Truyện Trạng

Traơng Ùn ÚÊ Hûng Yïn, huýơn Tiïn Lûô, lađng Tiïn Chíu xûa coâ möơt ngûúđi tïn lađ Lï Nhû Höí, nhađ ngheđo mađ hoơc gioêi, nhûng ùn khoêe quaâ, möîi bûôa ùn möơt nöìi baêy cúm ăaâng leô

Muơc luơc

Traơng Ùn 2

Traơng Buđng 7

Traơng Híìu (Maơc Ăônh Chi) 9

Traơng Trònh Nguýîn Bónh Khiïm 14

Traơng Hiïìn 19

Nguýîn Hiïìn 19

Traơng Aâc 23

Giaâp Haêi 23

Traơng Moô 27

Khiïịu Hûôu Thanh 27

Traơng Lúơn 30

Chung Nhi 30

Traơng Ùn

ÚÊ Hûng Yïn, huýơn Tiïn Lûô, lađng Tiïn Chíu xûa coâ möơt ngûúđi tïn lađ

Lï Nhû Höí, nhađ ngheđo mađ hoơc gioêi, nhûng ùn khoêe quaâ, möîi bûôa ùn möơt nöìi baêy cúm (ăaâng leô mûúđi ngûúđi ùn múâi hïịt) mađ khöng no Cha meơ öng khöng kiïịm ăuê cho con ùn, buöìn lùưm, phaêi cho Lï Nhû Höí gûêi rïí möơt nhađ giađu úê lađng Thiïn Thiïn

ÚÊ nhađ vúơ, Lï Nhû Höí ùn möîi bûôa möơt nöìi nùm, nhûng khöng daâm ăođi thïm, súơ cha meơ vúơ buöìn Vò thïị, öng khöng maơnh nïn viïơc hoơc hađnh coâ yâ húi

lú ăaông Böị meơ vúơ phađn nađn vúâi böị meơ ăeê Lï Nhû Höí

Öng böị ăeê múâi hoêi:

- Chúâ töi hoêi thûơc öng, möîi bûôa öng cho chaâu ùn uöịng ra sao?

- Möîi bûôa, töi cho chaâu ùn möơt nöìi nùm

- Thaêo nađo! Nhađ töi tuy ngheđo mađ cođn phaêi cho chaâu ùn möîi bûôa möơt nöìi baêy Öng cho chaâu ùn ñt nïn noâ biïịng nhaâc lađ phaêi lùưm Öng thûê cho chaâu

ùn thïm coi

Öng böị vúơ nghe lúđi, vïì cho con rïí ùn möîi bûôa möơt nöìi baêy Lï Nhû Höí hoơc coâ yâ chùm hún trûúâc möơt chuât thöi Meơ vúơ thíịy con rïí nhû thïị phađn nađn vúâi chöìng:

- Ùn möơt nöìi baêy cúm möîi bûôa mađ töịi ăïịn chó hoơc ặúơc dùm ba tiïịng Öng kheâo lûơa rïí quaâ Caâi ngûô nađy chó ùn khoêe cho míơp thöi, chúâ coâ gûúơng mađ hoơc cuông chó lađ hoơc líịy lïơ, chúâ chùỉng tröng cíơy gò ặúơc ăíu

Öng böị vúơ noâi:

- Noâ ùn khoêe tíịt coâ sûâc hún ngûúđi Trúđi cho nhađ mònh ăuê ùn thò cûâ viïơc

gò noâi ra noâi vađo löi thöi

- Öng noâi tûâc anh aâch Cûâ ùn khoêe thò lađm viïơc khoêe hay sao? Thò ăíịy, nhađ ta coâ míịy míîu ruöơng boê hoang, coê moơc ngíơp ăíìu ngûúđi ăíịy, öng noâ ăi doơn xem coâ ặúơc khöng nađo

Lï Nhû Höí nghe thíịy meơ noâi thïị, tûâc quaâ, höm sau ùn cúm saâng xong vaâc con dao phaât búđ ra ruöơng Ăïịn núi thíịy, coâ cíy cao boâng maât, öng nùìm nguê möơt giíịc say sûa Meơ vúơ ăi chúơ vïì qua ăíịy, thíịy con rïí göịi ăíìu lïn göịc cíy ngaây pho pho, líơt ăíơt chaơy vïì nhađ gùưt vúâi chöìng:

- Kòa, öng ra ruöơng mađ xem con rïí öng kia Tûúêng lađ ùn xong vaâc dao

ra ruöơng lađm gò, hoâa ra nguê khoeđo Öng cođn baêo töi thöíi thíơt nhiïìu cúm cho noâ

ùn nûôa hay thöi?

Bađ löi cho ặúơc öng chöìng ra ruöơng ăïí xem tíơn mùưt thùìng con rïí ùn khoêe mađ "lûúđi chííy thíy chííy xaâc" ra Bíịt ngúđ ra ăïịn núi thò caê hai öng bađ ăaô thíịy ruöơng saơch quang caê röìi Thò ra trong khi bađ meơ vúơ tûđ ruöơng vïì nhađ, ngíìy ngađ caôi nhau vúâi chöìng thò Lï nhû Höí ăaô thûâc giíịc, cíìm dao phaâi coê nhû ăiïn Coê hoang buơi ríơm ăïìu bõ chùơt phùng phùng, thíơm chñ coâ nhûông caâi vuông líìy coâ caâ cuông khöng kõp chaơy, chïịt nöíi lïìu bïìu caê lïn mùơt nûúâc

Ăïịn luâc íịy, böị meơ vúơ Lï Nhû Höí múâi biïịt kyđ tađi cuêa con rïí Cuông tûđ höm íịy, bađ meơ vúơ bûôa nađo cuông thöíi riïng möơt nöìi mûúđi cho rïí ùn cho ăuê no thò quaê Lï Nhû Höí hoơc hađnh khöng biïịt mïơt

Möơt höm, meơ vúơ Lï Nhû Höí sai Lï Nhû Höí ăi kïu thúơ vïì gùơt luâa Lï Nhû Höí baêo:

- Meơ úê nhađ cûâ thöíi cúm sùĩn, con kïu hoơ vïì, hoơ ùn xong lađ lađm viïơc liïìn

- Con kïu thúơ gùơt, nhûng khöng ai chõu lađm Thöi, ăïí con ùn xong, lađm möơt mònh cuông ặúơc

Noâi xong, Lï Nhû Höí ngöìi ùn hïịt caê möơt nöìi hai mûúi Böị meơ vúơ tröng thíịy phaât súơ, hoêi:

- Con ùn nhû thïị khöng súơ bïí buơng ra?

Lï Nhû Höí cûúđi:

- Con ùn möơt nöìi hai mûúi cuông nhû ngûúđi ta ùn ba böịn cheân Cha meơ ặđng lo, ùn xong, con ăi lađm liïìn Con xin cam ăoan lađm möơt mònh ăïịn chiïìu töịi thïị nađo cuông xong

Ùn xong nöìi hai mûúi, Lï Nhû Höí ăem liïìm haâi vađ gaânh ăođn cađn ra ruöơng Quaâ trûa, ăïịn chiïìu thò xong hïịt Lï Nhû Höí boâ luâa laơi lađm böịn gaânh chíịt caê lïn ăođn cađn quaêy vïì luön möơt luâc Bao nhiïu thúơ cíịy thíịy öng möơt mònh gaânh nhiïìu nhû thïị mađ cûâ ăi phùng phùng nhû khöng, ăïìu phaêi lùưc ăíìu le lûúôi Tûđ ăoâ, böị meơ vúơ Lï Nhû Höí hïịt sûâc quñ mïịn Lï Nhû Höí

Höìi íịy úê möơt lađng gíìn ăíịy, nhín tiïịt xuín coâ múê höơi ăaânh víơt hađng nùm Nùm nađo Lï Nhû Höí cuông ăïịn phaâ giaêi Ăö víơt nađo thíịy öng cuông ăïìu chõu thua, vò öng ta maơnh nhû höí, khöng ai saânh kõp (vò thïị múâi coâ tïn Nhû Höí)

Voô ăaô gioêi, vùn öng laơi hay Tûđ ngađy ặúơc böị meơ vúơ cho ùn no, Lï nhû Höí hoơc hađnh tíịn túâi möơt caâch laơ kyđ Nùm ba mûúi tuöíi, vùn öng ăaô lûđng líîy hïịt caê vuđng Hûng Yïn, sang ăïịn Thaâi Bònh, Nam Ăõnh Öng ăöî tiïịn sô trong thúđi Quang Hođa nhađ Maơc

Bíịy giúđ coâ möơt ngûúđi ăöî ăöìng khoâa vúâi Lï Nhû Höí, tïn lađ Nguýîn Thanh, ngûúđi huýơn Hoađng Hoâa, tónh thanh Hoâa Möơt höm, Nguýîn Thanh noâi vúâi Lï Nhû Höí vïì nhađ cuêa mònh:

- Nhúđ trúđi, töi cuông khaâ, chùỉng giađu coâ gò nhûng ùn caê ăúđi chûa hïịt

Lï Nhû Höí noâi:

- Caê gia tađi cuêa baâc, may ra chó ăuê cho töi ùn vađi thaâng

Nguýîn Thanh nghe thíịy noâi thïị, cho lađ Lï Nhû Höí ăuđa giai, beđn noâi:

- Baâc khinh töi quaâ Caê gia tađi töi nhû thïị mađ baâc baêo chó ăuê cho baâc

ùn ba thaâng Baâc khöng súơ mang tiïịng noâi doâc sao?

- Doâc hay khöng, chùỉng cíìn noâi löi thöi lađm gò? Höm nađo baâc thûê múđi töi ùn möơt bûôa xem sao

Thíịy Lï Nhû Höí thaâch nhû víơy Nguýîn Thanh múđi liïìn

Lï Nhû Höí möơt höm ăïịn nhađ Nguýîn Thanh thûơc nhûng chùỉng may höm íịy Thanh laơi coâ viïơc quan vùưng nhađ

Nhû Höí ăi thùỉng vađo nhađ noâi vúâi vúơ Nguýîn Thanh:

- Töi vúâi quan Ngheđ ăíy lađ baơn tím giao, hön nay coâ viïơc qua ăíy vađo thùm baâc vađ nhúđ bûôa cúm

Bađ vúơ Nguýîn Thanh ín cíìn tiïịp rûúâc, möơt mùơt goơi gia ằnh ăíìy túâ lađm heo lađm gađ, möơt mùơt hoêi Lï Nhû Höí coâ bao nhiïu quín lñnh ăïí liïơu ăíìu ngûúđi mađ thöíi níịu

Lï Nhû Höí noâi:

- Thûa phu nhín, khöng coâ bao nhiïu, chó coâ ăöơ hún ba mûúi ngûúđi Bađ Nguýîn Thanh sai lađm ba mûúi heo, doơn baêy taâm mím cöî ra múđi

Lï Nhû Höí duđng cúm, nhûng ăúơi maôi cuông chùỉng thíịy quín lñnh nađo vađo ùn caê

Lï Nhû Höí cûúđi mađ baêo:

- ÖỊi chao, hoơ khöng túâi thò mùơc, ăïí töi ùn caê cuông ặúơc

Noâi röìi öng ngöìi ùn hïịt caê baêy taâm míy cöî, chó möơt laât thò lađm bay hïịt caê míịy nöìi hai mûúi cúm, hai con heo, míịy mím söi, cođn gađ võt, rau caêi khöng theđm kïí

Ùn xong, Lï Nhû Höí tûđ taơ ra vïì

Ăïịn chiïìu töịi, öng Nguýîn Thanh trúê vïì, bađ vúơ kïí chuýơn laơi vađ leđ lûúôi súơ öng baơn ùn khoêe nhû thíìn, Nguýîn Thanh vöî ăuđi baêo:

- Thöi, Lï Nhû Höí röìi!

Bađ vúơ noâi:

- ÚĐ, ăuâng ăíịy, öng ta ùn nhû höí Töi úê nhađ dûúâi nhòn lïn thíịy öng ta súâi cúm ra cheân chó vađ möơt miïịng thò hïịt, cođn söi thò öng ta chó ùn ăöơ mûúđi miïịng thò hïịt möơt mím

Möơt bûôa khaâc, Nguýîn Thanh ăi qua lađng Lï Nhû Höí, bûúâc vađo nhađ thùm, nhín thïí ăïí taơ löîi, Lï Nhû Höí sai ngûúđi nhađ cuông lađm ba con lúơn, thöíi

nùm saâu mím söi, ba böịn nöìi hai mûúi cúm, y nhû höm vúơ öng Nguýîn Thanh ăaô ăaôi mònh ăïí ăaôi laơi Nguýîn Thanh Möîi ngûúđi ngöìi riïng möơt bađn Lï Nhû Höí ùn hïịt bađn mònh mađ Nguýîn Thanh thò ngùưc ngûâ ùn chûa hïịt möơt phíìn saâu

Lï Nhû Höí ăađnh laơi phaêi ùn giuđm cho Nguýîn Thanh Öng Thanh hoêi:

- Thïị thò gia nhín ăíìy túâ cođn gò mađ ùn nûôa?

Hai ngûúđi cuđng cûúđi íìm caê lïn Vïì sau, Lï Nhû Höí lađm ăïịn thûúơng thû, ặúơc vua phong lađm Thiïịu baêo Lûô Quöịc Cöng, thoơ baêy mûúi tuöíi

Líịy öng Vín Ăõnh, sinh ra Traơng Trònh Nguýîn Bónh Khiïm, bađ Tûđ Thuơc phu nhín nûêa ặúđng ặât gaânh, lïn Sún Tíy líịy chöìng khaâc röìi sinh ra Phuđng Khùưc Khoan Cuông nhû Traơnh Trònh, Phuđng Khùưc Khoan coâ tû chíịt thöng minh tûđ nhoê Luâc lúân lïn, bađ cho xuöịng Haêi Dûúng theo hoơc öng anh lađ Traơng Trònh Nguýîn Bónh Khiïm

Öng Khiïm hïịt lođng daơy döî em nïn chùỉng míịy luâc Phuđng Khùưc Khoan nöíi tiïịng vùn chûúng tađi ặâc

Luâc bíịy giúđ, nhađ Lï giûô úê Thanh Hoâa Tñnh ăöơn, Traơng Trònh biïịt rùìng nhađ Lï thïị nađo cuông coâ thúđi trung hûng, öng beđn sai Phuđng Khùưc Khoan vađo Thanh Hoâa phođ nhađ Lï Gùơp Phuđng Khùưc Khoan, vua Lï Trang Tön mûđng lùưm, ăaôi vađo hađng quín sû Phuđng Khùưc Khoan líơp nhiïìu mûu kïị, coâ nhiïìu kïị hoaơch ăïí líịy lođng dín, thu duơng ngûúđi úê caâc núi lín cíơn Vua Trang Tön tin duđng hïịt

sûâc Ăïịn thúđi vua Thïị Tön khöi phuơc thađnh Thùng Long, vua sai Phuđng Khùưc Khoan ăi sûâ nhađ Minh ăïí víơn ăöơng phong tûúâc Nhađ Minh phong vua Thïị Tön lađ "An Nam ăö höơ sûâ"

Khùưc Khoan traê laơi sùưc phong cho vua Minh vađ tíu:

- Chuâa töi lađ hoơ Lï, nguýn lađ dođng doôi nûúâc Nam, khöng coâ töơi tònh nhû hoơ Maơc mađ thiïn triïìu laơi phong tûúâc nhû hoơ Maơc, chuâa töi khöng nhíơn sùưc mïơnh ặúơc Daâm mong thiïn triïìu xeât laơi, chúâ quaê lađ khöng daâm nhíơn

Thíịy Phuđng Khùưc Khoan trònh thïị, vua Minh tûơ nhuê "quan chûâc cuêa Thïị Tön, mađ ùn noâi ăađng hoađng, lyâ sûơ nhû thïị, chùưc hùỉn Thïị Tön khöng phaêi ngûúđi vûđa"

Beđn ăöíi sùưc lïơnh mađ phong cho Thïị Tön lađm "An Nam Quöịc vûúng" Trong thúđi ky ăi sûâ nhađ Minh bïn Tađu, gùơp ngađy Tïịt Nguýn Ăaân, vua Minh ra lïơnh cho caâc ằnh thíìn vađ caâc sûâ thíìn ngoaơi quöịc möîi ngûúđi phaêi lađm möơt bađi thú chuâc mûđng Ai cuông díng lïn möơt bađi Riïng Phuđng Khùưc Khoan ngay luâc ăoâ díng lïn túâi ba mûúi saâu bađi thú, yâ khaâc nhau, lúđi khaâc nhau, lađm cho vua Minh phaêi kinh ngaơc sao laơi coâ ngûúđi lađm thú hay mađ nhanh ăïịn nhû thïị Vua Minh beđn phï cho ăöî Traơng nguýn (Traơng nguýn caê nûúâc Nam líîn nûúâc Tađu) vò thïị múâi coâ tïn lađ Traơng Buđng (vò öng Phuđng Khùưc Khoan sinh úê lađng Phuđng xaâ, tûâ lađ lađng Buđng)

Tuơc truýìn khi Traơng Buđng ăi sûâ vïì ăïịn Laơng Sún öng ặúơc thíịy bađ Liu Haơnh hiïơn lïn trïn ẳnh nuâi mađ úê dûúâi chín nuâi thò göî ăïí ngöín ngang, laơi coâ chûô "Liu Haơnh" vađ chûô "Buđng" Öng biïịt yâ Chuâa Liu liïìn cho líơp ăïìn thúđ Chuâa Liu ngay taơi ăoâ

Vïì sau vïì ăïịn Höì Tíy, bađ Chuâa Liu laơi hiïơn ra líìn nûôa ăïí taơ ún öng Hai ngûúđi lađm thú sûúâng hoơa vúâi nhau ríịt nhiïìu, ngûúđi sau bònh phíím khöng thïí quýịt thú cuêa ngûúđi nađo hay hún thú ngûúđi nađo

Traơng Híìu (Maơc Ăônh Chi)

Ngoađi Phuđng Khùưc Khoan, öng Maơc Dônh Chi cuông lađ traơng nguýn cuêa hai nûúâc Nam vađ nûúâc Tađu

Saâch "Nam Haêi Dõ Nhín" cheâp rùìng Maơc Ăônh Chi tûơ lađ Tiïịt Phu, ngûúđi lađng Luông Ăöíng huýơn Chñ Linh (Haêi Dûúng, Bùưc Viïơt) nguýn vïì giođng gioôi quan thaâi thuâ Maơc Hiïín Tñch vïì triïìu nhađ Lyâ (Hiïín Tñch ăöî traơng nguýn ăúđi vua Trung Tön nhađ Lyâ, lađm ăïịn Laơi böơ thûúơng thû)

Tuơc truýìn lađng Luông Ăöíng coâ möơt khu rûđng ríơm, cíy cöịi buđm tum, lùưm giöịng híìu (con khó) úê Meơ öng íịy thûúđng khi vađo rûđng kiïịm cuêi, phaêi con híìu ặơc bùưt hiïịp Vïì noâi vúâi chöìng, chöìng ùn mùơc giaê lađm ăađn bađ, giùưt sùĩn con dao sùưc vađo rûđng, con híìu quen thoâi laơi ra, bõ öng kia cheâm chïịt boê thíy taơi ăíịy Saâng höm sau ra xem thò möịi ăaô ăuđn ăíịt líịp hïịt, thađnh gođ maê

Bađ kia tûđ ăíịy thuơ thai, ăuê thaâng sinh ra Maơc Ăônh Chi, mùơt muôi xíịu xñ, ngûúđi nhoê loùưt choùưt tûơa nhû giöịng híìu

Maơc Ăônh Chi lúân lïn böịn nùm tuöíi, tû chíịt thöng minh hún ngûúđi Bíịy giúđ Hoađng tûê lađ Chiïu Quöịc Cöng múê trûúđng daơy hoơc trođ, Maơc Ăônh Chi vađo hoơc Ăïịn nùm gíìn hai mûúi tuöíi lađ nùm Giaâp Thòn ăúđi vua Anh Tön nhađ Tríìn, Maơc Ăônh Chi thi ằnh vùn ăaâng ăöî ăíìu caê moơi ngûúđi nhûng vua tröng thíịy ngûúđi hònh daâng xíịu xa, toan khöng cho ăöî Traơng nguýn, Ăônh Chi lađm möơt bađi phuâ "Ngoơ tónh liïu" ăïí vñ vađo mònh, vua múâi laơi cho ăöî Traơng Nguýn

Khi Maơc Ăônh Chi phuơng mïnh sang sûâ nhađ Nguýn bïn Tađu, coâ heơn trûúâc vúâi ngûúđi Tađu ngađy múê cûêa aêi Bíịt ngúđ höm íịy trúđi laơi mûa, Maơc Ăônh Chi sai heơn; höm sau múâi ăïịn thò ngûúđi Tíìu ăoâng cûêa khöng cho vađo Ăônh Chi noâi tûê tïị xin cho múê cûêa Ngûúđi Tíìu ra möơt cíu tûđ trïn aêi neâm xuöịng vađ baêo h ăöịi ặúơc thò múê cûêa

Cíu ra:

"Quaâ quan trò, quan quan bïị; nguýơn quaâ khaâch quaâ quan"

Nghôa lađ: Qua aêi chíơm, ngûúđi coi aêi ăoâng cûêa aêi, múđi khaâch qua ặúđng qua aêi mađ ăi

Ăônh Chi viïịt nagay möơt maênh giíịy, ăöịi laơi ặa lïn:

"Xuíịt ăöịi dõ, döịi ăöịi non, thónh tiïn sinh tiïn ăöịi"

Nghôa lađ: Ra ăöịi d, ăöịi laơi khoâ, múđi tiïn sinh ăöịi trûúâc

Ngûúđi Tađu khen coâ tađi nhanh nhííu, múâi múê cûêa aêi cho vađo Khi ăïịn cûêa Yïn Kim, ngûúđi tađu thíịy öng xíịu xa, coâ buơng khinh bó Möơt höm, viïn tïí tûúâng Tađu múđi vađo phuê ặúđng ngöìi chúi, Ăônh Chi tröng thíịy trïn bûâc tûúđng coâ thïu con chim seê vađng ăíơu trïn cađnh truâc, tûúêng lađ chim thûơc, ặâng díơy chaơy laơi bùưt Ngûúđi Tađu cûúđi íìm caê lïn Ăônh Chi xeâ tan ngay bûâc trûúâng íịy ra

Chuâng ngaơc nhiïn hoêi cúâ lađm sao thò thûa rùìng:

Töi coâ nghe ngûúđi ta thûúđng veô chim seê ăíơu cađnh mai khöng ai veô ăíơu cađnh truâc Nay tïí tûúâng sao laơi cho veô thïị Truâc lađ giöịng cíy quín tûê, chim seê lađ loađi víơt tiïíu nhín, veô thïu nhû thïị lađ ra cho tiïíu nhín úê trïn quín tûê, töi e rùìng ăaơo tiïíu nhín möîi ngađy thõnh lïn, mađ ăaơo quín tûê möîi ngađy suy ăi, nïn töi trûđ giuâp cho thaânh triïìu ăíịy thöi:

Chuâng chõu lađ biïơn baâc coâ leô

Ăïịn khi vađo chíìu, nhín coâ ngoaơi quöịc díng möơt ăöi quaơt quyâ Vua Tađu xai Ăônh Chi vađ möơt ngûúđi sûâ Cao Ly, möîi ngûúđi ăïì möơt bađi taân vađo quaơt Sûâ Cao Ly lađm xong trûúâc

Lúđi tíu rùìng:

"Uíín lođng truđng truđng, y Doaôn Chu Cöng, Vuô tuýịt thï thï, Baâ Di Thuâc Tïì"

Nghôa lađ: Ăang luâc nùưng nûơc, thò nhû öng Y Doaôn, öng Chu Cön (yâ lađ ăùưc duơng vúâi thúđi) Ăïịn khi mûa tuýịt laơnh ngùưt thò nhû Baâ Di, öng Thuâc Tïì (yâ noâi lađ xïịp xoâ möơt chöî)

Bíịy giúđ Maơc Ăônh Chi chûa nghô ra yâ tûâ lađm sao, nhaâc tröng sang quaên buât bïn kia, biïịt lađ lúđi leô nhû thïị múâi suy ra mađ ăïì möơt bađi nhû sau nađy:

"Lûu kim thûúâc thaơnh thiïn ắa vi lö nhi û tû thúđi hïì Y Chu cûơ nho! Bùưc phong kò lûúng, vuê tuýịt taâi ăö; nhi û tû thúđi hïì Di Tïì ngaô phu Y ! duơng chi tùưc hađnh xaê chi tùưc tađng, duơng ngaô nhûô hûôu thõ phuđ ?"

Nghôa lađ: Nùưng chaêy vađng tan ăaâ, trúđi ăíịt nhû lođ lûêa, ngûúđi vïì luâc íịy vñ nhû Y, Chu, hai öng quan to Gioâ bíịc laơnh leôo, mûa tuýịt líịp ặúđng, ngûúđi vïì luâc íịy vñ nhû Di Tïì, hai ngûúđi chïịt ăoâi Than öi ! Khi duđng ăïị thò ra khi khöng duđng ăïịn thò cíịt ăi, chó ta vúâi ngûúđi ăuúơc thöi

Ăïì xong díng lïn, vua Tađu cíìm buât khuýn chûô "y", phï rùìng "Lûúông quöịc traơng nguýn" nghôa lađ traơng nguýn hai nûúâc

Thûúđng khi Maơc Ăônh Chi cûúôi lûđa ăi ặúđng, chaơm phaêi ngûơa Tađu Ngûúđi kia ăoơc lïn möơt cíu rùìng:

"Suâ ngaô kyơ maô, Ăong di chi nhín daô ! Tíy di chi nhín daô ! Tíy di chi nhín daô"

Nghôa lađ: Chaơm vađo ngûơa cuêa ta cûúôi, íịy lađ ngûúđi Ăöng di hay Tíy di? Maơc Dônh Chi chaê lúđi liïìn:

"AÂt dû thûđa lû, nam Phûúng chi cûúđng dû ! Bùưc Phûúng chi cûúđng dû

!"

Nghôa lađ: Chùưn ặúđng lûđa ta ăi, thûê xem ngûúđi Nam phûúng maơnh hay ngoúđi Bùưc phûúng maơnh

Laơi thûúđng ăöịi ăaâp ngûúđi Tađu, Tađu ra rùìng:

"An nûô khûâ, thi nhíơp vi gia"

Nghôa lađ chûô an, boê chûô nûô, chûô vađo lađ chûô gia

Ăöịi rùìng:

"Tuđ, nhín xuíịt; vûúng lai thaânh quöịc"

Nghôa lađ: Chuê tûđ boê chûô nhín, chuô vûúng ăïịn thò lađ chûô quöịc

Ngûúđi Tađu phï rùìng:

- Con chaâu vïì sau tíịt caê ngûúđi lađm ăïịn ăïị vûúng nhûng hiïìm vïì chûô quöịc ăún thò hûúêng nûúâc khöng ặúơc trađng cûêu míịy nöîi

Laơi ra:

"Nhíơt hoêa vín ýn; baơch chuâ thiïu tađn ngoơc thoê"

nghôa lađ: Lûêa mùơt trúđi khoâi ăaâm míy, ngađy trùưng ăöịt tađn con thoê ngoơc Ăöịi:

"Nguýơt cung tinh ăaơn, hoađng hön xaơ laơc kim ö"

Nghôa lađ: Cung mùơt nguýơt, daơn nhöi sao chiïìu höm bùưn ruơng caâi ö vađng

"Thanh thiïn nhíịt ăoâa vín, höìng tö nhíịt ăiïím tuýịt, ngoơc uýín nhíịt chi hoa, giao trò nhíịt phiïịn nguýơt Y ! Vín taân, tuýịt tiïu, hoa tađn, nguýơt khuýịt"

Nghôa lađ: Möơt ăaâm míy trïn trúđi xanh, möơt gioơt tuýịt trong lođ ăoê, möơt cađnh hoa vûúđn thûúơng uýín, möơt víìng trùng ao Giao trò Than öi, míy raô, tuýịt tan, hoa tađn, trùng khuýịt

Bađi vùn nađy cođn cheâp vađo sûê Tađu Ngûúđi Tađu ai cuông chõu tađi ûâng biïịn nhanh

Ăônh Chi lađm quan liïm chñnh hïịt sûâc, vua Minh Tön thûúđng sai ngûúđi ăem mûúđi quan tiïìn, rònh luâc töịi boê vađo cûêa nhađ öng íịy Súâm mai, öng vađo tíu ngay vúâi vua, xin boê tiïìn íịy vađo kho

Vua baêo rùìng:

- Tiïìn íịy khöng coâ ai nhíơn thò nhađ ngûúi cûâ viïơc líịy mađ tiïu

Bíịy giúđ Maơc Ăônh Chi múâi líịy Ăïịn triïìu vua Hiïìn Tön, lađm nïn ăïịn chûâ Taê böơc xaơ (Tïí tûúâng) Vùn chûúng lûu truýìn laơi vïì sau ríịt nhiïìu Con öng lađ Khíín, Trûơc, cuđng lađm ăïịn ngoaơi lang Chaâu lađ Ăõch, Toaơi, Viïn cuđng coâ quýìn thïị, lađm quan luâc nhađ Minh cai trõ Ăúđi chaâu chùưt thiïn sang úê lađng Cöí Trai, huýơn Nghõ dûúng thò coâ Ăùơng Dung lađ chaâu bííy ăúđi, lađm vua nhađ Maơc

Traơng Trònh Nguýîn Bónh Khiïm

Tiïn sinh huây lađ Bónh Khiïm, hiïơu lađ Baơch vín cû sô ngûúđi lađng Trung

am, huýơn Vônh laơi, tónh Haêi dûúng Tiïn thïị nhađ ngađi coâ ím ặâc, ăúđi öng lađ Vùn Tónh ặúơc phong tùơng Thiïịu baêo Tû quíơn cöng, ặúơc ngöi dûúng cú, húơp vađo kiïíu ăíịt cuêa Cao Biïìn Ăúđi thín phuơ ngađi lađ Vùn Ăõnh ặúơc phong tùơng lađm Thaâi baêo Nghiïm quíơn cöng Meơ ngađi lađ Tûđ Thuơc phu nhín hoơ Nhûô, nguýn lađ con gaâi höơ böơ thûúơng thû Nhûô vùn Lan, úê lađng An Tûê, huýơn Tiïn Minh Bađ íịy thöng kinh sûê, gioêi vùn chûúng, mađ laơi tinh nghïì tûúâng söị

Bađ íịy keân chöìng ăïịn ngoađi hai mûúi tuöíi thíịy öng Vùn Ăõnh coâ tûúâng sinh ra quñ tûê múâi líịy Vïì sau, laơi gùơp möơt chađng treê tuöíi ăi qua bïịn Hađ, ngaơc nhiïn noâi rùìng: "Tiïịc thay ! Khi trûúâc khöng gùơp ngûúđi nađy! " Hoêi ra thò chađng íịy lađ Maơc Ăùng Dung (vïì sau lađm vua nhađ Maơc)

Bónh Khiïm sinh nùm Tín Húơi ăúđi Höìng Ăûâc (niïn hiïơu vua Lï Thaânh Tön); ăíîy ăađ to lúân, mùơt muôi khöi ngö, chûa ăíìy tuöíi töi ăaô biïịt noâi

Möơt khi Vùn Ăõnh ùĩm trïn tay, böîng dûng noâi rùìng "Mùơt trúđi moơc vïì phûúng Ăöng" Vùn Ăõnh líịy lađm kyđ dõ Ăïịn nùm ngađi lïn böịn tuöíi, phu nhín díơy ngađi hoơc chñnh vùn trong kinh truýơn díơy ăïịn ăíu thuöơc lođng ăïịn ăíịy Bađ íịy laơi díơy hoơc thuöơc lođng vađi bađi thú nöm

Möơt bûôa, phu nhín ăi vùưng, Vùn Ăõnh keâo möơt caâi díy ăuđa vúâi con, röìi ngím ăuđa möơt cíu rùìng: "Nguýơt treo cung, nguýơt treo cung" Ăûúng ăoơc dúê dang thò Bónh Khiïm tiïịp: "Veân tay tiïn höịt höịt rung" Vùn Ăõnh thíịy con thöng minh, mûđng lùưm, vïì khoe tađi vúâi phu nhín Phu nhín noâi rùìng:

- Mùơt trùng lađ phíơn bađy töi, sao öng laơi díơy con ăiïìu íịy?

Vùn Ăõnh theơn thođ xin chõu löîi, nhûng bađ íịy víîn cođn cùm tûâc, xin tûđ vïì, nhíịt ắnh khöng úê ăíịy nûôa, vïì sau bađ íịy giađ ăođi úê nhađ böị meơ ăeê Nhûng tuơc truýìn bađ íịy tûâc öng Vùn Ăõnh lïn Sún Tíy, líịy chöìng khaâc sinh ra öng Phuđng Khùưc Khoan (xem bađi Traơng Buđng)

Khi Bónh Khiïm cođn ăïí hai traâi ăađo, cuđng boơn treê tùưm úê bïịn Hađn, coâ ngûúđi ăi thuýìn tröng thíịy noâi rùìng:

- Tiïịc thay cho thùìng beâ nađy, böơ da díìy lùưm chó lađm ặúơc Traơng nguýn, Tïí tûúâng thöi!

Khi ngađi beâ thò úê nhađ, ăïịn luâc lúân, nghe tiïịng öng Baêng Nhúôn Lûúng ăùưc Bùìng hay chûô, múâi vađo Thanh Hoâa theo hoơc öng Baêng Nhúôn

Lûúng ăùưc Bùìng vöịn úê lađng Höơi Trađo, huýơn Hoađng Hoâa, nguýn coâ möơt chi hoơ laơc sang úê Vín Nam, ăúđi ăúđi lađm quan bïn Tađu Khi Ăùưc Bùìng sang sûâ nhađ Minh gùơp möơt ngûúđi cuđng hoơ lađ Lûúng nhûô Höịt cho möơt quýín "Thaâi AÂt thíìn Kinh" Ăùưc Bùìng ăem vïì hoơc tíơp cho nïn tinh nghïì lyâ söị, viïơc gò cuông tñnh biïịt ặúơc trûúâc

Nguýîn Bónh Khiïm hoơc hïịt ặúơc pheâp thuíơt cuêa öng Lûúng Ăùưc Bùìng Khi öng Ăùưc Bùìng míịt, dùơn laơi Nguýîn Bónh Khiïm vïì sau phaêi tröng nom con mònh lađ Lûúng hûôu Khaânh

Trong nùm Quang Thiïu (Lï Chiïu Tön) coâ viïơc biïịn loaơn, Nguýîn bónh Khiïm úê íín möơt chöî, khöng muöịn cíìn tiïịng tùm vúâi ăúđi Bíịy giúđ Trõnh Tuy, Maơc Ăùng Dung cuông cöị yâ muöịn tranh quýìn, ăaânh nhau luöng míịy nùm Ngađi tñnh söị Thaâi ÍỊt, biïịt coâ nhađ Lï laơi khöi phuơc ặúơc

Ngađi coâ lađm bađi thú caêm hûâng sau nađy:

Non söng nađo phaêi buöíi bònh thúđi

Thuâ ăaânh nhau chi kheâo nûơc cûúđi

Caâ vûơc, chim rûđng, ai khiïịn ăuöíi?

Nuâi xûúng söng tuýịt, thaêm ăíìy vúi

Ngûơa phi chùưc coâ höìi quay cöí (1)

Thuâ dûô nïn phođng luâc cùưn ngûúđi (2)

Ngaân ngíîm viïơc ăúđi chi noâi nûôa

Bïn ăíìm say haât, nhúên nhú chúi

Vïì sau nhađ Maơc chiïịm giûô kinh thađnh, böịn phûúng húi ýn öín, caâc baơn beđ nhiïìu ngûúđi khuýn ngađi ra lađm quan Ngađi bíịt ăùĩc dô phaêi ra thi ăöî Traơng Nguýn nùm Ăaơi Chñnh thûâ nhađ Maơc Bíịy giúđ ngađi ăaô böịn mûúi tû tuöíi Vua nhađ Maơc cùưt ngađi lađm Taê thõ lang, Ăöng Caâc ăaơi hoơc sô Ngađi lađm quan ặúơc taâm nùm, trûúâc sau díng súâ haơch mûúđi taâm ngûúđi löơng thíìn, nhín coâ chađng rïí lađ Phaơm Ăaơo cuông kiïu hoaơnh, ngađi súơ phaêi vaơ líy, múâi tûđ quan caâo vïì dûúông laôo

Khi ngađi trñ sô röìi, lađm nhađ chúi maât úê meâ dûúâi lađng goơi lađ Baơch Vín

Am, laơi bùưc hai nhõp cíìu goơi lađ Nghïnh phong vađ cíìu Trađng Xuín, thûúđng thûúđng ra chúi hoâng maât Laơi lađm möơt caâi quaân Trung tín úê bïn söng Tuýịt Giang, dûơng bia kyâ sûơ mònh Khi thò ngađi búi thuýìn chúi úê bïí Kim Haêi vađ bïí UÂc haêi, khi thò ăi chúi úê caâc nuâi An tûê, nuâi Ngoơa vín vađ nuâi Ăöì sún Ăi ăïịn ăíu lađm thú ngím võnh ăïịn ăíịy, hoùơc gùơp chöî nađo coâ cíy cöịi maât, chim kïu rñu rñt thò líịy lađm khoaâi chñ lùưm, nhúên nhú caê ngađy

Ngađi tuy úê nhađ, nhûng vua nhađ Maơc víîn coi ngađi quñ troơng, nhađ nûúâc coâ cöng viïơc gò to thò sai sûâ ăïịn hoêi tíơn nhađ, hoùơc khi múđi vïì Kinh mađ hoêi Ngađi bađn ắnh lùưm ăiïìu ñch lúơi cho nhađ nûúâc, nhađ Maơc phong ngađi lađm Laơi böơ thûúơng thû, Thaâi phoâ Trònh quöịc cöng vò thïị ta thûúđng goơi lađ Traơng Trònh Nùm ÍỊt díơu, ngađi phaêi bïơnh, Maơc Híơu Húơp sai sûâ ăïịn thùm vađ hoêi viïơc híơu sûơ

Ngađi baêo rùìng:

- Ngađy sau nûúâc coâ viïơc, úê xûâ Cao Bònh tuy nhoê nhûng cuông coâ thïí hûúêng phuâc ặúơc vađi ăúđi nûôa

Ăïịn sau nhađ Maơc míịt nûúâc, chaơy lïn Cao Bònh, quaê nhiïn cođn giûô ặúơc böịn ăúđi röìi múâi tuýơt

Ngađy 28 thaâng möơt nùm ÍỊt Díơu, ngađi míịt, thoơ 95 tuöíi Hoơc trođ goơi ngađi lađ "Tuýịt giang phu tûê"

Ngađi hoơc tinh vïì thuíơt söị, phađm caâc viïơc tai, tûúđng hoơa, phuâc cuđng lađ ngađy mûa, ngađy nùưng, viïơc gò cuông biïịt trûúâc

Coâ möơt ngûúđi hoơc trođ tïn lađ Buđi Sinh, ngađi baêo ngûúđi íịy vïì sau tíịt phuâ quñ Ăïịn khi Buđi Sinh gíìn baêy mûúi tuöíi víîn cođn ngheđo heđn, cho lađ ngađi ăoaân söị mònh sai; ngađi cûúđi khöng noâi gò Möơt höm ngađi baêo Buđi Sinh mûúơn möơt chiïịc thuýìn ăaânh caâ cho búi ra bïịn Höìng Ăađm úê bïí Vaơn Ninh, ăúơi ăïịn giúđ íịy h gùơp caâi gò thu líịy dem vïì, chùưc ặúơc thûúêng to Buđi Sinh tuín lúđi, quaê nhiïn gùơp möơt bađ cuơ giađ, aâo muô chónh tïì, ăi thuýìn bõ baơt phong ăïịn ăíịy

Buđi Sinh ăem vïì phuơng dûúông tûê tïị Ăûúơc vađi höm coâ öng töíng ăöịc Quaêng Ăöng sai ngûúđi sang noâi vúâi vua ta rùìng: Thaâi phu nhín chúi bïí baơt phong, xem thiïn vùn thò thíịy úê phûúng Nam xin nhađ vua vò nghôa laâng giïìng cho kiïịm giuâp Ngađi sai Buđi Sinh ăem bađ cuơ íịy díng lïn, vò thïị ặúơc phong tûúâc lađ Thao quíơn Cöng

Nùm Thuíơn bònh thûâ 8 nhađ Lï (1556) vua Trung tön míịt, khöng coâ con, bíịy giúđ Trõnh Kiïím ăang cíìm quýìn coâ buơng höì nghi, khöng nghô ra thïị nađo Hoêi Phuđng Khùưc Khoan cuông khöng biïịt thïị nađo cho phaêi, múâi sai ngûúđi leân ra Haêi Dûúng ăïí hoêi ngađi, ngađi chùỉng noâi gò chó ngoaênh laơi baêo ngûúđi ăíìy túâ

- Nùm nay míịt muđa, thoâc giöịng khöng töịt, chuâng mađy nïn tòm giöịng cuô mađ gieo maơ

Noâi röìi, sai tiïíu queât doơn ăöịt hûúng ăïí ngađi ra chúi chuđa vađ baêo tiïíu

- Giûô chuđa thúđ phíơt thò ùn oaên

Ăoâ lađ coâ yâ khuýn Trõnh Kiïím tòm líịy dođng doôi nhađ Lï mađ líơp lïn, mađ phaêi cûâ giûô ăaơo lađm töi ùn mađy phíơt thò múâi hûúêng phuâc

Sûâ giaê vïì noâi vúâi Trõnh Kiïím Trõnh Kiïím hiïíu yâ, múâi ăoân vua Anh Tön líơp lïn, quaê nhiïn dûơng laơi ặúơc cú ăöì nhađ Lï mađ hoơ Trõnh cuông ăúđi ăúđi vinh hiïín

Khi íịy ặâc Duơ töí triïìu Nguýîn ta (Ăûâc Nguýîn Hoađng) ăang coâ hiïìm vúâi Trõnh Kiïím Trõnh Kiïím coâ yâ muöịn aâm haơi, ặâc Duơ töí lo súơ, khöng biïịt lađm thïị nađo ăïí traânh khoêi naơn, múâi sai ngûúđi ra hoêi ngađi Bíịy giúđ ngađi ăang chöịng gíơy chúi trong vûúđn caênh Trong vûúđn, coâ vađi mûúi ngoơn nuâi non böơ, laơi chöìng ăaâ lađm möơt rùơng nuâi ngang Trïn nuâi cíy cöịi rûúđm rađ, coâ ăađn kiïịn ăang bođ trïn taêng ăaâ, ngađi nhòn xem ăađn kiïịn, röìi tuêm tóm cûúđi noâi:

- Möơt daôy nuâi Hoađnh Sún (nuâi ngang) kia, coâ thïí ýn thín ặúơc muön ăúđi

Ngûúđi kia thíịy noâi víơy Vïì noâi vúâi ặâc Duơ Töí Ăûâc Duơ Töí biïịt yâ, múâi xin vađo tríịn thuê trong xûâ Thuíơn Quaêng (trong íịy, coâ daôy nuâi Hoađnh Sún), quaê nhiïn möîi ngađy möơt thõnh, múê ra cú nghiïơp Nguýîn triïìu

Hoơc trođ ngađi ríịt nhiïìu nhûng chó coâ Phuđng Khùưc Khoan, Lûúng Hûôu Khanh, Nguýîn Dûô, Trûúng thúđi Cûê lađm nïn to mađ coâ danh hún caê Phuđng, Lûúng thím thuây vïì nghïì lyâ hoơc, cuđng lađm danh thíìn luâc nhađ Lï trung hûng Khi trûúâc öng Phuđng Khùưc Khoan thú nhađ ăïịn hoơc ngađi Luâc hoơc gioêi röìi, ngađi ăang ăïm ăïịn chúi úê nhađ troơ, goô cûêa mađ baêo rùìng:

- Gađ ăaô gaây röìi, sao khöng ặâng díơy mađ thöíi cúm ùn, cođn nùìm maôi lađm gò?

Lúđi íịy coâ yâ giuơc öng Khùưc Khoan vađo Thanh Hoâa giuâp nhađ Lï Öng Khùưc Khoan biïịt yâ thïị múâi cuđng Nguýîn Dûô vađo giuâp nhađ Lï, lađm ăïịn cöng thíìn

Ngađi lađm thú phuâ ríịt nhiïìu, ăïịn nay víîn cođn möơt tíơp thú ăïì lađ "Baơch vín am thi tíơp" vađ möơt quýín síịm kyâ bíy giúđ víîn goơi lađ "Síịm Traơng Trònh" (Theo Phan Kïị Bñnh)

(1) ÛÂng vïì sau nhađ Lï khöi phuơc ăuúơc nûúâc

(2) ÛÂng vïì sau nhađ Trõnh giûô quýìn nhađ Lï

Luác múái lïn sấu, bẫy tuưíi, ưng ài hổc nhâ sû úã chuâa, nhâ sû mưỵi buưíi dẩy mûúâi túâ giêëy, Nguyïỵn Hiïìn hổc qua lâ thuưåc lâu

Theo sấch "Nam Hẫi Dõ Nhên" cuãa Phan Kïë Bđnh, mưåt hưm nhâ sû tuång kinh vûâa xong vâo phông nùçm nghĩ, mú thêëy Phêåt giấng xuưëng bẫo rùçng:

"Nhâ sû sao khưng bẫo Trẩng cûá àïí cho lïn chuâa lúân vúái Phêåt ?" Nhâ sû tĩnh dêåy, soi àên xem cấc tûúång Phêåt thị thêëy sau lûng mưỵi tûúång cố chûä àïì "Phẩt 30 trûúång" vâ sau mịnh hai tûúång hưå phấp thị cố chûä "Phẩt 60 trûúång" Nhêån xết chûä thị chđnh chûä Nguyïỵn Hiïìn Nhâ sû quúã mùỉng Nguyïỵn Hiïìn, bùỉt phẫi lêëy nûúác têíy ài

Nguyïỵn Hiïìn hổc cấc sấch, qua mùỉt mưåt lûúåt lâ nhúá ngay Thú tûâ phuá sấch, nối ra tûác lâ vùn chûúng Nùm mûúâi mưåt tuưíi àậ nưíi tiïëng thêìn àưìng, bêëy giúâ cố ngûúâi hổc trô úã Kinh Bùỉc tïn lâ Àùång Tđnh, tûå thõ tâi mịnh hún cẫ àúâi

Nghe tiïịng Hađ Dûúng coâ thíìn ăöìng ăïịn chúi tíơn nhađ, thûê xem tađi hoơc ra lađm sao Khi ăïịn ra möơt bađi phuâ:

"Phuơng hoađng sađo vu A caât Kò lín du vu Uýín hûơu"

Nghôa lađ: Chim phuơng hoađng lađm töí trïn A caât, con Kò lín chúi úê vûúđn Uýín lûơu

Nguýîn Hiïìn ăoơc ngay böịn cíu dõch nghôa nhû sau:

Khöng phaêi con ruđa úê söng Laơc Thuêy

Khöng phaêi con röìng úê söng Maơnh Hađ

ÍỊy kia nûúâc Hûôu huđng (huđng lađ con gíịu)

Ăoâng ăö úê gođ Traâc löơc (löơc nghôa lađ con hûúu)

(Böịn cíu trïn, cíu nađo cuông coâ tïn cađm thuâ cho nïn hay)

Ăùơng Tñnh múâi nghe ặúơc böịn cíu, ăaô lùưc ăíìu leđ lûúôi noâi rùìng:

- Thiïn tađi xin nhûúđng bíơc treê tuöíi nađy !

Nùm íịy thi ăöî thuê khoa Nùm sau vađo thi ằnh, vua ra bađi phuâc "íịp tûđ tûđ kï míîu phi höì" nghôa lađ con võt tûđ giaô meơ gađ vïì höì Vùn Nguýîn Hiïìn hay nhíịt, vua cíịy lïn ăöî Traơng Nguýn, bíịy giúđ múâi mûúđi hai tuöíi

Traơng vađo baâi maơng vua trong sín röìng, vua thíịy cođn beâ loùưt chùưt, líịy lađm laơ hoêi rùìng:

- Traơng nguýn hoơc ai úê nhađ?

Traơng thûa rùìng:

Tíu bïơ haơ, töi sinh ra ăaô biïịt ngay, cođn chöî nađo khöng biïịt thò hoêi nhađ

sû möơt vađi chûô mađ thöi

Vua thíịy Traơng ûâng ăöịi, chûa biïịt l pheâp, ùn noâi khöng ặúơc khiïm töịn, múâi cho vïì hoơc l pheâp, ba nùm röìi múâi duđng lađm quan

Nguýîn Hiïìn vïì nhađ úê khöng ặúơc bao líu coâ sûâ Tíìu ăem möơt bađi thú nguơ ngön sang thûê nhín tađi nûúâc Nam Thú rùìng:

Lûúông nhíơt bònh ăíìu nhíơt,

Tuâ sún ăiïn ăaêo sún

Lûúông vûúng tranh nhíịt quöịc,

Tûâ khííu tung hoađnh gian

Vua hoêi caâc quín thíìn thò khöng ai hiïíu nghôa lyâ ra lađm sao Phaêi sai hai quan vùn voô ăïịn nhađ öng Nguýîn Hiïìn múđi vađo triïìu ăïí hoêi Hai quan sûâ

ăïịn lađng Hađ dûúng, gùơp möơt ặâa treê trong nhađ hađng, mùơt muôi phûúng phi Sûâ giaê hoêi gò ặâa treê íịy khöng theđm ăaâp laơi Múâi ăoơc möơt cíu ăöịi nöm rùìng:

"Tûơ lađ chûô, cíịt giùìng ăíìu chûô tûê lađ con, con ai con íịy?"

Ăûâa treê ăöịi ûâng khííu ngay:

"Vu lađ chûng, boê ngang lûng chûô ăinh lađ ặâa, ặâa nađo ặâa nađy?"

Sûâ giaê biïịt ặâa treê íịy lađ Traơng Hiïìn, múâi hoêi thùm ăïịn tíơn nhađ thò thíịy Traơng ăang luâi cuâi úê dûúâi bïịp, nhín ăoơc möơt cíu rùìng:

"Ngö vùn quín tûđ vin baêo truđ; hađ tu nûơ aâo"

Nghôa lađ: Töi nghe quín tûê xa chöî bïịp nûúâc, loơ lađ phaêi nõnh vua bïịp

Traơng ûâng khííu ăöịi rùìng:

"Ngaô baên hûôu quan cû ăinh naơi; khaê tam ăiïu canh"

Nghôa lađ: ta cöịt coâ chûâc lađm ặúơc Tïí tûúâng, nhûng cođn taơm níịu nöìi canh Níịu canh laơt mùơn taơi tay cuông nhû chûâc lađm tûúâng

Sûâ giaê thíịt ûâng ăöịi nhanh nhííu vađ coâ yâ cao, chõu lađ gioêi, múâi bíìy kïị yâ vua xin múđi vađo Kinh

Sûâ giaê vïì tíu laơi vúâi vua, vua phaêi ăem xe ngûơa vađ ăöì l ăïịn ăoân, bíịy giúđ Traơng múâi ăi

Khi ăïịn kinh, vua ặa bađi thú cuêa Tíìu ra hoêi Traơng Hiïìn cíìm buât viïịt

ra möơt chûô vađ giaêi rùìng:

- Cíu thú thûâ nhíịt nghôa lađ chûô nhíơt, ngûúơc suöi bùìng ăíìu nhau; thûâ nhò lađ böịn chûô san, ngûúơc suöi cuông lađ chûô san caê; thûâ ba hai chûô vûúng tranh nhau úê trong möơt nûúâc, thûâ tû lađ böịn chûô khííu ngang doơc ăïìu lađ khííu caê Toâm laơi chó lađ möơt chûô ăiïìn

Giaêi xong, ặa cho sûâ Tíìu xem, sûâ Tíìu phaêi chõu vò thïị vua cûê Nguýîn Hiïìn lađm Kim tûê vônh löơc ăaơi phu; sau lađm ăïịn Cöng böơ thûúơng thû, khöng ặúơc bao líu thò öng míịt

Vua thíịy ngûúđi ăaơi tađi nhû thïị mađ khöng ặúơc thoơ, thûúng tiïịt vö cuđng Huýơn öng íịy nguýn tïn lađ huýơn Thûúơng Hiïìn, vua múâi kiïịng tïn öng íịy, ăoêi ra goơi lađ Thûúơng Nguýn Laơi cíịp cho nùm míîu ruöơng tû ăiïìn, bùưt dín íịy phaêi líơp miïịu thúđ

Traơng Aâc

Giaâp Haêi

Traơng AÂc chñnh tïn lađ Giaâp Haêi ăöî traơng nguýn Khoa Míơu Tuíịt nùm Ăaơi Chñnh nhađ Maơc (1538) Súê dô coâ tïn íịy lađ vò öng ngay thùỉng quaâ, nhiïìu ngûúđi bíịt maôn thuđ oaân vađ sau khi chïịt röìi, öng cuông víîn khöng chûđa tñnh íịy, cođn hiïơn lïn chûêi caê tiïịn sô nguýîn Vùn Thõnh lađm cho öng Thõnh súơ hïịt höìn Meơ Giaâp Haêi lađ ngûúđi lađng Cöng Luíơn, huýơn Vùn Giang tónh Hûng Yïn (Bùưc Viïơt) Bađ cuơ íịy khi cođn treê ngheđo lùưm chó coâ möơt gian nhađ tranh úê caơnh ặúđng baân hađng nûúâc Theo Phan kïị Bñnh bíịy giúđ coâ möơt ngûúđi Tíìu ăi qua ặúđng, vađo hađng nghó, luâc ăi boê qún möơt tuâi baơc Caâch nûêa thaâng nûôa múâi höịt hoaêng laơi hoêi thò bađ íịy ăem caê tuâi baơc ra traê laơi, víîn nguýn nhû luâc trûúâc Ngûúđi khaâch xin biïịu laơi möơt nûêa, bađ íịy khöng líịy noâi rùìng:

- Töi chó vò khöng ûa cuêa bíịt nghôa cho nïn töi múâi ngheđo thïị níìy, sao bíy giúđ töi laơi chõu líịy cuêa öng

Ngûúđi khaâch caêm taơ buơng íịy, múâi hoêi rùìng:

- Möì maê ăíịng tiïn nhín nhađ bađ úê ăíu, töi tòm giuâp cho bađ möơt ngöi ăíịt hay

Bađ kia noâi:

- Töi lađ ăađn bađ, chó coâ troơi möơt mònh, khöng coâ anh em nađo caê Nay ăaô ngoađi böịn mûúi tuöíi, duđ ặúơc ăíịt hay bao giúđ phaât ăaơt? Mađ phaât ăaơt thò lađm gò nûôa?

Ngûúđi khaâch noâi:

Nïịu ặúơc chöî ăíịt hay, thò díìu ăađn bađ cuông phaât phuâc

Bađ íịy múâi ặa ngûúđi khaâch ăïịn chöî ngöi möơ cha bađ íịy Ngûúđi khaâch líơp tûâc tòm ăíịt cho, röìi dùơn rùìng:

- Vïì sau thíịy ai coâ naơn ăïịn ăíy sùĩn lođng mađ cûâu ngûúđi ta, thò seô coâ sûơ may mùưn

Bađ íịy úê ăíịy ặúơc nûêa nùm, xaêy coâ ngûúđi lađng Baât Trađng, nhađ ngheđo,

ăi lađm mûúân kiïịm ùn, khi íịy trúđi ăaô töịi, gùơp phaêi mûa gioâ, quíìn aâo ûúât lûúât thûúât reât run cíìm cíơp, qua hađng íịy xin vađo troơ möơt töịi Bađ íịy hoêi ăíìu ăuöi cùơn keô, cho vađo nguê, röìi ăöịt lûêa cho sûúêi vađ doơn cúm cho ùn Ăïm höm íịy reât lùưm, mađ nhađ thò chó coâ ăöơc möơt chiïịc chiïịu Ngûúđi kia thò reât khöng thïí nađo mađ khöng nhûúđng ặúơc chiïịu cho Mađ ăïí cho khöí thò chùỉng ăađnh lođng múâi cho nùìm chung möơt giûúđng mađ nguê

Chađng kia ăaô ặúơc no íịm laơi nùìm chung vúâi ăađn bađ laơ gò lûêa gíìn rúm, teâ ra thađnh tû thöng vúâi nhau Khöng ngúđ chađng kia bõ chûâng haơn thíịp, chó möơt luâc thò tùưt húi Bađ íịy kinh hoaêng vö cuđng, súơ ngûúđi ta phaât giaâc ra, ăang ăïm phaêi löi ra ăaâm tha ma vuđi xuöịng, mađ bađ ta cuông coâ mang tûđ ăíịy

Ăûúơc vađi thaâng nûôa, ngûúđi Tađu laơi ăïịn hoêi rùìng:

- Tûđ khi taâng maê ăïịn giúđ ăaô cûâu ặúơc viïơc gò cho ngûúđi nađo chûa? Bađ íịy ặa ra chöî maê chađng kia Ngûúđi khaâch ngùưm nghña möơt höìi röìi noâi rùìng:

- Chöî nađy lađ huýơt thiïn taân ăíịy, nïịu coâ thai thò tíịt sinh ra Traơng Nguýn tïí tûúâng