Chăm sóc và nuôi dưỡng dê

Các giai đoạn phát triển của bê Giai đoạn bú sữa Trong giai đoạn này bê sinh tr-ởng rất nhanh.. Do đó trong thời kỳ này cần phải có những biện pháp đặc biệt để đề phòng cho bê khỏi bị

Ch-ơng 3

chăm sóc và nuôi d-ỡng bê

I sự phát triển của bê

1 Các giai đoạn phát triển của bê

Giai đoạn bú sữa

Trong giai đoạn này bê sinh tr-ởng rất nhanh Lúc đầu cơ năng tiêu hoá chủ yếu là dạ múi khế Về sau cùng với sự tiếp nhận thức ăn thực vật tăng lên dạ cỏ phát triển nhanh chóng Sữa là thức ăn chính của bê và đ-ợc thay thế dần bằng các loại thức ăn thực vật

Đến cuối kỳ này thức ăn thực vật chiếm chủ yếu trong khẩu phần

Trong giai đoạn nuôi bê bú sữa cần đặc biệt chú ý đến thời kỳ sơ sinh Bê sơ sinh có một số đặc điểm đáng chú ý sau:

- Điều kiện sống của cơ thể hoàn toàn thay đổi

Từ chỗ ở trong cơ thể mẹ với các điều kiện sống ổn định, tác động của các yếu tố ngoại cảnh chỉ gián tiếp thông qua cơ thể mẹ, dinh d-ỡng và trao dổi chất thông qua máu

mẹ, sau khi sinh bê phải chuyển sang tự dinh d-ỡng, hô hấp, tuần hoàn, điều tiết thân nhiệt, nhận cảm trực tiếp các tác động của ngoại cảnh và tự phản ứng với các tác động đó Thời gian thích nghi của bê với các điều kiện ngoại cảnh ngoài tử cung mất 7-10 ngày

- Khả năng tự vệ còn thấp

Khi sơ sinh hồng cầu nhiều, nh-ng bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu đa nhân trung tính

ít, chỉ số A/G cao, gamma globulin và kháng thể hầu nh- không có, chỉ sau khi bú sữa

đầu mới tăng lên Cơ chế dung dãi vật lạ của gan ch-a có Khả năng điều tiết thân nhiệt kém Do đó trong thời kỳ này cần phải có những biện pháp đặc biệt để đề phòng cho bê khỏi bị bệnh tật và tạo diều kiện để cho chúng phát triển các chức năng bảo vệ Phải cho

bê bú sữa đầu ngay sau khi đẻ vì nó có ý nghĩa hết sức quan trọng: làm tăng kháng thể cho cơ thể, tăng vitamin A, tăng khả năng chống bệnh đ-ờng tiêu hoá và tăng c-ờng các quá trình trao đổi chất

- Cơ năng tiêu hoá còn rất yếu

Axit HCl trọng dạ khế lúc dầu không có, các tuyến tiêu hoá phát triển ch-a hoàn chỉnh, chủ yếu tiết các men tiêu hoá sữa, còn hoạt lực của các men khác thấp Dạ cỏ và các chức năng tiêu hoá thức ăn thực vật ch-a phát triển (lúc sơ sinh dạ cỏ chỉ bằng 1/2 dạ múi khế)

b Thời kỳ sau cai sữa

Thời kỳ này đ-ợc tính từ khi cai sữa đến khi thành thục về tính (10-12 tháng tuổi) Trong giai đoạn này bê có tăng trọng cao khi nuôi d-ỡng bằng thức ăn tthực vật Tuyến sinh dục, tuyến sữa bắt đầu phát triển Chính vì vậy để làm tốt công tác bồi dục có định h-ớng cho bê nghé cần phải bắt đầu từ thời kỳ này

3 Thời kỳ phát dục

Đây là thời kỳ từ khi bắt đầu xuất hiện động dục đến khi đẻ lứa đầu tiên ở bò cái tơ

và bắt đầu lấy tinh ỏ bê đực Trong trong giai đoạn này bê lớn nhanh về tầm vóc, các cơ quan sinh dục và sinh sản phát triển mạnh để chuẩn bị phối giống và sinh đẻ, đặc biệt là tuyến sữa Các h-ớng sản xuất khác nhau đ-ợc hình thành trong giai đoạn này Do vậy mà cách nuôi d-ỡng chăm sóc tốt hay xấu sẽ có ảnh h-ởng mạnh đến khả năng sản xuất và sinh sản về sau

2 Quy luật phát triển không đồng đều của bê

a Cơ quan tiêu hoá

Lúc sơ sinh các dạ tr-ớc rất nhỏ, chứng tỏ sự phát triển chậm của chúng trong giai

đoạn tử cung Trái lại, dạ múi khế có tốc độ sinh tr-ởng tuyệt đối cũng nh- t-ơng đối đều cao trong giai đoạn tử cung Sau khi sinh sự phát triển ng-ợc lại hẳn; dạ tr-ớc tăng khoảng 100-120 lần, trong khi đó dạ khế chỉ tăng 4-8 lần

Trong 1-2 tháng tuổi đầu dạ khế tăng tr-ởng rất nhanh và tuỳ thuộc vào l-ợng sữa nhiều hay ít L-ợng sữa càng nhiều thì dạ khế phát triển càng nhanh

Tháng thứ 3-4 dạ dày tr-ớc phát triển mạnh và cũng tuỳ thuộc vào loại thức ăn Tập

ăn thức ăn thô sớm, nhiều thì dạ cỏ phát triển càng nhanh

Sự thay đổi t-ơng đói giữa dạ cỏ và dạ khế qua các tuần tuổi của bên nh- sau:

Tuổi bê Tỷ lệ dạ cỏ/dạ khế

Sơ sinh 1/2

6 tuần tuổi 2/3

8 tuần tuổi 3/2

10-12 tuần 2/1

Tuần thứ 5-9 hàm l-ợng axit béo ở dạ cỏ và dạ tổ ong đã giống nh- ở bò lớn, nh-ng

ở dạ lá sách và múi khế lại ít, đến manh tràng mới xuất hiện

b Thể vóc

Thể vóc chủ yếu là do hệ x-ơng và cơ tạo nên Trong thời kỳ trong tử cung mô x-ơng có c-ờng độ phát triển mạnh nhất, còn sau khi sơ sinh tốc độ phát triển của mô x-ơng giảm xuống nh-ng mô cơ lại tăng Ví dụ, từ sơ sinh đến 18 tháng tuổi thể trọng bê lang trắng đen tăng 16 lần, khối l-ợng x-ơng tăng 8,7 lần, còn cơ tăng 18,6 lần Các phần khác nhau của mô x-ơng cũng có đặc điểm phát triển riêng Tr-ớc khi sinh x-ơng ngoại

vi phát triển mạnh hơn x-ơng trục làm cho bê phát triển chiều cao và chiều rộng, nh-ng chiều dài ch-a phát triển Ng-ợc lại sau khi sinh hệ x-ơng trục phát triển mạnh làm cho cơ thể dài ra

Mô cơ phát triển mạnh ở 12-14 tháng tuổi đầu Sau đó c-ờng độ sinh tr-ởng và tăng trọng tuyệt đối của mô cơ giảm Mô mỡ đ-ợc tích luỹ trong cơ thể ở độ tuổi muộn hơn

c Trao đổi chất

Cơ thể non có c-ờng độ tổng hợp protein mạnh Tuổi càng tăng thì khả năng này giảm xuống cùng với sự thay đổi cơ cấu của các loại protein: ở con vật non nucleoproteit chiếm tỷ trọng lớn, khi tuổi tăng lên cơ thể tích luỹ nhiều các proteit có chức năng đặc hiệu với khả năng tự đổi mơí thấp

Độ tuổi càng cao mỡ chiếm chủ yếu trong thành phần tăng trọng Các giống sớm thành thục mỡ sớm tích luỹ hơn

3 ảnh h-ởng của nuôi d-ỡng, chăm sóc đến sự phát triển của bê và sức sản xuất

về sau

a Mức độ dinh d-ỡng

Nếu nuôi d-ỡng bê quá thấp hoặc quá cao trong một thời gian dài sẽ gây ra những rối loạn nghiêm trọng trong sự phát triển của cơ thể, ảnh h-ởng đến sự phát triển và hoàn thiện các cơ quan chức năng cũng nh- sức sản xuất về sau

Sự hình thành sức sản xuất thịt cao ở bê nuôi lấy thịt chỉ đạt đ-ợc khi dinh d-ỡng dồi dào vì chỉ khi đó mô cơ và mỡ mới tích luỹ mạnh đ-ợc

Tuy nhiên ng-ời ta đã xác định rằng bê có khả năng bù đắp lại sự đình trệ sinh tr-ởng tạm thời (do nuôi d-ỡng hạn chế gây ra) sau khi đ-ợc cải thiện điều kiện nuôi d-ỡng và chăm sóc Mức độ và thời gian để bù đắp lại phụ thuộc vào tuổi của con vật và mức độ rối loạn sự phát triển bình th-ờng của cơ thể và sự hình thành các cơ quan mô bào Nếu nh- mức nuôi d-ỡng thấp và diễn ra trong một thời gian dài thì về sau dù cho nuôi d-ỡng chăm sóc tốt cũng không bù đắp lại đ-ợc và khi tr-ởng thành con vật có dấu hiệu phát triển không hoàn chỉnh và có sức sản xuất thấp

Khả năng bù đắp này đ-ợc giải thích là trong cơ thể sau khi bị kìm hảm sinh tr-ởng

ở một mức độ nào đó thì sẽ tạo ra những điều kiện để tổng hợp chất mạnh hơn Sự bù đắp sinh tr-ởng là một đặc tính tự nhiên của tất cả các gia súc bắt nguồn từ các quy luật phát triển cá thể cơ bản của chúng và chịu sự chi phối bởi các yếu tố di truyền Đặc tính này đã

đ-ợc ứng dụng trong thực tiễn ngành chăn nuôi của nhiều n-ớc Ví dụ trong khi nuôi bê cái trong những tháng đầu cho tăng trọng thấp thì về sau có sự bù đắp laị Tuy nhiên nếu nuôi bê đực giống mà tăng trọng trong những tháng đầu thấp sẽ gây ra những rối loạn sâu sắc về sự phát triển

Mức nuôi d-ỡng có ảnh h-ởng nhiều đến sự tích luỹ protein và mỡ trong cơ thể bê Nếu nuôi d-ỡng ở mức thấp thì tỷ lệ giữa protein và mỡ ít bị thay đổi theo tuổi Ng-ợc lại nếu cho bê ăn dồi dào trong cơ thể tích luỹ nhiều mỡ ngay cả lúc còn non Tăng tích luỹ

mỡ ở tuổi còn non sẽ không có lợi cho sự hình thành sức sản xuất sữa và hoạt động sinh sản của chúng, trong khi đó lại tạo ra khả năng phát triển thịt tốt hơn Do đó mà nuôi bê cái ở mức quá cao là không nên

Nuôi d-õng bê ở mức cao sẽ làm t-ng mức độ thành thục về sinh lý và cho phép đ-a vào sử dụng sớm hơn Tuy nhiên nếu nuôi d-ỡng quá cao sẽ gây ra hiện t-ợng nân sổi nên khó thụ thai

b Loại hình thức ăn

Nếu bê đ-ợc tập thức ăn thực vật sớm thì sẽ tạo điều kiện phát triển nhanh các cơ quan tiêu hoá và khi tr-ởng thành sẽ có khả năng tiêu hoá và sử dụng đ-ợc tốt hơn các loại thức ăn thô

Mức độ tiếp nhận thức ăn thực vật sớm của bê phụ thuộc vào l-ợng sữa cho ăn và

số lần cho ăn Nếu cho bê ăn nhiều sữa thì sự phát triển của cơ quan tiêu hoá bị hạn chế

và chúng bắt đầu ăn thức ăn thực vật sẽ chậm hơn

Nuôi bò sữa với l-ợng thức ăn tinh cao sẽ không hợp lý và không kinh tế vì nó sẽ gây ra những rôí loạn về trao đổi chất và chức năng sinh sản, làm rút ngắn thời gian sử dụng bò Sử dụng thức ăn tinh nhiều sẽ cản trở sự hình thành sức sản xuất sữa và tạo điều kiện cho sự tichs luỹ nhiều mỡ ở trong cơ thể

c Chăm sóc

Các yếu tố vệ sinh gia súc nh- nhiệt độ, ánh sáng chuồng nuôi, độ ẩm không khí và thành phần không khí, cũng nh- sự vận động tích cực có tác động trực tiếp đến sự phát triển và hoạt động của các cơ quan nội tiết và chi phối mạnh đến c-ờng độ và chiều h-ớng trao đổi chất

Nhiệt độ thích hợp trong chuồng bê về mùa đông là 10-12oC với độ ẩm t-ơng đối 75-85% Đồng thời cần phải ổn định nhiệt độ trong cả ngày

ánh sáng, đặc biệt là tia tử ngoại có ảnh h-ởng lớn đến sự phát triển của bê D-ới tác động của các tia đó d-ới da sẽ hình thành chất có hoạt tính sinh học và vitamin D3 Các chất này thúc đẩy các quá trình oxy hoá, tăng hàm l-ợng Hb và bạch cầu trong máu,

điều hoà trao đổi khoáng, tăng l-u thông máu và bạch huyết, nâng cao phản ứng phòng vệ miễn dịch của cơ thể

Thiếu ánh sáng tử ngoại, con vật sẽ bị bệnh thiếu vitamin D và th-ờng kéo theo rối loạn hoạt động của cơ quan tiêu hoá (rối loạn tiêu hoá, đôi lúc mất tính ngon miệng, mất tr-ơng lực dạ tr-ớc theo từng thời kỳ), bệnh x-ơng trầm trọng thêm, con vật dễ bị bại liệt Vận động tích cực lúc ít tuổi có vai trò lớn trong sự phát triển của bê và sự hình thành sức sản xuất Vận động làm tăng tính thèm ăn và sự phát triển tốt của các cơ quan bên trong Theo nhiều thực nghiệm bê d-ới 6 tháng tuổi cho vận động tích cực có tăng trọng cao hơn 8-15%, nh-ng cho bê lớn vận động sẽ làm giảm tăng trọng Cho nên nuôi

bê thịt vận động tích cực sau 6 tháng tuổi là không hợp lý

Ng-ợc lại, cho bê cái vận động tích cực lại có ảnh h-ởng tốt đến sự hình thành sức sản xuất sữa Sản l-ợng sữa trong chu kỳ đầu của những bò cái cho vận động tích cực cao hơn bò đối chứng 15-20%

Xoa bóp bầu vú từ khi bê thành thục về tính (9-12 tháng tuổi) kích thích sự phát triển của vú và về sau nâng cao đ-ợc sức sản xuất sữa của chúng Những bê đ-ợc xoa bóp bầu vú trong thời gian 8-12 tháng tuổi có tỷ trọng mô tuyến trong tuyến sữa lúc 20-24 tháng tuổi cao hơn 25-35% so với bê đối chứng Sức sản xuất sữa của bò thí nghiệm cao hơn 11-27% Xoa bóp bầu vú cho bò tơ có chửa giai đoạn sau cũng có tác dụng tốt đến sức sản xuất sữa

II nuôi d-ỡng và chăm sóc bê

1 Bê sơ sinh

a Thức ăn

- Sữa đầu và sữa nguyên

Thức ăn chủ yếu của bê sơ sinh là sữa đầu và sữa th-ờng Sữa đầu đáp ứng đ-ợc yêu cầu của bê trong giai đoạn này vì nó có thành phần hoá học và bản chất sinh học đặc thù

mà không thể thay thế bằng thức ăn nào khác Sữa đầu có hàm l-ợng VCK cao (250-300g/kg) với thành phần nh- trong Bảng 3-1

Bảng 3-1: Thành phần của sữa

Sữa đầu Thành phần

Vắt lần 1 Vắt lần 2 Sữa ngày thứ 10

Mỡ (%) 7,2 5,15 4,25

Đ-ờng (%) 3,96 3,72 4,49

Protein (%) 15,23 10,66 3,41

Khoáng (%) 1,074 0,953 0,635

Caroten (mg%) 0,158 0,155 0,027

Độ chua (oT) 38 33 19

Nh- vậy, so với sữa th-ờng sữa đầu trội hơn hẳn về thành phần mỡ (1,5 lần), protein (5 lần), khoáng (2 lần), caroten (5 lần)

Trong sữa đầu tỷ lệ albumin cao (2-3%) nên dẽ tiêu hoá, phù hợp với bê (sữa th-ờng chỉ có 0,5%)

Sữa đầu có độ chua cao có tác dụng kích thích tuyến tiêu hoá, ức chế vi khuẩn, kích thích tiết dịch mật

Trong sữa đầu có hàm l-ợng -globulin cao (5% vs 0,1%) có tác dụng làm tăng sức

đề kháng của bê lên vì tr-ớc khi bú sữa đầu trong máu bê hầu nh- không có globulin, nh-ng sau khi bú sữa đầu thì loại protein này và kháng thể xuất hiện Chỉ số A/G = 0,44-0,48, thấp hơn cả ở bò là 0,5-0,6 Đó là do bê sơ sinh có khả năng hấp thu nguyên vẹn -globulin từ sữa đầu vào máu Khả năng này càng lâu càng giảm xuống:

Thời gian sau đẻ (h) Tỷ lệ hấp thu -globulin (%)

Trong sữa đầu còn có hàm l-ợng MgSO4 cao (0,37% vs 0,017%) tạo thành chất tẩy nhẹ để đẩy cứt su ra ngoài

Do có các yếu tố trên mà bê cần đ-ợc bú sữa đầu càng sớm càng tốt và tỷ lệ mắc bệnh càng thấp Thí nghiệm cho thấy sau 1 giờ cho bú tỷ lệ mắc bệnh là 7,9%, còn nếu sau khi đẻ 7 giờ mới cho bú thì tỷ lên này lên tới 42%

Nh- vậy sữa đầu đã nâng cao sức sống của bê sơ sinh nhờ 2 nhân tố:

- Dinh d-ỡng cao và dễ đồng hoá,

- Tăng khả năng đề kháng nhờ -globulin, MgSO4 và độ chua cao

Trong tr-ờng hợp thiếu sữa đầu ng-ời ta có thể làm sữa đầu nhân tạo cho bê bú với thành phần nh- sau:

1 lít sữa nguyên

10ml dầu cá

5-10g muối

2-3 quả trứng

Nếu táo bón cho thêm 5-10g MgSO4

Sữa nguyên sau khi thanh trùng hạ nhiệt độ xuống 38-39oC, đập trứng và cho dầu cá, muối vào, đánh thật đều

Sau khi bú sữa đầu bê d-ợc cho uống sữa th-ờng, tốt nhất của chính mẹ nó, nếu không cũng phải của những con khoẻ mạnh, không viêm vú

- Các thức ăn khác:

Thời gian cuối bê phải đ-ợc tập ăn thức ăn thô: cỏ khô, rơm

Từ ngày thứ 5 trở đi có thể cho ăn thêm khoáng bổ sung

b Cách cho bú sữa

Yêu cầu bê phải đ-ợc bú sữa đầu sau khi đẻ chậm nhất là 1 giờ Sữa đầu dùng cho

bê đến đâu thì vắt đến đó (vắt thừa làm mất sữa đầu của bê và dễ gây sốt sữa cho bò mẹ) Sữa phải đảm bảo vệ sinh, nh-ng tuyệt đối không dùng nhiệt để xử lý vì dễ gây đông vón

do có hàm l-ợng albumin cao (2-3% so với sữa th-ờng chỉ 0,5%) Không đ-ợc cho bê bú sữa vú viêm Sữa phải có nhiệt độ thích hợp, tốt nhất là 35-37oC Sữa càng lạnh thì khả năng đông vón ở dạ múi khế càng kém nên sẽ khó tiêu hoá

L-ợng sữa mỗi lần cho bú không đ-ợc quá 8% so với khối l-ợng bê vì nó phụ thuộc vào dung tích dạ múi khế Nếu sữa bú quá nhiều sẽ tràn xuống dạ cỏ trong khi nhu động dạ cỏ còn yếu nên vi sinh vật gây thối sẽ phát triển L-ợng sữa cho bú mỗi ngày bằng 1/5-1/6 khối l-ợng sơ sinh Số lần cho bê bú bằng số lần vắt sữa mẹ Th-ờng lúc đầu cho bú 3-4 lần/ngày, về sau giảm xuống Tuy nhiên ở các trại chăn nuôi công nghiệp bê chỉ đ-ợc

ăn sữa 2 lần/ngày Cho bê bú phải từ từ

Trong thời kỳ này có thể cho bê bú trực tiếp hay gián tiếp:

- Cho bú trực tiếp: Sau khi đẻ bê đ-ợc trực tiếp bú mẹ hàng ngày Th-ờng cách này

áp dụng trong chăn nuôi bò thịt và cả ở một số cơ sở chăn nuôi bò sữa L-ợng sữa bê bú không hết sẽ đ-ợc vắt

Tr-ớc khi cho bê nghé bú cần phải làm vệ sinh chuồng trại, vú bò mẹ phải đ-ợc lau sạch Tr-ờng hợp ,bò mới đi làm về thì nên cho nghỉ ngơi 30-45 phút mới cho con bú Nếu vú bị viêm phải chữa trị để tránh bê nghé viêm ruột Thời kỳ này không cho bê nghé

đi theo mẹ mà phải nuôi ở chuồng

Cách cho bú này có -u điểm là: tỷ lệ sống của bê cao, đề phòng viêm vú ở bò mới

đẻ, không ảnh h-ởng xấu đến khả năng sinh sản và sức sản xuất

- Cho bú gián tiếp: Ph-ơng thức này áp dụng cho những cơ sở nuôi bò chuyên lấy

sữa Khi đẻ tách con ra ngay, sau đó vắt sữa đầu cho vào bình có núm vú cao su có đ-ờng kính lỗ tiết < 2mm nhằm đảm bảo một lần mút không quá 30 mm sữa để cho rãnh thực quản hoạt động tốt Khi cho bú đặt bình nghiêng góc 30o Sau một vài ngày cho bú bình bắt đầu chuyển sang tập cho bê uống sữa trong xô

Ph-ơng pháp tập cho bê uống sữa trong xô: rửa sạch tay và ngâm vào trong sữa, thò

2 ngón tay lên làm vú giả Tay kia ấn mõm bê xuống cho ngậm mút 2 đầu ngón tay Sữa

sẽ theo kẽ ngón tay lên Làm vài lần nh- vậy bê sẽ quen và tự uống sữa

c Chăm sóc quản lý

- Sau khi sinh, tr-ớc lúc cho bê bú sữa đầu cần tiến hành cân khối l-ợng của bê Những thao tác này phải làm rất nhanh chóng để bê đ-ợc bú sữa đầu sớm

- Cần quan sát đặc điểm lông,da, phản xạ mút bú, răng, niêm mạc miệng, tình hình sức khoẻ, ăn uống, đi đứng để có chế độ nuôi d-ỡng cho thích đáng và xác định h-ớng

sử dụng về sau

- Bê sơ sinh rất yếu, khả năng chống đỡ bệnh tật kém nên cần đ-ợc nuôi ở chuồng cách ly, trong đó mỗi con đ-ợc nuôi trong một cũi cá thể (Hình 3-1) Cũi có kích th-ớc: dài 1,2-1,4m, cao 1m, rộng 0,7m, sàn cách mặt đất 0,15m Cũi này có thể làm bằng gỗ, tre hay bằng thép Sàn nên làm bằng gỗ nh- rát gi-ờng Cũi phải đ-ợc đặt nơi thoáng nh-ng không có gió lùa, hàng tuần đ-ợc tiêu độc, hàng ngày đ-ợc lau sàn và làm vệ sinh Thời gian nuôi bê trong cũi này chi cho phép trong 30 ngày

Hình 3-1: Cũi nuôi bê sơ sinh bằng tre

- Trên cũi này phải đặt xô chứa n-ớc cho bê uống và xô để cỏ khô cho bê tập ăn

- Mỗi ngày sát trùng rốn cho bê một lần bằng các dung dịch sát trùng đến khi rốn khô mới thôi

- Hàng ngày cho bê xuống cũi để đ-ợc vận động tự do trong 3-4 giờ, th-ờng mùa hè sáng vào lúc 8-10 giờ, chiều từ 3-5 giờ, mùa đông chậm hơn 30 phút

- Hàng ngày phải kiểm tra tình hình sức khoẻ bệnh tật của bê, vệ sinh tiêu độc chuồng nuôi và cũi bê Mùa đông treo rèm che chuồng nuôi để bê đ-ợc ấm, mùa hè phải thoáng mát

- Để cung cấp tia tử ngoại cho bê trong chuồng nên mắc bóng điện và cho sáng gián

đoạn: sáng 3-4 giờ/tắt 1-2 giờ

2 Bê từ sơ sinh đến cai sữa

a Tiêu chuẩn ăn

- Nhu cầu năng l-ợng

+ Nhu cầu duy trì : Dựa vào thể trọng của bê Trong giai đoạn này bê tăng trọng rất nhanh nên nhu cầu duy trì cũng thay đổi nhanh chóng, do đó cứ sau 10 ngày phải xây dựng lại tiêu chuẩn ăn một lần căn cứ vào khối l-ợng đầu kỳ

+ Nhu cầu tăng trọng: Dựa vào mức tăng trọng dự kiến hàng ngày để tính Mức này phụ thuộc vào giống, tuổi và quy trình nuôi d-ỡng bê

- Nhu cầu protein

Sự tích luỹ nitơ giảm dần theo tuổi nên mức protein trong khẩu phần tính trên mỗi

đơn vị thức ăn (năng l-ợng) cũng thấp dần:

1-3 tháng 120-130 g/ĐVTA

4-6 110-120 “

7-12 100-110 “

13-18 90-100 “

Trong giai đoạn đầu cần cung cấp cho bê những loại thức ăn có đầy đủ và cân đối các axitamin không thay thế vì trong giai đoạn đầu khả năng tiêu hoá protein thực vật rất thấp nên nguồn protein vi sinh vật còn hạn chế

- Lipit: đây là nguồn cung cấp năng l-ợng và là dung môi hoà tan một số vitamin,

đồng thời còn cung cấp một số axit béo không no không thay thế đ-ợc Do vậy, trong khẩu phần ăn cần có một tỷ lệ mỡ thích hợp Theo nhiều tác giả thì tỷ lệ này nên bằng 1-1,5% VCK của khẩu phần Tuy nhiên trong giai đoạn đầu yêu cầu mỡ cao hơn ở gia súc tr-ởng thành

- Gluxit: Trong 4 tuần tuổi đầu bê chỉ tiêu hoá đ-ợc đ-ờng đơn và đ-ờng đôi, 4-9 tuần tuổi tiêu hoấ đ-ợc mantoza mà ch-a tiêu hoá đ-ợc tinh bột Vì vậy thức ăn trong giai

đoạn này cần hạn chế tinh bột

- Khoáng: 1-3 tháng 6-8g Ca, 3-5g P/ĐVTA

4-6 tháng 7-8 g Ca, 4-5g P/ĐVTA

về sau 8-9g Ca, 5-6 g P/ĐVTA

Mức cung cấp Ca và P tăng lên theo tuổi không phải do nhu cầu tăng mà là do trong những tháng đầu thức ăn chủ yếu là sữa nên Ca và P dễ hấp thu hơn, còn trong thức ăn thực vật về sau Ca và P đ-ợc hấp thu kém hơn

- Vitamin: Cần chú ý nhiều đến vitamin Avà D

Vitamin D: d-ới 6 tháng 500 - 2000 UI/100 kg P

trên 6 tháng 1000-1500 UI/100 kg P

Vitamin A: d-ới 3 tháng 20 mg caroten/ĐVTA

3-6 tháng 25-30mg caroten /ĐVTA

trên 6 tháng 30-35 mg caroten /ĐVTA

b Các loại thức ăn và cách sử dụng

- Sữa nguyên:

Đây là loại thức ăn quan trọng nhất đối với bê trong giai đoạn này Khả năng tiêu hoá các thành phần dinh d-ờng th-ờng trên 95% Các chất dinh d-ỡng ở trong sữa t-ơng

đối hoàn chỉnh và phù hợp với yêu cầu sinh lý của bê Cho nên trong bất kỳ ph-ơng thức nuôi d-ỡng nào cũng cần phải có sữa nguyên Tuy nhiên số l-ợng sữa nguyên cho ăn tuỳ thuộc vào giống, tầm quan trọng của bê, khả năng sản xuất sữa thay thế Trong cả thời kỳ

bú sữa l-ợng sữa cho ăn khoảng 180-720 kg/con

Trong tháng đầu tiên chủ yếu cho bê ăn sữa nguyên còn các thức ăn khác chỉ là tập

ăn Từ tháng thứ 2 về sau tuỳ theo mức độ sử dụng thức ăn thực vật của bê mà có thể giảm dần l-ợng sữa nguyên xuống Cũng có thể thay thế dần bằng sữa khử bơ Đến gần giai

đoạn cắt sữa cần có thời gian chuyển tiếp bằng cách giảm dần số l-ợng và thời gian cho

ăn sữa để đến khi ngừng cho ăn sữa bê không bị thay đổi đột ngột ảnh h-ởng xấu đến tiêu hoá

Phải cho bê bú sữa từ từ để cho rãnh thực quản khép kín đ-a đ-ợc hết sữa xuống dạ múi khế Cho bú từ từ còn đảm bảo thời gian phân tiết n-ớc bọt và các dịch tiêu hoá khác N-ớc bọt nhiều thì pH dạ khế sẽ tăng thích hợp cho men kimozin hoạt động nên sữa sẽ

đ-ợc tiêu hoá tốt

Sữa cho bê ăn phải đảm bảo vệ sinh và có nhiệt độ thích hợp: tháng đầu 35-37oC, tháng thứ hai 3-35oC, những tháng sau 20-25oC Nếu có điều kiện nên tiến hành lọc sữa, sau đó đung lên nhiệt độ 80oC để thanh trùng rồi hạ xuống nhiệt độ cần thiết

Số lần cho bú/ngày = l-ợng sữa cho bú trong ngày/ l-ợng sữa 1 lần Trong đó l-ợng sữa cho bú/ngày = 1/5-1/6 khối l-ợng sơ sinh L-ợng sữa cho bú/lần = 8% khối l-ợng sơ sinh

Khoảng cách giữa các lần cho bú phải gần đều nhau bởi vì dịch vị tiết t-ơng đối ổn

định nên c-ờng độ tiêu hoá gần đều nhau theo thời gian Tuy nhiên lần bú cuối cùng trong ngày không nên muộn quá 8-9 giờ đêm

Cách cho bú: Cho bú bằng bình có núm vú cao su hay bằng xô nh- đã giới thiệu ở phần tr-ớc

- Sữa khử mỡ

Có thể dùng loại sữa này thay thế cho một phần sữa nguyên Về mặt giá trị năng l-ợng sữa khử mỡ chỉ bằng 50% so với sữa nguyên, nh-ng giá trị sinh vật học của nó cao Sữa khử mỡ có thể dùng từ tuần tuổi thứ 3-4 trở đi Cách dùng t-ơng tự sữa nguyên, nh-ng không đ-ợc hỗn hợp với sữa nguyên, mà phải cho ăn xen kẻ nhau trong ngày trong

một thời gian, sau đó dùng sữa khử mỡ thay hẳn cho sữa nguyên Th-ờng dùng sữa khử

mỡ thay hẳn sữa nguyên từ 40-45 ngày tuổi trở đi

- Sữa thay thế

Đây là loại thức ăn chế biến có thành phần t-ơng tự sữa nguyên nhằm thay thế một phần sữa nguyên Yêu cầu chất l-ợng sữa thay thế nh- sau:

Thành phần dinh d-ỡng phải đảm bảo đạt tỷ lệ tiêu hoá cao và phù hợp với đặc tính tiêu hoá dạ khế của bê, trong đó có :

+ Protein 12-15% VCK, trong đó ít nhất có 50% protein có nguồn gốc động vật có

đủ các axit amin không thay thế với tỷ lệ cân đối

+ Mỡ 12,5-25% VCK Mỡ đ-a vào cơ thể phải có nhiệt độ nóng chảy thấp hơn thân nhiệt Thông th-ờng ng-ời ta dùng dầu thảo mộc vì nó kinh tế nhất, nh-ng dầu thảo mộc th-ờng có nhiều axit béo không no nên cần hydro hoá để giảm bớt mạch nối đôi Ngoài ra ng-ời ta còn dùng mỡ lợn Mỡ trong sữa phải đảm bảo đ-ợc điều kiện nhũ hoá bền vững khi hoà thành dạng sữa Trong mỡ đó phải có các axit béo không no không thay thế đ-ợc: linoleic, arachinoic, linoic Các axit này có liên quan chặt chẽ với vitamin E, đồng thời nó

có hoạt động nh- những chất xúc tác sinh học

Để cho sữa có thể bảo quản đ-ợc lâu dài thì trong đó cần có những chất chống oxi hóa Th-ờng ng-ời ta dùng photphatit vì nó có 2 tác dụng: nó là chât bị oxy hoá đầu tiên

để chiếm các tác nhân oxy hoá và làm giảm sức căng bề mặt của mỡ nên làm cho mỡ dễ nhũ hoá

+ Tinh bột: cần giảm tới mức tối thiểu vì trong 2 tháng đầu khả năng tiêu hoá tinh bột của bê còn kém

+ Đ-ờng dễ tiêu: 5-10%

+ Xenluloza : 0,5-1%

+ Khoáng : 9-10%

+ Vitamin : 30 UI vitaminA, 8-10 UI vitamin D/kg VCK

+ Kháng sinh : 50mg biomixin/kgVCK

Tuỳ theo chất l-ợng của sữa thay thế mà quyết định thời gian bắt đầu cho ăn Sữa tốt càng gần giống sữa nguyên càng cho ăn sớm, có thể bắt đầu từ 15-20 ngày tuổi Các n-ớc tiên tiến dùng sữa khử mỡ làm nền để sản xuất sữa thay thế

Ví dụ: sữa khử mỡ 80%, dầu thực vật hydro hoá 15%, Photphatit 5%, chế phẩm vitamin (A+D), kháng sinh Về giá trị dinh d-ỡng 1,2kg sữa này t-ơng đ-ơng 10kg sữa nguyên Nó có thể bắt đầu sử dụng từ 11 ngày tuổi

Có thể dùng sữa đậu t-ơng làm sữa thay thế Cách làm nh- sau: chọn loại đậu t-ơng tốt ngâm trong n-ớc 8-10 giờ, sau dùng cối xay bột xay thành bột n-ớc Cứ 1 kg đậu hạt xay thành 8-10 kg đậu n-ớc, rồi đem lọc lấy n-ớc, đun cách thuỷ cho kỹ, để nguội đến 37-39oC thì cho bú Vì trong đậu t-ơng có hàm l-ợng tinh bột cao nên không cho ăn quá sớm dễ gây ỉa chảy Th-ờng chỉ bắt đầu cho ăn từ cuối tháng thứ 2

- Thức ăn tinh hỗn hợp

Có thể cho bê tập ăn từ 15-20 ngày tuổi Vì dạ cỏ phát triển ch-a hoàn thiện nên loại thức ăn tinh hỗn hợp tập ăn phải có chất l-ơng tốt, hàm l-ợng protein cao