biểu tượng trăng, hồn, máu trong thơ hàn mặc tử

Nghiên cứu về những biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử là ngược dòng quá khứ trở về với cõi xa xưa trong cuộc đời một con người bất hạnh, tìm về cội nguồn trong sự sáng tạo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

LÊ THU HƯƠNG

BIỂU TƯỢNG TRĂNG, HỒN, MÁU TRONG THƠ HÀN MẶC TỬ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Sơn La, tháng 05 năm 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

LÊ THU HƯƠNG

BIỂU TƯỢNG TRĂNG, HỒN, MÁU TRONG THƠ HÀN MẶC TỬ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Giảng viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Công Tho

Sơn La, tháng 05 năm 2014

LỜI CẢM ƠN

Khóa Luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của

Thạc sĩ Nguyễn Công Tho - Giảng viên bộ môn Văn học Việt Nam – Khoa

Ngữ văn, sự quan tâm của phòng Nghiên cứu khoa học, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, Thư viện nhà trường cùng các thầy cô giáo bộ môn tiếng Việt, Trường Đại học Tây Bắc

Em xin chân thành cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ đó! Đặc biệt xin bày tỏ

lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo Thạc sĩ Nguyễn Công Tho người đã tận tình

chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Sơn La, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Lê Thu Hương

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 5

5 Ý nghĩa của đề tài 6

6 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu 6

7 Cấu trúc của đề tài 7

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 8

1 Vài nét về Hàn Mặc Tử 8

2 Khái niệm biểu tượng và biểu tượng Trăng, Hồn, Máu 11

2.1 Khái niệm biểu tượng 11

2.2 Biểu tượng Trăng 12

2.3 Biểu tượng Hồn 13

2.4 Biểu tượng Máu 15

Chương 2: BIỂU TƯỢNG TRĂNG, HỒN, MÁU TRONG THƠ HÀN MẶC TỬ 18

1 Biểu tượng Trăng trong thơ Hàn Mặc Tử 18

1.1.Trăng - mối lương duyên kì ngộ 18

1.2 Trăng - người bạn tâm giao 22

1.3 Trăng – huyền ảo, ma quái, rùng rợn 26

1.4 Trăng – nhân vật huyền thoại 28

2 Biểu tượng Hồn 30

2.1 Hồn - biểu tượng của sự sống 30

2.2 Hồn trong thơ Hàn Mặc Tử mang màu sắc Thiên Chúa giáo 32

2.3 Hồn là tâm trạng, cảm xúc 33

3 Biểu tương Máu trong thơ Hàn Mặc Tử 38

3.1 Máu - nguồn sinh lực của sự sống 38

3.2 Máu - ẩn dụ về cái chết 41

KẾT LUẬN 45 TÀI LIỆU THAM KHẢO 47

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hàn Mặc Tử là một nhà thơ có số phận kì lạ và đau thương Đường thơ bất tận và đường đời ngắn ngủi của Hàn Mặc Tử chập nhau trong khoảng mười năm, để lại những tiếng thơ bất hủ cho hậu thế Hàn Mặc Tử chính thức gia nhập

phong trào “Thơ mới” năm 1936 với tập thơ Gái quê, ông được xem là nhà thơ

lạ nhất trong phong trào “Thơ mới” (1932-1945), người cai trị Trường thơ Loạn

của các nhà thơ Bình Định Trong bài viết Hàn Mặc Tử, anh là ai? (Văn Nghệ

Bình Định – 1988 - Số 18 (Xuân Mậu Thìn) nhà thơ Chế Lan Viên đã phân tích rất hay về Hàn Mặc Tử khiến người đọc phải đặt ra câu hỏi: Không biết sự tồn tại của ông là huyền thoại hay hiện thực? Ông là thiên tài hay là kẻ mê hoặc điên loạn? Nhưng dù Hàn Mặc Tử là người như thế nào, có một điều không thể phủ nhận: ông đã để lại một dấu ấn không phai mờ trong lịch sử văn chương Việt Nam thế kỉ XX

Trên hành trình tinh thần của Hàn Mặc Tử, thơ ca chính là sự cứu rỗi của linh hồn để anh hòa với thiên nhiên, tìm đến cõi vĩnh hằng của thể xác Thế giới

thi ca của Hàn Mặc Tử luôn ám ảnh bởi các yếu tố Trăng, Hồn, Máu Đó là

những hình tượng nghệ thuật đặc sắc, xuyên suốt trong cảm hứng thi ca của Hàn Mặc Tử, chính những điều ấy đã tạo ra một giọng thơ đặc biệt và không chia sẻ

âm hưởng với bất kì ai

Hơn một nửa thế kỉ đã trôi qua từ khi chúng ta phải đau xót tiễn đưa một tài năng thơ lạ lùng, phức tạp đầy bí ẩn trong phong trào thơ mới 1932 – 1945

Đó là nhà thơ Hàn Mặc Tử Bên bờ biển Quy Nhơn xanh thẳm với muôn ngàn con sóng vỗ dào dạt, cái nắng quyện vào cái gió của mảnh đất miền Trung mặn

mà, chính là nơi thi sĩ đi vào cõi vĩnh hằng, giã từ trần gian với một tâm hồn thanh khiết Ông chỉ có mặt trên cuộc đời với khoảng thời gian ngắn ngủi trong quằn quại đau đớn với căn bệnh quái ác nhưng ông đã sống và cống hiến hết mình cho khát vọng văn chương làm nên một sức sáng tạo kì lạ: Tôi đã sống mãnh liệt và đầy đủ, sống bằng tim, bằng phổi, bằng máu, bằng lệ, bằng hồn Tôi đã phát triển hết cả cảm giác của tình yêu tôi, đã vui, buồn, giận hờn đến gần

như đứt sự sống Một nguồn thơ được nuôi dưỡng bằng tất cả tinh huyết, bằng giọt lệ cạn khô, bằng giằng xé đau đớn trong bệnh tật để say sưa rung động trong một trái tim khổ đau

Nhà thơ Chế Lan Viên đã hơn một lần khẳng định thiên tài hiếm thấy này:

“Tử là một đỉnh cao lòa chói trong văn học thế kỉ thậm chí qua các thế kỉ Trước không có ai, sau không có ai Hàn Mặc Tử như một ngôi sao chổi xoẹt qua bầu trời Việt Nam với cái đuôi lòa chói rực rỡ của mình” [16]

Ngôi sao ấy đã bay vào vũ trụ bao la, đi vào cõi vĩnh hằng nhưng vệt sáng của nó vẫn còn chứa một sức đê mê huyền ảo thấp thoáng hiện lên trong từng thi phẩm tạo nên sức cuốn hút lạ kì Những cung đàn vui, buồn, giận hờn, sự quằn quại và đau đớn đến tê liệt thể xác và tâm hồn, những khát khao và những lời cầu nguyện đều in dấu trong thơ ông

Những biểu tượng trong thơ Hàn Mặc Tử được coi là những biểu tượng tượng lạ lùng, đầy bí ẩn Thơ ông đã đi từ cuộc đời đến những cõi xa xôi, mơ mộng, huyền ảo Thơ đem đến cho tâm hồn Hàn Mặc Tử những phút giây sáng láng, đê mê, một sức sáng tạo tràn đầy lúc êm dịu, lúc day dứt, lúc mãnh liệt như những con sóng ào ạt xô bờ, lúc tê tái, buốt giá như băng tuyết Nghiên cứu về

những biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử là ngược dòng quá

khứ trở về với cõi xa xưa trong cuộc đời một con người bất hạnh, tìm về cội nguồn trong sự sáng tạo bất diệt và nguồn sống mãnh liệt của thơ ca

Với những lí do như đã trình bày tôi mạnh dạn chọn vấn đề Biểu tượng

Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử làm vấn đề nghiên cứu Với hi vọng

kết quả nghiên cứu sẽ góp phần hữu ích trong việc tìm hiểu thế giới thơ Hàn Mặc Tử một cách có hiệu quả hơn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có thể nói từ trước tới nay việc nghiên cứu về Hàn Mặc Tử là một hoạt động diễn ra khá sôi nổi trong giới phê bình văn học Về biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử mặc dù đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm xem xét ở góc độ này hoặc góc độ khác nhưng do mục đích của từng công trình khác nhau nên sự quan tâm chưa được sâu rộng

Năm 1941, công trình nghiên cứu của Trần Thanh Mại Hàn Mặc Tử thân

thế và thi văn một công trình có quy mô và chuyên biệt đầu tiên viết về Hàn

Mặc Tử Tác giả đã đi sâu phân tích từng cử chỉ tính tình của thi sĩ từng giai

đoạn trong cuộc đời nhà thơ và coi đó như “những cái vòng của sợi dây chuyền

để mà ảnh hưởng cái đích mà người viết sách muốn đi đến để cắt nghĩa thi phẩm của nhà thơ” [8] Trần Thanh Mại đã đi sâu nghiên cứu theo một hướng

mới là tiếp cận nghiên cứu số phận đời tư đau khổ, bệnh hoạn, những mối tình

dở, những đêm trăng sáng, màu trắng tinh khiết đến hãi hùng của dòng sông, của lấp loáng bờ cát trắng trải dài Tuy nhiên trong công trình nghiên cứu của ông vẫn mang những trăn trở mà chính ông cũng không thể lí giải hết được Nhưng công trình nghiên cứu của ông có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì đã đem đến cho độc giả một cái nhìn tổng quan nhất về thơ Hàn Mặc Tử Tuy nhiên trong việc sưu tầm và công bố những tư liệu về Hàn Mặc Tử của ông có đôi chút sơ xuất nên Quách Tấn đã phát đơn kiện và vụ án Hàn Mặc Tử gây xôn xao dư luận và

có không ít những bất bình trong giới văn nghệ sĩ

Với tác giả thi nhân Việt Nam - Hoài Thanh và Hoài Chân thực sự đã rất

nhạy cảm tinh tế khi đi vào thế giới thơ Hàn Mặc Tử: “ngót một tháng trời tôi

đã đọc thơ Hàn Mặc Tử Tôi đã đi theo Hàn Mặc Tử từ lối thơ Đường đến vở kịch bằng thơ Quần Tiên Hội Và tôi đã mệt lả… chính những lời Hàn Mặc Tử nói trong tựa “thơ điên”: “vườn thơ của người rộng rinh không bờ bến càng đi

xa càng ớn lạnh”[11]

Có rất nhiều công trình nghiên cứu cùng những khẳng định đánh giá của các nhà nghiên cứu văn học trước năm 1945 Đó là những đóng góp đầu tiên khai phá mở đường cho độc giả đi vào thế giới thơ kì lạ, là những viên gạch đầu tiên xây lên bức tường thành vĩ đại trong hồn thơ Hàn Mặc Tử

Nguyễn Tấn Long trong Việt Nam thi nhân tiền chiến đã nói về những thẩm định của các nhà nghiên cứu về Hàn Mặc Tử: “có những kẻ chiêm ngưỡng

thơ Hàn Mặc Tử như một tâm hồn cảm xúc đầy âm nhạc và màu sắc Có kẻ mượn phân tâm học để mổ xẻ thơ Hàn Mặc Tử bằng kết tinh của nhân vật bệnh

hoạn, có kẻ ca tụng thơ Hàn Mặc Tử như một sức sống chân thật và mãnh liệt của cuộc đời” [7]

Ta có thể nhìn lại bức tranh toàn cảnh về các công trình nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử theo những khuynh hướng sau:

Thứ nhất là nhóm các bài viết theo lối phê bình khách quan:

Những công trình nghiên cứu theo hướng này chủ yếu thiên về đời tư với căn bệnh hoạn của Hàn Mặc Tử và những mối tình chớm nở của thi sĩ mà rất ít nói đến sự nghiệp văn chương tiêu biểu là những công trình nghiên cứu của

Hoàng Trọng Miên Những ngày sống chung với Hàn Mặc Tử ở Sài Gòn, Ngọc Sương với Tưởng niệm Hàn Mặc Tử Phan Công Thiện với Một định mệnh đeo

riết bên mình Hàn Mặc Tử và Xin chút long để lại lối xưa của Đào Trường

Phúc…

Thứ hai là nhóm các bài viết về Hàn Mặc Tử trong mối quan hệ với một

số tôn giáo như Thiên Chúa giáo, đạo Phật, đạo giáo

Về phương diện này đã gây ra nhiều tranh cãi xung quanh vấn đề “chất Đạo” và “chất Đời” trong thơ Hàn Mặc Tử Những công trình nghiên cứu vẫn chỉ dừng lại ở mức đặt ra vấn đề đức tin trong thơ Hàn Mặc Tử mà chưa thể lí giải được vì sao lại có sự hài hòa giữa một bên là yêu cầu đức tin tuyệt đối và một bên là sự phóng túng của tâm hồn thi sĩ khát khao giao cảm với cuộc đời

Với công trình Đức tin trong hồn thơ Hàn Mặc Tử Đặng Tiến đã có phần hơi cực đoan khi nhận định: Toàn bộ thi phẩm của Hàn Mặc Tử là tiếng vọng của

thánh tự, Hàn Mặc Tử đã phải sống cuộc đời đau thương của một người tín đồ

để được tồn sinh sau khi cái chết được phục sinh trong thế giới khải huyền

Theo cách hiểu quan điểm tôn giáo thần bí siêu hình Dũng Lạc Trần Cao Tường đã chọn hướng tiếp cận hiện tượng Hàn Mặc Tử để nhận ra cái huyền bí

ở bên kia cõi chết Tuy chưa có sức thuyết phục về mặt khoa học nhưng cũng là một hướng nghiên cứu mới

Bước sang thập kỉ 80, không khí của thời kì đổi mới như đem một luồng sinh khí mới mạnh mẽ và khoáng đạt hơn so với thời kì trước

Lê Đình Kị cho rằng trong Thơ Điên có nỗi đau của riêng Hàn Mặc Tử

hòa vào nỗi đau chung của đất nước Đây thực sự là một cái nhìn hết sức mới

mẻ về Hàn Mặc Tử và Thơ Điên

Khuynh hướng nghiên cứu theo kiểu sưu tầm tư liệu về cuộc đời cũng như thơ ca Hàn Mặc Tử là khuynh hướng tiêu biểu Với công trình nghiên cứu của

Phạm Xuân Tuyển Đi tìm chân dung Hàn Mặc Tử (1997) Sau bao tháng ngày

tìm về với lối xưa, chốn cũ đi theo những dấu chân, những con đường mà nhà thơ đã đi qua tác giả Phạm Xuân Tuyển đã thu nhặt tập hợp những thi liệu quý giá ấy để làm nên công trình tương đối trọn vẹn về bức chân dung cuộc đời Hàn Mặc Tử Có thể nói đây là một tài liệu rất quý phục vụ cho việc nghiên cứu và tìm hiểu về tác giả Hàn Mặc Tử

Ngoài ra, còn một số bài viết rất có ý nghĩa cần nói tới như: Hàn Mặc Tử,

hương thơm và mật đắng của Trần Thị Huyền Trang (1991), Hàn Mặc Tử, thi sĩ đồng trinh của Nguyễn Thụy Kha (1993)…

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Trong đề tài này tôi sẽ tập trung khảo sát những biểu tượng Trăng, Hồn và Máu trong thơ Hàn Mặc Tử (biểu hiện thông qua những hình tượng thơ, cảm hứng nghệ thuật, hình thức nghệ thuật mà tác giả sử dụng trong thơ ), từ đó để làm rõ: Biểu tượng Trăng, Hồn và Máu trong thơ Hàn Mặc Tử

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Dựa trên sự khảo sát một số tác phẩm của nhà thơ tập: Thơ Điên, Lệ

Thanh thi tập, Gái quê, Đau thương, Xuân Như Ý, Thượng Thanh Khí, Cẩm châu duyên, Duyên kì ngộ cùng một số đoạn văn, thư từ do Hàn Mặc Tử viết

và được sưu tầm lại

4 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

4.1 Mục đích

Mục đích của đề tài là trên cơ sở nguồn ngữ liệu thơ Hàn Mặc Tử tìm hiểu thêm để làm rõ thêm ý nghĩa các biểu tượng Trăng, Hồn và Máu trong thơ Hàn Mặc Tử

4.2 Nhiệm vụ

Căn cứ vào mục đích nghiên cứu của đề tài, nhiệm vụ đề tài hướng tới các nội dung sau:

- Nghiên cứu lí thuyết về biểu tượng Trăng, Hồn, Máu

- Thấy được một cách tổng quan về hệ thống biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử

5 Ý nghĩa của đề tài

5.1 Ý nghĩa lí luận

Nghiên cứu đề tài “Biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc

Tử”, tôi chọn cách tiếp cận với thế giới biểu tượng nghệ thuật mới mẻ trong

dòng văn học đương đại, khai thác những đặc sắc và những đặc trưng thẩm mỹ của một phong cách thơ độc đáo Với hi vọng rằng sau khi nghiên cứu thành công đề tài này sẽ góp phần nhận diện thơ Hàn Mặc Tử sâu hơn, rộng hơn và đưa ra được cái nhìn đầy đủ có hệ thống về tác giả

5.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Tôi hi vọng với đề tài này có thể sử dụng làm một trong những tư liệu tham khảo cho những ai yêu thơ Hàn Mặc Tử, những ai quan tâm tới tác giả văn học này một lần nữa được sống trong thế giới thơ ông và chiêm nghiệm về nó

trong kiếp nhân sinh của cuộc đời

Có thể sẽ làm tư liệu phục vụ cho việc giảng dạy ở trường phổ thông sau này của tôi cũng như độc giả đón đọc nó

6 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu

Đi sâu nghiên cứu vấn đề Biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn

Mặc Tử là một vấn đề không hề đơn giản Để tiếp cận và nghiên cứu tìm ra nét

mới và để tránh sự trùng lặp trong đề tài này tôi đã sử dụng một số phương pháp

cơ bản sau:

6.1 Phương pháp phân tích

Đây là phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu trong khóa luận này Từ những tài liệu nhận xét, đánh giá của các nhà phê bình nghiên cứu cùng sự tìm tòi sáng tạo của bản thân, tôi vận dụng đưa vào đề tài Qua đây chúng ta sẽ thấy

rõ hơn những nét đặc sắc trong biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử, thấy được những khám phá sáng tạo phi thường của nhà thơ

6.2 Phương pháp so sánh

Trong quá trình phân tích Biểu tượng Trăng, Hồn và Máu trong thơ

Hàn Mặc Tử, tôi tiến hành liên hệ, so sánh điểm khác biệt của ông với các nhà

thơ khác Như vậy sẽ giúp cho đề tài thêm sức thuyết phục và góp phần khẳng định tài năng cùng những đóng góp của Hàn Mặc Tử cho nền văn học nước nhà

6.3 Phương pháp hệ thống

Người viết nhận thấy rằng sáng tác thơ của Hàn Mặc Tử là một chỉnh thể nghệ thuật trọn vẹn và mang tính hệ thống Vì thế, khi nghiên cứu người viết đặt

nó trong một hệ thống chung theo một trật tự nhất định

6.4 Phương pháp thống kê – phân loại

Phương pháp này sẽ giúp cho việc phân tích những nhận xét về thơ Hàn Mặc Tử có chứng cứ cụ thể Một mặt nào đó giúp cho việc so sánh đối chiếu có thêm sức thuyết phục

7 Cấu trúc của đề tài

Trong đề tài này ngoài phần mở đầu, kết luận, phần mục lục và thư mục tham khảo còn có 2 chương, cụ thể:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1 Vài nét về Hàn Mặc Tử

Hàn Mặc Tử tên thật là Nguyễn Trọng Trí, sinh ở làng Lệ Mỹ, Đồng Hới, Quảng Bình; lớn lên ở Quy Nhơn, tỉnh Bình Định trong một gia đình theo đạo Công giáo Hàn Mặc Tử có duyên với 4 chữ Bình: sinh tại Quảng Bình, làm báo Tân Bình, có người yêu ở Bình Thuận và mất tại Bình Định Tổ tiên Hàn Mặc

Tử gốc họ Phạm ở Thanh Hóa Ông cố là Phạm Chương vì liên quan đến quốc

sự, gia đình bị truy nã, nên người con trai là Phạm Bồi phải di chuyển vào Thừa Thiên Huế đổi họ Nguyễn theo mẫu tánh Sinh ra ông Nguyễn Văn Toản lấy vợ

là Nguyễn Thị Duy (con cụ Nguyễn Long, ngự y có danh thời vua Tự Đức), sinh

hạ được 8 người con:

1- Nguyễn Bá Nhân (tức nhà thơ Mộng Châu) cũng là người dìu dắt Hàn Mặc Tử trên con đường thơ văn

7- Nguyễn Văn Hiền

8- Nguyễn Văn Thảo

Hàn Mặc Tử mang vóc mình ốm yếu, tính tình hiền từ, giản dị, hiếu học và thích giao du bè bạn trong lĩnh vực văn thơ Do thân phụ là ông Nguyễn Văn Toản làm thông ngôn, ký lục thường di chuyển nhiều nơi, nên Hàn Mặc Tử cũng

đã theo học ở nhiều trường khác nhau như Sa Kỳ (1920), Qui Nhơn, Bồng Sơn (1921-1923), Pellerin Huế (1926)

Hàn Mạc Tử, Lệ Thanh, Phong Trần là các bút danh khác của ông Ông có tài năng làm thơ từ rất sớm khi mới 16 tuổi Ông cũng đã từng gặp gỡ Phan Bội Châu và chịu ảnh hưởng khá lớn của chí sỹ này Ông được Phan Bội Châu giới

thiệu bài thơ Thức khuya của mình lên một tờ báo Việc xướng họa thơ văn với

nhà yêu nước Phan Bội Châu đã làm cho Hàn Mặc Tử, khi đó lấy bút hiệu Phong Trần, nổi tiếng ngay lập tức Làng văn xôn xao trước sự xuất hiện đầy ấn tượng của một thi sĩ mới Đặc biệt hơn nữa, tác giả còn được Phan Bội Châu tôn xưng là tiên sinh Tiếp sau đó, Hàn Mặc Tử ra Huế để tìm thăm Phan Bội Châu Đây là một việc làm hết sức nguy hiểm, vì thực dân Pháp sẽ chú ý đến tất cả những ai có mối quan hệ mật thiết với nhà yêu nước này Sau cuộc gặp gỡ, Hàn Mặc Tử thường xuyên liên hệ thư từ với Phan Bội Châu, chàng còn gửi thơ của những người bạn khác ra cho ông Mật thám Pháp sau một thời gian theo dõi, cuối cùng đã quyết định gạt tên chàng ra khỏi danh sách những người được bảo trợ sang Pháp du học Tiếp đó, Sogny, Chánh sở mật thám Huế gửi công văn vào Quy Nhơn yêu cầu điều tra về chàng Chánh sở mật thám Quy Nhơn là Véran gọi chàng lên tra hỏi nhiều lần làm cho gia đình hết sức lo lắng Người anh đầu của chàng phải gửi thư ra Huế nhờ Thượng thư Nguyễn Hữu Bài, một người quen thân với gia đình chàng xưa nay, can thiệp Từ đó chính quyền mới

để ông được yên

Không được đi du học, cuộc đời Hàn Mặc Tử rẽ sang một ngả khác Từ đây, chàng bắt đầu bước chân vào con đường viết báo Thời gian này, tình hình kinh tế nói chung rất khó khăn Nạn thất nghiệp tràn lan Chàng làm thêm công việc biên chép các tờ trích lục cũ cho Sở Đạc điền Quy Nhơn Nhưng công việc này chỉ đem đến cho chàng một khoản tiền đủ để mua báo, giấy viết và tem thư gửi bài Rồi xảy ra cơn bão lớn năm 1934 làm sập căn nhà của chàng đang ở Nợ nần ập đến Hàn Mặc Tử quyết định rời Quy Nhơn, vào Sài Gòn lập nghiệp, năm

đó ông 21 tuổi

Đến Sài Gòn, ông làm phóng viên phụ trách trang thơ cho tờ báo Công

luận Khi ấy, Mộng Cầm ở Phan Thiết cũng làm thơ và hay gửi lên báo Hai

người bắt đầu trao đổi thư từ với nhau, và ông quyết định ra Phan Thiết gặp Mộng Cầm Một tình yêu lãng mạn, nên thơ nảy nở giữa hai người

Theo gia đình Hàn Mặc Tử, thì vào khoảng đầu năm 1935, họ đã phát hiện những dấu hiệu của bệnh phong trên cơ thể ông Tuy nhiên, ông cũng không

quan tâm vì cho rằng nó là một chứng phong ngứa gì đó không đáng kể Cho

đến năm 1936, khi ông được xuất bản tập Gái quê, rồi đi Huế, Sài Gòn, Quảng

Ngãi, vào Sài Gòn lần thứ hai, được bà Bút Trà cho biết đã lo xong giấy phép

cho tờ Phụ nữ tân văn, quyết định mời Hàn Mặc Tử làm chủ bút, bấy giờ ông

mới nghĩ đến bệnh tật của mình Nhưng ý ông là muốn chữa cho dứt hẳn một loại bệnh thuộc loại “phong ngứa” gì đấy, để yên tâm vào Sài Gòn làm báo chứ không ngờ đến một căn bệnh nan y Năm 1938 - 1939, Hàn Mặc Tử đau đớn dữ dội Tuy nhiên, ở bên ngoài thì không ai nghe ông rên rỉ than khóc Ông chỉ gào thét ở trong thơ mà thôi Trước ngày Hàn Mặc Tử vào trại phong Quy Hòa, Nguyễn Bá Tín, em ruột của nhà thơ cho biết tình trạng bệnh tật của anh mình

như sau: “Da anh đã khô cứng, nhưng hơi nhăn ở bàn tay, vì phải vận dụng sức

khỏe để kéo các ngón khi cầm muỗng ăn cơm Bởi vậy, trông như mang chiếc

“găng” tay bằng da thô Toàn thân khô cứng” [12]

Ông Nguyễn Bá Tín, trong một chuyến thăm Bệnh viện Quy Hòa, có đến

thăm bác sĩ Gour Vile Bác sĩ nói rằng: Bệnh cùi rất khó phân biệt Giới y học

(thời đó) chưa biết rõ lắm Tuy triệu chứng giống nhau, nhưng lại có nhiều thứ

Ông bác sĩ quả quyết bệnh cùi không thể lây dễ dàng được Nhiều thông tin cho rằng, một hôm Hàn Mặc Tử đi dạo với bà Mộng Cầm ở lầu Ông Hoàng (Phan Thiết), qua một cái nghĩa địa có một ngôi mộ mới an táng thì gặp mưa Bỗng ông phát hiện ra từng đốm đỏ bay lên từ ngôi mộ Sau đó ông về nhà nghỉ, để rồi sớm mai ông phát hiện ra mình như vậy Đó là căn bệnh do trực khuẩn Hansen gây nên

Trước đây vì thành kiến sai lầm rằng đây là căn bệnh truyền nhiễm nên bao nhiêu bệnh nhân đã bị hắt hủi, cách ly, xa lánh thậm chí bị ngược đãi, thì Hàn Mặc Tử cũng không là ngoại lệ Lúc này, gia đình ông phải đối phó với chính quyền địa phương vì họ đã hay tin ông mắc căn bệnh truyền nhiễm, đòi đưa ông cách ly với mọi người Sau đó gia đình phải đưa ông trốn tránh nhiều nơi, xét về mặt hiệu quả chữa trị thì đúng là phản khoa học vì lẽ ra cần phải sớm đưa ông vào nơi có đầy đủ điều kiện chữa trị nhất lúc bấy giờ là Bệnh viện phong Quy Hòa Trong câu chuyện với người em của thi sĩ Hàn Mặc

Tử, bác sĩ Gour Vile cũng nói rằng kinh nghiệm từ các trại cùi, không có bệnh nhân nào chỉ đau có từng ấy năm mà chết được Ông trách gia đình Hàn Mặc Tử không đưa nhà thơ đi trại phong sớm Và bác sĩ cho rằng, Hàn Mặc Tử chết là

do nội tạng hư hỏng quá nhanh do uống quá nhiều thuốc tạp nham của lang băm trước khi nhập viện phong Quy Hòa Hàn Mặc Tử bỏ tất cả quay về Quy Nhơn vào nhà thương Quy Hòa (20 tháng 9 năm 1940) mang số bệnh nhân 1.134 và từ trần vào lúc 5 giờ 45 phút rạng sáng 11 tháng 11 năm 1940 tại nhà thương này vì chứng bệnh kiết lỵ, khi mới bước sang tuổi 28

Cuộc đời của ông được biết đến với nhiều mối tình, với nhiều người phụ

nữ khác nhau, đã để lại nhiều dấu ấn trong văn thơ của ông - có những người ông đã gặp, có những người ông chỉ giao tiếp qua thư từ, và có người ông chỉ biết tên như Hoàng Cúc, Mai Đình, Mộng Cầm, Thương Thương, Ngọc Sương, Thanh Huy, Mỹ Thiên

Hàn Mặc Tử để lại cho đời một số lượng thơ và kịch thơ khá lớn với

nhiều tập thơ nổi tiếng Thơ điên, Lệ Thanh thi tập, Thượng thanh khí, Cẩm châu

duyên Thơ anh trước không ai có, sau không ai có Hàn Mặc Tử như một ngôi sao chổi xoẹt qua bầu trời Việt Nam với cái đuôi chói lòa rực rỡ của mình (Phan

Cự Đệ) Với lối thơ kinh dị lạ thường, đặc biệt trong tất cả các tập thơ của Hàn Mặc Tử đều chủ yếu nói về Trăng Trăng như một người bạn có linh hồn biết cười, biết khóc, biết gào thét, đôi khi lại như là người tình trong mộng

2 Khái niệm biểu tƣợng và biểu tƣợng Trăng, Hồn, Máu

2.1 Khái niệm biểu tƣợng

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán (chủ biên), biểu tượng là

khái niệm dùng để chỉ một hình thức của nhận thức cao hơn cảm giác và cho con người hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu, sau khi tác động của sự vật

vào giác quan đã chấm dứt Trong nghĩa hẹp, biểu tượng là “một phương thức

chuyển nghĩa của lời nói hoặc một loại hình tượng nghệ thuật đặc biệt có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng nào đấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lý sâu xa với con người

và cuộc đời” [6; 24] Trong nghĩa rộng, biểu tượng là “đặc trưng phản ánh cuộc sống bằng hình tượng văn học nghệ thuật” [6; 24]

Biểu tượng còn được hiểu là cổ mẫu (mẫu gốc, siêu mẫu, siêu tượng…) Còn trong Từ điển biểu tượng thế giới thì diễn giải “các mẫu gốc hiển hiện ra

như những cấu trúc tâm thần gần như phổ biến, bẩm sinh hay được thừa kế, một thứ ý thức tập thể; chúng thể hiện qua các biểu tượng đặc biệt chứa đầy một công suất năng lượng lớn Chúng đóng một vai trò động lực và thống nhất đáng

kể trong sự phát triển nhân cách” [2] Theo các tài liệu chúng tôi có được, khái

niệm cổ mẫu (archetype) này được nhà phân tâm học người Thuỵ Sĩ Carl Gustav

Jung (1875 - 1961) nghiên cứu và đề xuất Jung đã phát triển thuyết vô thức của Sigmund Freud (1856 - 1939, người Áo) và đưa ra một cái nhìn mới về hệ tâm

thức con người Trong đó vô thức tập thể - ngôi nhà xuyên thời đại của cổ mẫu -

là khái niệm cốt lõi [3] Như vậy cổ mẫu là cấu trúc tinh thần bẩm sinh, cấu trúc

tâm thần gần như phổ biến hoặc thừa kế; và nếu biểu tượng bắt nguồn từ văn

hóa, tôn giáo, lịch sử – những lĩnh vực thuộc về ý thức – của các cộng đồng thì

cổ mẫu hình thành từ nguồn cội xa xưa, quan trọng sinh tạo trong vô thức tập

thể Và đọc cổ mẫu là cách nhìn tác phẩm văn chương từ bên ngoài Nhưng

cách nhìn từ bên ngoài này không quy chiếu những chuẩn mực và tiêu chí có trước vào tác phẩm, để mà giải thích nó Đọc cổ mẫu là đi tìm, chăm chú ghi nhận các hiện tượng cùng những cuộc gặp gỡ thường rất bất ngờ của chúng

trong tác phẩm, xuyên qua thời gian và không gian, tra vấn và thử trả lời

2.2 Biểu tƣợng Trăng

Từ lâu Trăng đã là một biểu tượng văn hóa lớn Theo quan niệm Á Đông Trăng là biểu tượng của điềm lành, hạnh phúc Đạo giáo cho rằng, mặt trăng là nơi cư trú của chú thỏ ngọc, đang nghiền thuốc trường sinh ở gốc đa Trong cách hiểu như vậy, trăng là nơi chứa đựng nguồn sống bất tử Trăng đã trở thành chủ

đề chính trong nhiều tác phẩm văn học và nghệ thuật và cảm hứng cho vô số những thứ khác Nó là môtip trong nghệ thuật thị giác, nghệ thuật trình diễn, thơ, văn xuôi và âm nhạc Trong nhiều nền văn hóa tiền sử và cổ đại, Trăng được nhân cách hóa thành Thần Mặt Trăng hay những hiện tượng siêu

nhiên khác Mặt Trăng từ lâu đã được một số người gắn với bệnh điên và sự phi

lý; các từ lunacy (điên rồ) và loony (người điên) có nguồn gốc từ tiếng Latin cho tên gọi của Mặt Trăng, Luna

Trong văn học, không biết tự bao giờ, Trăng đã là nguồn cảm hứng bất tận muôn đời của các thi sĩ văn nhân Trong cảm quan của người nghệ sĩ, Trăng không đơn thuần là nguồn sáng trong đêm mà đã trở thành một biểu tượng độc đáo Ở đó, nó đã trở thành một âm hưởng đa thanh xoáy sâu vào tâm hồn có sức

ám ảnh, khơi gợi cho người đọc nhiều xúc cảm về chiến tranh và hòa bình, hạnh phúc và khổ đau, quê hương và gia đình, tình yêu và thân phận con người… Trong văn học Trung đại Trăng đã được các nhà thơ vận dụng trong trường liên tưởng một cách tinh tế, sáng tạo Có thể đấy là tuổi xuân, hạnh phúc, là vẻ đẹp, niềm vui, là nỗi buồn cô đơn tuyệt vọng, đôi khi là một người bạn, người tình yêu dấu Đến văn học hiên đại Trăng không còn được miêu tả theo lối ước lệ tượng trưng như thời kì trước mà đã được các tác giả thổi hồn vào làm cho nó thực sự trở thành một chủ thể mang một sức sống mới, một màu sắc cá thể hóa

rõ rệt, cao độ Trăng cũng như người, biết chờ đợi, hẹn hò, có tâm trạng vui,

buồn, cô đơn khi xa cách… Trăng ở đây đã là em, là nàng, là biểu tượng của cái

đẹp, là nguồn cảm hứng khơi gợi sáng tạo bất tận của các thi nhân Đọc thơ Hàn

Mặc Tử, quả đúng như nhận xét: “Trăng, toàn trăng, một ánh trăng gắt gao…

linh động lòng người Trăng ở đây cũng ghen, cũng giận, cũng cay nghiệt, cũng trơ tráo và cũng nao nức dục tình…” [11] Trong thơ Hàn Mặc Tử, Trăng không

những được thi vị hóa, nhân cách hóa như nhiều nhà thơ khác mà còn được hiện thực hóa ngay trong cái không khí thi vị ấy Trăng giăng mắc khắp cả không gian, thời gian của sự sống Có thể nói Trăng trong thơ Hàn Mặc Tử đâu còn là

một khách thể mà đã trở thành một bản ngã ở trong thơ Nó đã hòa quyện vào

từng tế bào nơi cơ thể và độ sâu thẳm của tâm linh Nó có khả năng vỗ về, yêu đương, đối thoại như một hiện hữu người Đúng như ai đó đã nói, Trăng trong

thơ Hàn Mặc Tử được kết tinh như hạt muối, vừa có vị mặn của muối, vừa có vị

mặn của đời

2.3 Biểu tƣợng Hồn

Tùy quan niệm mỗi bộ tộc, mỗi vùng mà Hồn được biểu trưng qua những hình ảnh khác nhau, có thể dẫn ra một số ví dụ tiêu biểu sau Thời Ai Cập cổ đại, con chim đầu người biểu trưng cho linh hồn của từng cá thể Hay theo

truyền thống của của người Maya, người chết phải đặt “nằm ngửa duỗi thẳng

chân tay để linh hồn có thể tự do thoát ra khỏi thân xác qua miệng” [2; 451]

Trong Kinh Thánh, hồn chính là Thần Khí mà Thượng Đế thổi hơi vào con người (làm bằng đất sét) để trao ban sự sống Còn hầu hết người Á Đông thì quan niệm “vạn vật hữu linh” tức mọi thứ đều có linh hồn Nó (linh hồn) có thể nằm trong con người, con vật, cây cối và thậm chí là những đồ vật vô tri vô giác như nhà cửa, ấm chén… Từ thuyết trên có thể hiểu một cách đơn giản về linh hồn con người trong quan niệm của người Á Đông như sau: Con người có hai phần linh hồn và thể xác Trong đó, hồn quyết định sự sống của con người Khi con người chết đi thì linh hồn rời khỏi xác và trở thành ma (theo văn hóa người Việt) hay Phỉ (theo quan niệm của Lào, Thái Lan) Trong văn hóa của người Việt, quan niệm về linh hồn đã có từ rất lâu và được chia làm hai bậc: Hồn và vía Vía được hiểu như là những bộ phận gắn trên cơ thể của con người, nó

có chức năng làm công cụ hoạt động của cơ thể sống Ngoài ra chúng còn là những bộ phận làm phương tiện thể hiện, bộc lộ cái bên trong của con người khi

giao tiếp với thế giới bên ngoài Cho nên dân gian có câu nói đôi mắt là cửa sổ

của tâm hồn, là vậy Còn từ góc độ phân tâm học, cụ thể theo Jung, Hồn là “một trạng thái tâm lý cần phải được dành cho một sự độc lập nhất định trong khuôn khổ ý thức…” [2; 452] Theo quan niệm dân tộc học và sử học về tâm hồn, “nó ban đầu là một nội hàm thuộc về cá nhân, nhưng nó cũng thuộc về thế giới của cái linh thiêng, nó là vô thức Tâm hồn vì thế luôn luôn tự thân là một cái gì đó vừa trần thế vừa siêu nhiên” [2; 452] Nhưng chủ yếu, Hồn là biểu tượng của

tâm linh, là hơi thở, là sinh khí của một con người Nói một cách chung nhất, Hồn là nguyên khí của một sinh thể Cùng một dòng chảy bất tận ấy, Hồn trong thơ Hàn Mặc Tử đã kế thừa và phát triển thành những cái rất riêng, rất lạ Đọc thơ Hàn Mặc Tử, người ta không chỉ chơi vơi trong ánh sáng lung linh kì ảo của

ánh trăng huyền bí, mà còn rùng mình ớn lạnh bởi họ đang chìm ngập trong

vũng cô liêu của một tâm hồn sâu thẳm

2.4 Biểu tƣợng Máu

Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, thì Máu “tượng trưng cho tất

cả những giá trị liên đới với lửa, với sức nóng và sự sống, gắn với mặt trời” [2;

566] Ngoài ra Máu được coi là phương tiện truyền dẫn sự sống, là bản nguyên của sự sinh thành Máu hòa với nước là hình ảnh chảy ra từ vết thương nơi cạnh sườn Đức Giêsu Kitô, cùng trong ý nghĩa đó, máu là trường hợp siêu chuyển thánh thể thành bánh Máu còn ứng với nhiệt, nhiệt của sự sống và nhiệt của

thân thể Và cùng với một quan điểm trên “Máu là bản nguyên của thân xác và

là phương tiện truyền dẫn những đam mê” [2; 566] Với một số dân tộc khác thì

máu là vật dẫn linh hồn Ngoài ra còn những ý kiến khác nhau về hình ảnh máu Nhưng về cơ bản, Máu biểu trưng cho sự sống nhưng cũng hàm ý về cái chết Như vậy biểu tượng Máu có hai hàm ý đối lập nhau, sống - chết Nói đến máu người ta vừa hi vọng nhưng cũng vừa sợ hãi Bởi ở đâu có máu, ở đó có sự sống nhưng ở đâu có đổ máu là nơi đó có hận thù, chết chóc, thương vong….Trong văn hóa và văn học Việt Nam, Máu còn biểu trưng cho tình ruột thit Cho nên

mới có câu Một giọt máu đào hơn ao nước lã Máu như thế biểu hiện cho sự

sống, nhiệt huyết và tình yêu

Ở các tập thơ đầu, hình ảnh máu rất ít, hầu như không được Hàn Mặc Tử thể hiện trong thơ của mình Nó bắt đầu xuất hiện và xuất hiện ngày càng nhiều

Tập thơ Điên Đau thương, đã có 12 bài viết về máu trên tổng số 53 bài thơ Nói như Hoài Thanh, Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam thì “Hàn Mặc Tử đi trong

trăng, há miệng cho máu tung ra biển cả, cho hồn văng ra và rú lên những tiếng ghê người”[2; 205] Đọc thơ Điên của ông, ta bắt gặp những câu thơ đầy máu

Máu trong thơ Hàn Mặc Tử là biểu tượng của sự sống, niềm đam mê và gắn với mặt trời

Tiểu kết

Hàn Mặc Tử là một tài năng thơ lạ lùng, phức tạp đầy bí ẩn trong phong trào thơ mới Ông chỉ có mặt trên cuộc đời với khoảng thời gian ngắn ngủi trong quằn quại đau đớn với căn bệnh quái ác nhưng ông đã sống và cống hiến hết mình cho khát vọng văn chương làm nên một sức sáng tạo kì lạ Những biểu tượng trong thơ Hàn Mặc Tử được coi là những biểu tượng tượng lạ lùng, đầy bí

ẩn Thơ ông đã đi từ cuộc đời đến những cõi xa xôi, mơ mộng, huyền ảo Thơ đem đến cho tâm hồn Hàn Mặc Tử những phút giây sáng láng, đê mê, một sức sáng tạo tràn đầy lúc êm dịu, lúc day dứt, lúc mãnh liệt như những con sóng ào

ạt xô bờ, lúc tê tái, buốt giá như băng tuyết Nghiên cứu về những biểu tượng Trăng, Hồn, Máu trong thơ Hàn Mặc Tử là ngược dòng quá khứ trở về với cõi

xa xưa trong cuộc đời một con người bất hạnh, tìm về cội nguồn trong sự sáng tạo bất diệt và nguồn sống mãnh liệt của thơ ca

Biểu tượng là khái niệm dùng để chỉ một hình thức của nhận thức cao hơn cảm giác và cho con người hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu, sau khi tác động của sự vật vào giác quan đã chấm dứt Trong nghĩa hẹp, biểu tượng là một phương thức chuyển nghĩa của lời nói hoặc một loại hình tượng nghệ thuật đặc biệt có khả năng truyền cảm lớn, vừa khái quát được bản chất của một hiện tượng nào đấy, vừa thể hiện một quan niệm, một tư tưởng hay một triết lý sâu xa

với con người và cuộc đời Trong nghĩa rộng, biểu tượng là đặc trưng phản ánh cuộc sống bằng hình tượng văn học nghệ thuật

Trăng không đơn thuần là nguồn sáng trong đêm mà đã trở thành một biểu tượng độc đáo Trăng là một âm hưởng đa thanh xoáy sâu vào tâm hồn có sức ám ảnh, khơi gợi cho người đọc nhiều xúc cảm về chiến tranh và hòa bình, hạnh phúc và khổ đau, quê hương và gia đình, tình yêu và thân phận con người… Trăng trong thơ Hàn Mặc Tử không là một thực thể ngoại giới, một khách thể của thiên nhiên nữa, mà trăng được nhân tính hóa, quay cuồng trong những biến ảnh liên tiếp qua cái ống kính vạn hoa của một tâm thức mê sảng hoảng loạn Trăng trong vùng khí quyển này là những biến ảnh, trên cái biên giới xa nhất của cơn mê sảng: trăng trong vực thẳm đọa đày, Trăng đồng thể và Trăng xuất thể, Trăng sáng trong, Trăng quạnh quẽ cô đơn, trăng yêu ma kì dị,

Trăng linh loạn rùng rợn, Trăng âm u - sáng láng, Trăng bám riết giày vò, Trăng nhức nhối quằn quại, Trăng rên siết, kêu thương, trăng cười, Trăng khóc, Trăng chạy, Trăng ngã, Trăng tan, Trăng vỡ, Trăng réo gào thảm thiết…

Hồn đã là một biểu tượng lớn trong văn hóa thế giới Tùy quan niệm mỗi

bộ tộc, mỗi vùng mà Hồn được biểu trưng qua những hình ảnh khác nhau, Hồn

là biểu tượng của tâm linh, là hơi thở, là sinh khí của một con người Nói một cách chung nhất, Hồn là nguyên khí của một sinh thể Cùng một dòng chảy bất tận ấy, Hồn trong thơ Hàn Mặc Tử đã kế thừa và phát triển thành những cái rất riêng, rất lạ Đọc thơ Hàn Mặc Tử, người ta không chỉ chơi vơi trong ánh sáng lung linh kì ảo của ánh trăng huyền bí, mà còn rùng mình ớn lạnh bởi họ đang chìm ngập trong vũng cô liêu của một tâm hồn sâu thẳm

Máu biểu trưng cho sự sống nhưng cũng hàm ý về cái chết Như vậy biểu tượng Máu có hai hàm ý đối lập nhau, sống - chết Nói đến máu người ta vừa hi vọng nhưng cũng vừa sợ hãi Bởi ở đâu có máu, ở đó có sự sống nhưng ở đâu có

đổ máu là nơi đó có hận thù, chết chóc, thương vong… Máu trong thơ Hàn Mặc

Tử là biểu tượng của sự sống, niềm đam mê và gắn với mặt trời

Chương 2 BIỂU TƯỢNG TRĂNG, HỒN, MÁU TRONG THƠ HÀN MẶC TỬ

1 Biểu tượng Trăng trong thơ Hàn Mặc Tử

1.1.Trăng - mối lương duyên kì ngộ

Trăng không phải là ám ảnh của bệnh cùi như Trần Thanh Mại và một số người đã nhận định Trăng nơi Hàn Mặc Tử có nguồn gốc sâu xa hơn, gắn bó với tuổi thơ Con người nào cũng gắn bó với ký ức đầu đời: một đứa trẻ bị hành

hạ, lớn lên có thể trở thành tội phạm ; kẻ viết văn thường dựa vào ký ức tuổi thơ

để xây dựng đời văn Hàn Mặc Tử là một trường hợp vận dụng tưởng tượng trong ký ức; và trăng đối với Hàn là nguồi cội của tuổi thơ: Trăng Sa Kỳ

Nguyễn Bá Tín, viết về động cát Sa Kỳ, thủa nhỏ hai anh em thường đi

chơi: “Địa phương gọi là Động, kỳ thực là một vùng rộng lớn, cát trắng phau,

thứ cát ánh ngời như mảnh vụn pha lê, chạy dài 4,5 cây số bên bờ đại dương ( ) Vào những đêm trăng sáng thì tuyệt đẹp, nhưng huyền ảo đến rợn người như đi vào một thế giới xa lạ Dân địa phương không dám băng ngang Người đi chỉ còn nghe hơi thở của mình và mơ hồ se siết bước chân trên cát giữa vắng lặng hoàn toàn

Trăng bao phủ tứ phía bằng một ánh sáng lung linh chờn chợn khó phân biệt từ trên trăng toả xuống, hay từ cát trắng chiếu lên Tơ trăng dầy đặc, mỗi

cử động hay di chuyển đều như lùa cả trăng theo” [12;19]

Thiện Nam Nguyễn Bá Tín đã viết về vùng trăng Sa Kỳ của anh mình với một bút pháp đầy thơ mộng Với Hàn Mạc Tử, trăng Sa Kỳ không còn là trăng nữa mà đã hoá thành thơ Nói đúng ra, trăng Sa Kỳ là điểm tựa đầu tiên, để Hàn Mặc Tử xây dựng cõi thơ, cõi hư ảo của mình

Trong bài thơ văn xuôi Chơi giữa mùa trăng (có thể coi là bản tuyên ngôn

thơ của Hàn Mặc Tử) Hàn đã ghi lại những thắc mắc về bản chất Trăng : Cuộc gặp gỡ đầu tiên với trăng đã gây cho cậu bé Nguyễn Trọng Trí những câu hỏi về thơ, đã manh nha trong lòng Trí, một định nghĩa thơ, qua trăng, bằng trăng, coi trăng, như một thực thể sáng tạo:

“ Trăng là ánh sáng? Nhất là trăng giữa mùa thu, ánh sáng càng thêm kỳ

ảo, thơm thơm, và nếu người thơ lắng nghe một cách ung dung, sẽ nhận thấy có nhiều tiếng nhạc say say gió xé rách lả tả Và rơi đến đâu, chạm vào thứ gì là chỗ ấy, thứ ấy vang lên tuy chẳng một ai thấy rõ sức rung động Nghiã là trăng rằm trung thu: một đêm siêu hình, vô lượng, tượng trưng của một mùa ao ước xây bằng châu lệ, làm bằng chia ly, và hơn nữa, hiện hình của một nguồn khoái lạc chán chê” (Chơi giữa mùa trăng)

Trăng, như thế, đối với Hàn, ngay từ thủa nhỏ, đã thoát khỏi tất cả những

ý nghiã thông thường mà chúng ta gán cho vừng trăng, ánh nguyệt Trăng trở thành thơ, trăng trở thành nhạc Trăng là thơ và là nhạc, ở Hàn, ngay từ những suy nghĩ đầu tiên của một cậu bé Và khi lớn lên, trăng sẽ là chia ly, dục lạc, là cõi siêu hình, vô lượng, là sự rung động tận cùng trong tạo tác

Hàn Mặc Tử viết tiếp: “Chị tôi bỗng reo to lên: Đã gần tới sông Ngân

rồi ! Chèo mau lên em! Ta cho thuyền đậu ở bến Hàn giang!( )

Tôi muốn hỏi xem chị tôi có thấy ngọt ngào trong cổ họng như vừa uống xong một ngụm nước lạnh, mát đến tê hết cả lưỡi và hàm răng ? Chị tôi làm thinh, - mà từng lá trăng rơi lên xiêm áo như những mảnh nhạc vàng ( ) Ở chỗ nào cũng có trăng, có ánh sáng cả, tưởng chừng như bầu thế giới chở chúng tôi đây cũng đang ngập lụt trong trăng và đang trôi nổi bình bồng đến một địa cầu nào khác Ánh sáng tràn trề, ánh sáng tràn lan, chị tôi và tôi đều ngả vạt áo ra bọc lấy, như bọc lấy đồ châu báu ( )

A ha, chị Lễ ơi ! chị là trăng mà em đây cũng là trăng nữa ! Ngó lại chị tôi và tôi thì quả là trăng thiệt.” (Chơi giữa mùa trăng)

Chơi giữa mùa trăng là một bài thơ văn xuôi tuyệt bút, trong đó Hàn Mặc

Tử đã giải thích nguồn cội thi ca nơi Hàn và kể lại sự tan biến của hình hài trong trăng và sự hoá thân của trăng thành nước, thành thơ, trong một khung cảnh thần tiên: Hai chị em đi thuyền trên sông, dưới ánh trăng, nhưng tất cả đã bị ảo hoá, tất cả là mơ, là thơ, là họa, là nhạc Dòng sông của họ ở trên trời hay dưới đất? Bến mà họ ghé là bến Hàn giang hay bến Ngân hà? Ánh sáng của họ là sáng trăng hay là một thứ ánh sáng huyền diệu toả ra từ cõi nhạc tiên, trên thiên đàng,

vô chung vô thỉ? Và có lẽ từ khi ấy, từ những cuộc đi chơi dưới trăng Sa Kỳ thủa nhỏ ấy, mà nguồn thơ Hàn luôn luôn bị quyến dụ bởi tầng cao:

Gió nâng khúc hát lên cao vút Vần thơ uốn éo lách rừng mây

(Ngủ với trăng)

Đó chính là “lý thuyết thơ” trong vũ trụ mới của Hàn Mặc Tử Theo lời Nguyễn Bá Tín – em trai Hàn Mặc Tử kể lại trong cuốn Hàn Mặc Tử anh tôi thì

từ những ngày thơ ấu, Trăng đã gắn bó với Hàn Mặc Tử, ông đã từng mải mê

ngắm Trăng một mình trên bãi cát trắng, bên bờ sông Trăng không phải là ám

ảnh của bệnh phong như Trần Thanh Mai và một số người đã nhận định ( Thụy

Khuê ) Mà Trăng ở đây là cội nguồn của tuổi thơ ông Từ đó mà hình thành nên một hồn thơ qua Trăng, bằng Trăng, viết về Trăng Xuyên suốt cuộc đời Hàn Mặc Tử là một hình ảnh Trăng Từ lúc tuổi thơ ấu Trăng đẹp, Trăng tươi, huyền diệu, lung linh bao nhiêu:

Nước hóa thành trăng, trăng ra nước Lụa là ướt đẫm cả trăng thơm

Người trăng ăn vận toàn trăng cả

(Say Trăng)

Vui thay cảnh sáng trăng

Ái tình bắt đầu căng Hoa thơn thì nín lặng Hương thơm thì bay lay

(Sáng trăng) Ngoài nguồn gốc sâu xa ấy, còn có một lý do cụ thể hơn Vì bệnh phong hủi đang làm cho thể xác ông “tan rữa” từng ngày, từng đêm, qua từng mùa Trăng Chính Trăng là người bạn cho ông niềm tin vào cuộc sống tươi đẹp của trần thế

Và cũng chính Trăng - động lực siêu hình đã đưa ông về cõi chết Sau một thời

gian làm ở sở đạc điền, bệnh tình ông bắt đầu chớm nở và ông bị mọi người xa

lánh Đây cũng chính là thời gian ông làm thơ nhiều nhất Nhiều đến nỗi ông không biết mình đã chơi, đã thân thiết với Trăng:

Té ra ta vốn là thi sĩ Khao khát trăng gió mà không hay

(Ngủ với trăng) Một thi sĩ đa sầu, đa cảm, tinh tế như Hàn Mặc Tử đến hơi thở của lá cây còn nghe thấy thì làm sao sống trong cuộc sống cách ly nơi túp lều tranh ít người qua lại ấy cho được Vậy thì không còn lí do nào để ông không làm bạn với gió, với mây, đặc biệt là với Trăng Đúng như lời nhà phê bình Đặng Tiến nhận xét:

“Trăng là nguồn sống để đối diện, giãi bày nỗi lòng của thi sĩ, trăng trong Hàn

Mặc Tử không chỉ là ánh sáng huyền ảo và hiu hắt mà nó như một sự vật cụ thể khả xúc” Trăng cũng biết ghen:

Ta ném mình đi theo gió trăng Lòng ta tản khắp bốn phương trời Cửu trùng là chốn xa xôi lạ

Chim én làm sao bay đến nơi Chiếc tàu chở cả một đêm trăng

Tình tôi ghen hết thú vô biên

Ai cho châu báu cho thinh sắc Miệng lưỡi khô khan đến cả thèm

Hay:

Em có ngờ đâu trong những đêm Trăng ngà giãi bóng, mặt hồ êm Anh đi thơ thẩn như ngây dại Hứng lấy hương nồng trong áo em

Xuyên suốt tất cả các tập thơ của ông từ Gái quê cho đến Thượng thanh khí

ta như có ý nghĩ rằng Hàn Mặc Tử đang Nuôi Trăng, từ bé Trăng đẹp, Trăng

tươi cho đến Trăng điên, Trăng loạn cuối cuộc đời ông Vừa chủ quan nhưng không ít yếu tố khách quan trong đó, Trăng và Hàn Mặc Tử như có mối lương duyên, tiền báo cho cả cuộc đời về sau của ông luôn gắn bó mật thiết với Trăng Xem Trăng như một người bạn (với cuộc đời) và là thi liệu (với thơ)