /

• Đột biến gây mất chức năng hoặc mất đoạn gien

 Làm GIẢM hoặc KHÔNG tổng hợp chuỗi beta globin

O : không;  + : giảm;  silent : rất ít ảnh hưởng

• Hơn 200 đột biến (> 180 đột biến điểm)

• Mỗi quần thể / chủng tộc chỉ có một số đột

biến phổ biến

Đột biến beta thalassaemia phổ biến ở Việt Nam

Đột biến beta thalassaemia phổ biến ở Việt Nam

SÀNG LỌC TRƯỚC SINH

- Phát hiện thai nhi mắc các trường hợp

bệnh lý nghiêm trọng, đặc biệt các

trường hợp không có khả năng điều

- Hội chứng Down, các dị tật ống thần

kinh, beta thalassemia

Hội chứng Down

1/700

DT ống thần kinh

2/1000

Đo độ dày vùng mờ da gáy ở tuần thai thứ 11 –

13 +6

Thai nhi có sự tập trung dịch ở vùng sau gáy

Hình ảnh siêu âm của một thai nhi 12 tuần tuổi mắc

trisomy 21 cho thấy sự gia tăng vùng mờ da gáy

thai thứ 12

XÉT NGHỆM SINH HÓA MÁU MẸ

Freebeta hCG & PAPPA

11 – 13 +6 TUẦN

free beta hCG uE3

Tri 18 (13) thấp thấp

Săng lọc trisomy 21 bằng test bộ hai

Qủ 1 của thai kỳ ( tuần thai 11 – 14)

TEST SINH HÓA mẫu máu

mẹ

AFP hCG uE3

Tri 21 thấp cao thấp

Tri 18 thấp thấp thấp

Săng lọc trisomy 21 bằng test bộ ba

TEST SINH HÓA mẫu máu

mẹ

NGƯỠNG NGUY CƠ

CHẨN ĐOÁN TRƯỚC SINH

Căn cứ: tuổi mẹ, tiền sử mang thai, tuổi thai, tình trạng

bệnh, hút thuốc, độ mờ da gáy, +/- xương mũi

TÍNH NGUY CƠ THAI NHI BỊ THỂ BA NST 21, 18, 13

TƯ VẤN

Các khuyết tật của ống thần kinh

SÀNG LỌC TRƯỚC SINH

SÀNG LỌC QUA XÉT NGHIỆM NỒNG ĐỘ AFP

(Alpha feto protein) TRONG MÁU MẸ

16 – 20 TUẦN

ĐỐI TƯỢNG: TẤT CẢ SẢN PHỤ Ở MỌI LỨA TUỔI

Khi có kết quả sàng lọc sơ sinh

dương tính

• Lấy lại mẫu máu để xét nghiệm

nhằm xác định chẩn đoán

• Sử dụng các xét nghiệm có độ

nhạy và độ đặc hiệu cao

CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH

Tiến hành các biện pháp can thiệp khi có kết quả chẩn đoán xác định

Khi có kết quả sàng lọc sơ sinh

dương tính

• Lấy lại mẫu máu để xét nghiệm

nhằm xác định chẩn đoán

• Sử dụng các xét nghiệm có độ

nhạy và độ đặc hiệu cao

Khi có kết quả sàng lọc trước sinh cho thấy có gia tăng nguy cơ bất thường NST

21, 18, 13

Lấy mẫu nước ối (15 20 tuần) hoặc – mẫu gai nhau (11 14 tuần) để phân tích –

bộ NST của tế bào thai nhi CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH

Tiến hành tư vấn và các biện pháp can thiệp khi có kết quả chẩn đoán

xác định

LẤY NƯỚC ỐI

Tuần thai 15 - 20

Tỉ lệ sẩy thai do can thiệp 1%

30% Thai nhi mang bất thường NST

bị đào thải một cách tự nhiên từ tuần thai thứ 12 đến khi sinh

LẤY GAI NHAU

Tuần thai 11 - 14

Tỉ lệ sẩy thai do can thiệp 2 %

30% Thai nhi mang bất thường NST

bị đào thải một cách tự nhiên từ tuần thai thứ 12 đến khi sinh

H i ch ng Down do th a 1 NST 21 ội chứng Down do thừa 1 NST 21 ứng Down do thừa 1 NST 21 ừa 1 NST 21

Chẩn đoán trisomy bằng kỹ thuật FISH trên tế

bào thai nhi trong máu mẹ

A Trisomy 21 B Trisomy 18 C Trisomy 13

Chẩn đoán trisomy 21 bằng kỹ thuật phân tử Chẩn đoán trisomy 21 bằng kỹ thuật phân tử

Khi có kết quả sàng lọc trước sinh cho thấy tăng nguy cơ mắc dị tật

ống thần kinh

SIÊU ÂM CHẨN ĐOÁN ( tuần thai 11 –

20) CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH

Tiến hành các biện pháp can thiệp khi có kết quả chẩn đoán xác định

Prenatal Screening

Thoát vị não – màng não ở vùng chẩm Tật nứt đốt sống

Thoát vị não màng não ở vùng chẩm –

Tật loạn sản sụn

bẩm sinh type II

(Bệnh di truyền gene lặn NST thường, gây chết, tần số

1/40.000)

Biểu hiện trên siêu

âm ở quý hai của

thai kỳ: các chi

ngắn, khí quản

hẹp, hộp sọ bình

thường, thai nước …

SIÊU ÂM CHẨN ĐOÁN

Khe hở môi - hàm

Tật bọc rốn (omphalocele)

Đối với các bệnh di truyền trội

biểu hiện muộn

Múa vờn Huntington, bệnh thận đa nang ở người trưởng thành, ung thư

vú kiểu trội NST thường v.v…

CHẨN ĐOÁN TIỀN TRIỆU CHỨNG

Xác định cá thể mang gen ở giai

đoạn tiền triệu chứng Tiến hành biện

pháp theo dõi, dự phòng

Kỹ thuật phân

tử

Giải quyết mối liên hệ giữa con người với sự xuất hiện hoặc nguy

cơ xuất hiện của môt bệnh di truyền

trong một gia đình

TƯ VẤN DI TRUYỀN

1 Cung cấp những thông tin trong lãnh vực y học liên quan đến bệnh

2 Thông tin về khả năng di truyền, nguy cơ tái phát của bệnh

3 Giúp lựa chọn những biện pháp thích hợp với nguy cơ của bệnh, mục đích của gia đình bệnh nhân, phù hợp với các tiêu chuẩn về đạo đức, tôn giáo của gia đình.

4 Thực hiện những biện pháp can thiệp tốt nhất trong khả năng cho phép

MỤC ĐÍCH

H Ã ÚT