Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS

Chức năng của kênh hình nói chung và bản đồ giáo khoa nói riêng có rất nhiều, nó vừa là nguồn cung cấp kiến thức phục vụ cho nội dung bài học , vừa là rèn luyện kỹ năng Địa lí cho học sinh, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên thực hiện phương pháp dạy học của mình theo hướng phát huy tính tích cực của người học .Thông qua kỹ năng phân tích so sánh ,tìm ra các mối liên hệ địa lý trên bản đồ giúp học sinh tiếp thu bài nhanh, nhớ được nội dung bài học bền lâu, góp phần kích thích sự phát triển năng lực tư duy nói chung và tư duy địa lí nói riêng .Từ lí do trên tôi quyết định chọn đề tài “Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS” nhằm giúp học sinh có được những kỹ năng cơ bản về học tập bộ môn, góp phần đào tạo những thế hệ học sinh phát triển toàn diện ,tránh được tình trạng học lệnh ,học tủ các môn học lâu nay vẫn từng xảy ra .

Để góp phần vào sự nghiệp đào tạo con người mới Là một giáo viêncông tác được 8 năm ơ û bậc THCS huyện Tân Châu, tôi luôn có những trăntrở ,suy nghĩ làm sao để nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Địa lí lớp8A1 tại trường THCS Tân Đông ?

Chức năng của kênh hình nói chung và bản đồ giáo khoa nói riêng có rấtnhiều, nó vừa là nguồn cung cấp kiến thức phục vụ cho nội dung bài học , vừa

là rèn luyện kỹ năng Địa lí cho học sinh, đồng thời tạo điều kiện thuận lợicho giáo viên thực hiện phương pháp dạy học của mình theo hướng phát huytính tích cực của người học Thông qua kỹ năng phân tích so sánh ,tìm ra cácmối liên hệ địa lý trên bản đồ giúp học sinh tiếp thu bài nhanh, nhớ được nộidung bài học bền lâu, góp phần kích thích sự phát triển năng lực tư duy nóichung và tư duy địa lí nói riêng Từ lí do trên tôi quyết định chọn đề tài

“Hướng dẫn cách phân tích bản đồ cho học sinh lớp 8 THCS” nhằm giúp

học sinh có được những kỹ năng cơ bản về học tập bộ môn, góp phần đào tạonhững thế hệ học sinh phát triển toàn diện ,tránh được tình trạng học lệnh ,học

tủ các môn học lâu nay vẫn từng xảy ra

PHẦN B : NỘI DUNG

CƠ SỞ LÍ LUẬN :

Hệ thống kênh hình trong bộ môn địa lí ở trường phổ thông luôn giữ vaitrò rất quan trọng ,đặc biệt bản đồ luôn được xem là cuốn sách thứ hai củahọc sinh Vì bản đồ là phần thu nhỏ các đối tượng tự nhiên kinh tế xã hội ởngoài thực tế thông qua hệ thống kinh tuyến ,vĩ tuyến ,tỉ lệ và hệ thống kíhiệu Qua bản đồ, học sinh dễ dàng tìm ra các đối tượng ,nội dung bài họcđược biểu hiện trên đó

Đa số học sinh khối lớp 8, có kiến thức nhất định, nhưng còn hạn chế về

kỹ năng đọc bản đồ,nhận biết các đối tượng địa lí, quan sát tìm kiến thức,phân tích mối quan hệ địa lí, phân tích bảng số liệu, biểu đồ còn chậm,mất nhiều thời gian, gây khó khăn trong việc giảng dạy cho giáo viên

Ngoài việc cung cấp nội dung kiến thức, giáo viên hướng dẫn học sinhhọc, làm bài tập trong sách giáo khoa, tập bản đồ,biểu đồ,lát cắt tổnghợp,bảng thống kê, các tranh ảnh tự nhiên, dân cư, kinh tế xã hội các châulục ,các quốc gia trên thế giới và nước ta .Muốn học tốt môn địa lí học sinhcần phải biết khai thác kiến thức từ kênh hình để mở rộng và nâng cao, làm cơ

sở khắc sâu kiến thức,tiếp thu bài tốt và nhớ lâu hơn.Vận dụng các kiến thức

đã học để hiểu và giải thích các hiện tượng ,các vấn đề về tự nhiên ,kinh tế xãhội xảy ra trên thế giới và nước ta

Như vậy việc hướng dẫn học sinh khai thác từ hệ thống kênh hình có vaitrò rất quan trọng trong việc dạy và học môn địa lí

II.CƠ SỞ THỰC TIỄN :

Trường THCS õlà trường nằm ở vùng nông thôn, có nhiều em dân tộctham gia học cho nên cũng có nhiều khó khăn trong việc dạy và học Địa lí

Trong quá trình giảng dạy bộ môn cũng được sự quan tâm ,động viêncủa Ban Giám hiệu nhà trường trong công tác chuyên môn

 Tình hình Học sinh :

Tổng số học sinh lớp 8 là: em

Tổng số học sinh có SGK :em

Học sinh dân tộc em

Số học sinh có bài tập bản đồ bài tập và bài thực hành địa lí 8 : em

Học sinh chưa có tập Atlat địa lí

Học sinh tương đối ngoan chịu học Tuy nhiên cũng có những khó khănnhất định ,ảnh hưởng đến chất lượng học tập bộ môn ,đầu vào của học sinhtương đối thấp ,đời sống kinh tế gia đình còn gặp nhiều khó khăn nên chi phốithời gian học tập của các em ,ở nhà phụ huynh chưa thực sự quan tâm đếnviệc học tập của các em.Có đầy đủ sách giáo khoa ,vở ghi và đồ dùng học tập,nhưng thiếu tập bản đồ, các em lại chưa trang bị tập Atlat Đại lí Việt Nam

Đa số các em có có ý thức học tập tốt Tuy nhiên việc học môn Địa líchỉ dừng lại ở mức học thuộc lòng những nội dung kiến thức ngắn gọn đượcghi trong vở ,kỹ năng khai thác kiến thức từ kênh hình để hiểu sâu kiến thức

bộ môn còn hạn chế Qua nghiên cứu có 25 học sinh biết đọc bản đồ treotường , đọc biểu đồ xem bảng chú giải , đọc tên các dãy núi, cao nguyên,sơnnguyên, đồng bằng lớn dựa vào thang màu Có 16 chưa biết quan sát bản đồ,lược đồ SGK, biểu đồ, bảng chú giải , thang màu …

Nguyên nhân :

- Giáo viên làm việc với các em rất ít 1 tiết / tuần / học kì I nên việc ôntập các kĩ năng làm việc với kênh hình của học sinh có phần hạn chế

- Ở lớp các em không chú ý tập trung quan sát đồ dùng dạy học, khibạn lên xác định, trình bày thì lơ là không quan sát

- Ở nhà học sinh chưa chịu khó đọc SGK, không chịu nghiên cứu hệthống kênh hình trong SGK, không soạn kĩ bài ở nhà khi đến lớp, ít chịu khólàm bài tập bản đồ, không mua tập Atlát địa lí Việt Nam

* Giải pháp :

Từ tình hình thực tế lớp 8 là giáo viên trực tiếp giảng dạy bản thân đề

ra một số biện pháp cụ thể để giúp các em chưa biết khai thác kiến thức từkênh hình như sau :

-Đối với học sinh khá giỏi gọi học sinh lên trình bày trên bản đồ bằngcâu hỏi, phân tích biểu đồ, bảng số liệu thống kê

- Đối tượng học sinh trung bình, yếu giáo viên gọi học sinh làm việcvới bản đồ nhiều hơn chỉ từng đối tượng địa lí dựa vào kí hiệu, nhắc nhở các

em đọc bảng chú giải trên bản đồ thang màu

- Yêu cầu các em trang bị tập Atlát địa lí Việt Nam để học tốt hơn Giáo viên chia nhóm học sinh 2 em biết khai thác kênh hình trongSGK và bản đồ, giúp đỡ bạn chưa biết, sau đó giáo viên kiểm tra trên bản đồtreo tường

Khi phân tích biểu đồ giáo viên phân theo nhóm và hướng dẫn học sinhphân tích và cách vẽ biểu đồ

Tình hình phụ huynh :

Đa số phụ huynh trong lớp làm nương rẫy, mặt bằng dân trí thấp,không có khả năng hướng dẫn cho con tự học ở nhà Phụ huynh ít quan tâmđến việc học của con

Do điều kiện kinh tế còn khó khăn nên nhiều học sinh không có vở bàitập thực hành môn Địa lý nên gây khó khăn cho giáo viên trong việc củng cốrèn luyện kỹ năng địa lý cho học sinh còn lệch lạc Có nhiều phụ huynh HScho rằng môn Địa lý chỉ là môn phụ nên ít quan tâm, nhiều gia đình chỉ chú ýđầu tư cho con đi học thêm những môn mà họ cho là quan trọng như: toán, lý,hoá, anh văn… Vì vậy chất lượng của bộ môn địa lý và một số môn khoa học

xã hội khác chưa cao

 Giáo viên :

Trường THCS là trường ở vùng nông thôn, không mấy thuận lợi, quy

mô trường lớn nhưng cơ sơ vật chất còn thiếu chưa đáp ứng yêu cầu , với haigiáo viên môn địa lí

Giáo viên được tham gia đầy đủ các lớp bồi dưỡng chuyên môn nghiệp

vụ ,tham gia bồi dưỡng thay sách giáo khoa mới của ngành Các thiết bịdạy học được trang bị khá đầy đủ ,phù hợp với chương trình sách giáo khoamới như bản đồ ,tranh ảnh

Giáo viên có ý thức nghề nghiệp ,nhiệt tình và tâm huyết với nghề Qua thực tế trong giờ học và các tiết thực hành, dự giờ các đồng nghiệp,quan sát trong quá trình dạy – học, tôi nhận thấy nổi lên những vấn đề sau:

+ Các bản đồ treo tường và lược đồ trong sách giáo khoa chưa có sựđồng bộ về màu sắc, kí hiệu…

+ Từ thực tế trên tôi đã tiến hành khảo sát và điều tra đưa ra những biệnpháp cụ thể nhằm tạo cho học sinh sự say mê hứng thú học tập bộ môn địa lý

để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn

III / NỘI DUNG VẤN ĐỀ :

1/ Vấn đề đặt ra cần tìm giải pháp để nghiên cứu :

Qua nghiên cứu chương trình nội dung SGK môn Địa lí 8 gồm có 52tiết và chia thành 2 phần :

Phần I : Thiên nhiên , con người ở các châu lục ( tiếp theo chương trìnhđịa lí lớp 7 ) gồm 21 tiết chia ra :

+ Châu Á : 18 tiết ( 15 tiết lí thuyết, 3 tiết thực hành )

+ Tổng kết ( địa lí tự nhiên và địa lí các châu lục ) 3 tiết

Phần II : Địa lí Việt Nam :23 tiết

+ Bài mở đầu Việt Nam đất nước con người -1 tiết

+ Đại lí tự nhiên Việt Nam -22 tiết ( 15 tiết lí thuyết, 7 tiết thựchành )

Phần : Oân tập, kiểm tra -8 tiết

Để giải quyết vấn đề đặt ra tôi đã đề ra các giải pháp như sau :

a/ Kiểm kê phân loại đồ dùng dạy học:

-Ngay từ đầu năm tôi đã liên hệ với bộ phận thư viện,thiết bị kiểm kê lạitoàn bộ những đồ dùng dạy học đã có sắp xếp theo thứ tự từng khối lớp, từngchương, bài

-Có kế hoạch vẽ thêm những đồ dùng dạy học đã hư hỏng hoặc cònthiếu

b/ Có kế hoạch hướng dẫn học sinh ôn và bổ sung những ký hiệu, màu sắc của bản đồ, lược đồ:

-Mặc dù học sinh đã làm quen với bản đồ từ lớp 6,7 nhưng bài đầu tiêncủa lớp 8 tôi phải dành ra 5 – 7 phút đầu giờ để giới thiệu những ký hiệu cơbản của bản đồ như:

+ Ký hiệu về màu sắc ( phân tầng độ cao, độ sâu )

+ Ký hiệu về khoáng sản

+ Ký hiệu về sông, hồ, dòng biển.

+ Về hệ thống kinh vĩ tuyến…

c/ Có kế hoạch cho hoc sinh bổ sung những ước hiệu địa lý cần thiết của lược đồ trong sách giáo khoa mà nhiều khi không đồng nhất với bản đồ treo tường:

-Giáo viên phải thường xuyên lưu ý nhắc nhở học sinh có thói quen đọcbảng chú giải trước khi tìm hiểu, khai thác nội dung trên bản đồ, lược đồ, nhưvậy dần dần học sinh sẽ quen dần và dễõ dàng khai thác được nội dung kiếnthức từ kênh hình dưới sự gợi ý hướng dẫn của giáo viên

d/ Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ kênh hình trong giờ dạy:

-Kênh hình trong địa lý rất đa dạng bao gồm nhiều loại: bản đồ, lược đồ,biểu đồ, bảng số liệu, tranh ảnh, băng hình…

-Tuy nhiên trong thực tế hiện nay các trường trên địa bàn nông thôn tỉnhTây Ninh chưa có điều kiện đưa băng hình vào giảng dạy nên trong đề tài nàytôi chỉ đề cập đến những đồ dùng dạy học thông thường

-Tuỳ theo từng loại kênh hình, từng nội dung kiến thức khác nhau màgiáo viên xây dụng hệ thống câu hỏi hướng dẫn khác nhau

d1/Khai thác kiến thức từ lược đồ, bản đồ :

+ Bản đồ chứa đựng rất nhiều nội dung kiến thức, được coi như quyểnsách giáo khoa địa lý thứ hai phục vụ cho việc dạy học và học môn địa lý

+ Để việc dạy và học môn địa lý đạt hiệu quả cao, giáo viên phải đầu tưsuy nghĩ xây dựng kiến thức chứa đựng trong bản đồ mà nội dung kênh chữkhông chuyền tải hết được Giáo viên không nên sử dụng bản đồ, lược đồ nhưmột phương tiện để minh hoạ kiến thức

+ Để hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ có hiệuquả cần thực hiện các bước sau:

Đọc tên bản đồ, lược đồ để biết nội dung địa lý thể hiện trên đó là gì ?

Ví dụ: Bản đồ dân cư Châu Á thể hiện các nội dung: phân bố dân cư,

mật độ dân cư, các đô thị đông dân…

- Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện các đối tượng đó trên bản

đồ như thế nào bằng các ký hiệu gì, màu sắc ra sao? Dựa vào các ký hiệu,màu sắc trên bản đồ để xác định các đối tượng địa lý

- Đối chiếu, so sánh các ký hiệu với nhau để tìm ra đặc điểm của đốitược trục tiếp trên bản đồ

Ví dụ: Cũng trên bản đồ dân cư Châu Á ( Lớp 8 ) sau khi giáo viên

hướng dẫn học sinh thực hiện các bước trên để rút ra nhận xét về mật độ dân

cư, sự phân bố dân cư, sự phân bố các đô thị đông dân, yêu cầu học sinh giảithích vì sao dân cư Châu Á có sự phân bố như vậy? Từ đó rút ra hình thànhmối quan hệ địa lý giữa các yếu tố địa lý: địa hình, đất đai, khí hậu, gió mùa,biển…

Bản đồ, lược đồ có thể dùng để khai thác kiến thức ở nhiều dạng bàikhác nhau.

 Xác định vị trí địa lý :

-Giáo viên phải hướng dẫn học sinh dựa vào bản đồ, lược đồ để khaithác theo thứ tự sau:

+ Xác định kinh độ, vĩ độ của các điểm cực

+ Nếu là châu lục thì xác định xem châu lục đó nằm ở nửa cầu nào?( dựa vào kinh tuyến gốc, vĩ tuyến gốc )

+ Xác định xem châu lục, khu vực hay quốc gia đó trải dài trên baonhiêu vĩ độ, kinh độ để biết ảnh hưởng của vị trí địa lý với khí hậu

+ Xác định tứ cận: Giáp những đâu, ở phía nào, có những biển nào,những vịnh nào, có những dòng biển nào ở ven bờ biển

Quan sát, mô tả nhận biết địa hình:

Ví dụ: Hướng dẫn học sinh khai thác đặc điểm địa hình của Việt Nam.

-Dựa vào màu sắc để xác định xem nước ta có những dạng địa hìnhnào? Dạng địa hình nào chiếm diện tích lớn nhất, phân bố như thế nào?

-Xác định độ cao trung bình của địa hình, nơi cao nhất, thấp nhất?

-Xác định các dãy núi chính, hướng núi, hướng nghiêng của địa hình…-Quan sát ký hiệu màu sắc trên bản đồ,lược đồ nhận xét đặc điểm địahình của nước ta ( Tên các dãy núi, hướng núi, các đồng bằng …) phân bốnhư thế nào?

Tìm trên hình 28.1 đỉmh Phan-xi-păng và đỉnh Ngọc Linh

-Từ đặc điểm địa hình gợi ý hướng dẫn học sinh tìm hiểu mối quan hệgiữa địa hình với khí hậu, sông ngòi…

* Quan sát, mô tả, nhận xét sông ngòi:

Ví dụ: Bài 33: Đặc điểm sông ngòi Việt Nam ( Địa lý 8 ).

Hướng dẫn học sinh khai thác theo các bước sau:

-Quan sát ký hiệu sông ngòi trên bản đồ, nhận xét chung về mạng lướisông ngòi của nước ta ( dày hay thưa ) phân bố như thế nào? Độ lớn của sông,hướng chảy chủ yếu, nơi đổ nước, nguồn nước cung cấp…

-Hướng dẫn học sinh xác lập mối quan hệ giữa các đặc điểm củasông với địa hình, khí hậu, chế độ nước… và giải thích các đặc điểm đã nêu

d2/ Khai thacù kiến thức về biểu đồ:

-Có những biểu đồ làø một đơn vị kiến thức cần được khai thác, cũng cónhững biểu đồ có thể dùng để củng cố những kiến thức mà học sinh đã học.Tuy nhiên dù ở dạng nào thì giáo viên cũng phải hướng dẫn học sinh khaithác, phân tích theo các hướng sau:

+ Đọc tên biểu đồ: biểu đồ thể hiện cái gì? ( Khí hậu, gia tăng dân số,tăng trưởng kinh tế…)

+ Quan sát toàn bộ biểu đồ để biết các đại lượng thể hiện trên biểu đồ làgì? ( Số dân, các ngành kinh tế…) Trên lãnh thổ nào? Vào thời gian nào? Cácthể hiện trên biểu đồ như thế nào? ( Theo đường, theo cột, hình quạt…) trị sốcác đại lượng được tính bằng gì? ( %, triệu người, nghìn ha, tấn…)

+ Đối chiếu, so sánh độ lớn của các hợp phần ( Biểu đồ cột chồng, biểu

đồ miền, biểu đồ quạt ), chiều cao của các cột ( Biểu đồ cột ), độ dốc của đồthị ( Biểu đồ đường ), kết hợp với số liệu ( Nếu có ) rút ra nhận xét về các đốitượng và các hiện tượng địa lý được thể hiện trên biểu đồ

+ Kết hợp kiến thức đã học, xác lập mối quan hệ để giải thích

d3/ Khai thác kiến thức từ các bảng số liệu thống kê:

-Khi khai thác kiến thức từ bảng thống kê cần lưu ý học sinh:

+ Không bỏ sót số liệu nào, phân tích số liệu tổng quát trước rồi đi vàophân tích cụ thể.

+ So sánh các số liệu để tìm ra trị số lớn nhất, nhỏ nhất, trung bình

+ Xử lý các số liệu khi cần thiết

+ Xác lập mối quan hệ giữa các số liệu, so sánh đối chiếu với các số liệutheo cột, theo hàng để rút ra nhận xét

Ví dụ:ï Hướng dẫn học sinh khai thác bảng 7.2 ( Bài 7 - Địa lý 8 )

Bảng 7.2 Một số chỉ tiêu kinh tế – xã hội ở một số nước Châu Á năm

2001.

Quốc gia Cơ cấu

Nông nghiệp

GDP

Công nghiệp

Dịch

vụ

Tỉ lệ tăng GDP bình quân năm ( %)

GDP/

người (USD)

trên Trung Quốc 15 52.0 33.0 7.3 911.0 TrungBình

dưới Xi-ri 23.8 29.7 46.5 3.5 1081.0 Trung

Bìnhdưới U-dơ-bê-ki-xtan 36 21.4 42.6 4 449.0 Thấp

Lào 53 22.7 24.3 5.7 317.0 Thấp

Việt Nam 23.6 37.8 38.6 6.8 415.0 Thấp

-Học sinh đọc nội dung của bảng

-Nhận xét chung về chỉ tiêu của các nước

-Mức thu nhập của các nước được phân ra làm mấy loại

-Mức bình quân GDP cao nhất? Thấp nhất? Chênh lệch nhau khoảngbao nhiêu lần?

-Nhận xét về tỉ trọng giá trị nông nghịêp trong cơ cấu GDP của cácnước có thu nhập cao khác nhau với nước có thu nhập thấp ở chỗ nào? Từphân tích bảng số liệu rút ra nhận xét chung về trình độ phát triển giữa cácnước và vùng lãnh thổ Châu Á không đồng đều

d4/ Khai thác kiến thức từ tranh ảnh địa lý:

- Khác với các đồ dùng dạy học khác, tranh ảnh địa lý chỉ có tác dụnggiúp học sinh khai thác một số địa điểm và thuộc tính nhất định về đối tượng

Vì vậy giáo viên cần gợi ý học sinh dựa vào kiến thức đã học kết hợp với bản

đồ, biểu đồ, các tư liệu địa lý khác để giải thích đặc điểm thuộc tính cũng như

sự phân bố ( vị trí ) của đối tượng địa lý được thể hiện trên tranh ảnh đó

Ví dụ: Khi dạy bài 8 ( Địa lý lớp 8 ): Tình hình phát triển kinh tế xã hội

ở các nước Châu Á: Giáo viên hướng dẫn khai thác bức ảnh hình 8.3 theo thứ

tự sau:

- Bức ảnh thể hiện cái gì?( Cảnh thu hoạch lúa ), ở đâu? ( Indonêsia )

- Gợi ý để học sinh nhận xét cụ thể từng đặc điểm và thuộc tính của đốitượng được thể hiện trên ảnh:

+ Về diện tích mảnh ruộng ( Nhỏ )

+ Số lao động ( Nhiều )

+ Công cụ lao động ( Thô sơ )

Từ các đặc điểm thuộc tính trên, rút ra nhận xét chung về trình độ sản xuấtnông nghiệp của Indonêxia nói riêng và một số nước châu Á nói chung cònthấp