Sáng kiến kinh nghiệm hướng dẫn phân tích biểu đồ cho học sinh lớp 7

Trong chương trình Địa lí lớp 7 biểu đồ được đưa vào với nội dung chủyếu là biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa ở các khu vực.. Kĩ năng biểu đồ nàygiúp học sinh có thể dựa vào biểu đồ nêu được

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO BẮC GIANG

TRƯỜNG THCS HOÀNG VĂN THỤ

ĐỀ CƯƠNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Tên sáng kiến:

“Hướng dẫn phân tích biểu đồ cho học sinh lớp 7”

Người thực hiện: Nguyễn Thị Nhã

Tổ chuyên môn: Khoa học Tự nhiên

Thọ Xương, tháng 11 năm 2015.

MỤC LỤC

2- Thực trạng của vấn đề sáng kiến cần giải quyết 53- Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 6

3.1- Cách đọc và phân tích biểu đồ 63.2- Cách đọc và phân tích biểu đồ nhiệt độ và

lượng mưa

6

3.3- Cách lập biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa 154- Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 16

mặt tự nhiên, kinh tế xã hội của các châu lục trên Trái Đất Để đạt được cácchuẩn kiến thức kĩ năng cho HS đòi hỏi mỗi giáo viên phải nắm vững nộidung chương trình để dạy bài kiến thức mới, bài thực hành, bài ôn tập hệthống hóa kiến thức Từ đó giúp học sinh nắm kiến thức một cách hiệu quảtốt nhất Không những thế trong chương trình Địa lí 7 THCS đòi hỏi chuẩn

về kĩ năng phân tích biểu đồ, yêu cầu HS phải đạt các kĩ năng đó ở mức độnhất định

Biểu đồ là hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái pháttriển của một hiện tượng( như quá trình phát triển công nghiệp qua cácnăm…), mối tương quan về độ lớn giữa các đại lượng (như so sánh về sảnlượng lương thực của các vùng, mối tương quan giữa nhiệt độ và lượngmưa…) hoặc cơ cấu thành phần của một tổng thể( ví dụ như cơ cấu ngànhcủa nền kinh tế)

Các loại biểu đồ rất phong phú, đa dạng Mỗi loại biểu đồ lại có thể đượcdùng để biểu hiện nhiều chủ đề khác nhau Vì vậy, khi phân tích biểu đồ,việc đầu tiên là phải đọc kĩ tên biểu đồ, xác định nội dung biểu đồ, tìm hiểuvấn đề được thể hiện trên biểu đồ ( thể hiện động thái phát triển, so sánhtương quan độ lớn hay thể hiện cơ cấu) Sau đó, căn cứ vào chủ đề đã đượcxác định lựa chọn loại biểu đồ thích hợp nhất

Trong chương trình Địa lí lớp 7 biểu đồ được đưa vào với nội dung chủyếu là biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa ở các khu vực Mục đích là từ biểu đồhọc sinh đưa ra được kiến thức cần lĩnh hội về khí hậu của từng khu vực Từ

đó học sinh rút ra được đặc điểm khí hậu đặc trưng của từng khu vực trênkhắp các châu lục

Trong dạy học Địa lí , việc yêu cầu học sinh lưps 7 phân tích biểu đồ làmột nội dung không thể thiếu được khi khai thác kiến thức mới, làm các bàitập và hoàn thành các nội dung thực hành Có phân tích được biểu đồ thì các

em hình thành được các nội dung của bài học, đặc điểm khí hậu của từng khuvực được học Muốn vậy, học sinh phải nắm vững cách phân tích, khai thácnhững tri thức Địa lí từ các biểu đồ Vì việc rèn luyện kĩ năng làm việc trênbiểu đồ là rất cần thiết cho việc học tập của học sinh Một trong những kỹnăng quan trọng đó là “Kĩ năng phân tích biểu đồ” Đây là kĩ năng rất cơ bản,cần thiết khi học Địa lý nói chung và Địa lí 7 nói riêng Kĩ năng biểu đồ nàygiúp học sinh có thể dựa vào biểu đồ nêu được về đặc điểm của một đối t-ượng địa lí: đặc điểm, tương quan giữa các nhân tố tự nhiên-xã hội, cơ cấukinh tế, tình hình phát triển của các đối tượng địa lý… Đây cũng là nội dungđược làm nhiều trong các tiết thực hành ở chương trình lớp 7 Trong thực tế,

đa số học sinh chưa thành thạo kĩ năng nhận biết, phân tích, vẽ biểu đồ Vớikinh nghiệm của bản thân tích luỹ được trong quá trình giảng dạy, tôi xin

mạnh dạn trình bày sáng kiến kinh nghiệm về vấn đề: "Hướng dẫn phân

tích biểu đồ cho học sinh lớp 7”.

Trước vấn đề trên tôi đã mạnh dạn chọn đề tài "Hướng dẫn phân tích

biểu đồ cho học sinh lớp 7” Sáng kiến kinh nghiệm này, tôi xin đưa ra một

số phương pháp giải quyết vấn đề cụ thể trong khi dạy học sinh vẽ biểu đồ

mà bản thân đã áp dụng thành công trong việc giảng dạy ở lớp 9 trong nhữngnăm vừa qua Kết quả đưa ra là thực tiễn tôi đã thực hiện ở năm học 2014-

2015, tại lớp 7 trường THCS Hoàng Văn Thụ mà tôi đang công tác Sángkiến chỉ là ý kiến của riêng tôi được trình bày trong phạm vi giới hạn bài viếtnhỏ này Rất mong được sự đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp và các cấplãnh đạo chuyên môn

PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN.

1 Cơ sở lý luận của vấn đề:

Các kỹ năng biểu đồ bao gồm: kỹ năng đọc biểu đồ, kỹ năng phân tíchbiểu đồ, kỹ năng vẽ biểu đồ, kỹ năng nhận xét, giải thích biểu đồ,…Từ đó sẽgiúp học sinh hiểu và khai thác được một cách dễ dàng động thái phát triểncủa một hiện tượng, của mối quan hệ giữa các đối tượng hoặc cơ cấu thànhphần của một tổng thể Mỗi biểu đồ có thể dùng được với nhiều mục đíchkhác nhau Qua đây các em biết cách đọc, vẽ, nhận xét và giải thích biểu đồ(nhất là các học sinh lớp 7) Giúp các em học tập có hiệu quả hơn, đặc biệt làcác em tham gia đội tuyển thi học sinh giỏi môn địa lý các cấp Đồng thờiqua đề tài này, tôi cũng muốn giúp một số giáo viên mới ra trường còn lúngtúng trong việc rèn luyện kỹ năng biểu đồ cho học sinh

Vì vậy, việc rèn luyện những kỹ năng địa lý là rất cần thiết cho việc họctập đồng thời cũng chuẩn bị kỹ năng cho việc tiếp thu kiến thức ở các lớptrên Có rất nhiều kỹ năng cơ bản cần phải luyện cho học sinh trong quá trình

dạy Địa lý 7 Một trong những kỹ năng quan trọng đó là : "Hướng dẫn phân

tích biểu đồ cho học sinh lớp 7” Đây là kỹ năng rất cơ bản, cần thiết khi

học Địa lý 7,đòi hỏi học sinh phải nắm vững nội dung đã học Giúp học sinhdựa vào biểu đồ nêu được về đặc điểm chế độ nhiệt, chế độ mưa, sự phân bốcủa nó và ngược lại cũng có thể lập được biểu đồ dựa vào số liệu cho sẵn.Đây cũng là nội dung được làm nhiều trong các tiết thực hành Muốn rènluyện kỹ năng phân tích biểu cho học sinh lớp 7 thì việc đầu tiên phải rèn chohọc sinh kỹ năng đọc- hiểu biểu đồ, kỹ năng phân tích biểu đồ, kỹ năng nhậnxét, giải thích biểu đồ Sáng kiến này giúp giáo viên và học sinh giải quyếttốt nhất những yêu cầu chuẩn KT-KN về phân tích biểu đồ Những bài tậpphù hợp với từng dạng biểu đồ có độ khó nâng cao dần được tôi đưa ra trongsáng kiến giúp cho giáo viên có được phương pháp hướng dẫn học sinh thựchành phân tích biểu đồ đạt chuẩn kĩ năng đối với lớp 7 và bậc học THCS

2- Thực trạng của vấn đề sáng kiến cần giải quyết:

Trên thực tế, học sinh lớp 7 phần lớn đều chưa thạo kỹ năng quan trọngnày Thường học sinh lúng túng trong cách đọc biểu đồ, lẫn giữa nhiệt độ vàlượng mưa, lẫn cột số liệu; hoặc học sinh rất kém trong việc lập biểu đồ dựatrên các bảng số liệu có sẵn Việc rèn cho học sinh cách đọc và lập biểu đồlượng mưa và nhiệt độ là một trong những trọng tâm về thực hành địa lý 7.

Do đó tôi xin chọn đề tài : "Hướng dẫn phân tích biểu đồ cho học sinh lớp

7” Trong bài viết nhỏ này, tôi xin được đưa ra một số phương pháp giải

quyết vấn đề cụ thể mà tôi đã áp dụng thành công trong các tiết dạy Địa lý 7trong năm học 2014-2015 vừa qua

Vào đầu năm học, khi tôi chưa áp dụng sáng kiến này vào giảng dạycho học sinh lớp 7 của trường THCS Hoàng Văn Thụ, kết quả khảo sát kỹnăng vẽ biểu đồ chung cho thấy như sau:

học sinh

Biết xác định dạng biểu đồ và phân tích biểu đồ đúng

Chưa xác định dạng biểu đồ và chưa phân tích được biểu

Một số lỗi thường gặp của học sinh khi tiến hành phân tích biểu đồ:

- Không xác định được biểu đồ để phân tích

- Không đọc được các nội dung trên biểu đồ

- Không phân biệt, nhận dạng được các loại biểu đồ

dung đề tài này tôi chỉ xin nêu ra "Hướng dẫn phân tích biểu đồ cho học

sinh lớp 7” Cụ thể các bước hướng dẫn rèn kỹ năng biểu đồ trong nội dung

chương trình địa lý lớp 7 bậc THCS mà Bộ giáo dục đã ban hành là các biểu

đồ nhiệt độ và lượng mưa là chủ yếu

3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:

3.1- Cách đọc và phân tích biểu đồ :

Bước 1: Đọc tên biểu đồ để biết được nội dung của biểu đồ

Bước 2: Đọc bảng chú giải để biết cách thể hiện nội dung của biểu đồ.Bước 3: Căn cứ vào bảng chú giải và nội dung thể hiện của biểu đồ đểhiểu từng nội dung của biểu đồ

Bước 4: Tìm ra mối quan hệ giữa các nội dung địa lý trên biểu đồ

Bước 5: Rút ra kết luận chung từ biểu đồ đó quan sát, phân tích

Đối với các biểu đồ, đặc biệt với biểu đồ nhiệt độ lượng mưa ta thườnggặp ở Địa lí 7 thì giáo viên cần giúp học sinh nắm được trình tự các bước làmviệc với biểu đồ để phân tích từ đó rút ra kết luận dựa trên kết qủa làm việccủa chính các em

3.2- Cách đọc và phân tích biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa:

Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa thể hiện tình hình khí hậu của một địaphương qua hai yếu tố: Nhiệt độ và lượng mưa trung bình của các thángtrong năm Biểu đồ gồm có hai trục tung hai bên và một trục hoành ở cáclớp trên, biểu đồ còn thêm yếu tố độ ẩm

Trục tung có các vạch chia đều về nhiệt độ, tính bằng độ C( oC); mộttrục tung có các vạch chia đều về lượng mưa, tính bằng mm

Trục tung có các vạch chia đều về nhiệt độ, tính bằng độ C( oC); mộttrục tung có các vạch chia đều về lượng mưa, tính bằng mm

Trục hoành chia làm 12 phần, mỗi phần là một tháng và lần lượt ghiđều từ trái sang phải, từ tháng 1 đến tháng 12 bằng số hoặc chữ.

Đường biểu diễn biến thiên nhiệt độ hàng năm được vẽ bằng đườngcong màu đỏ biểu thị nhiệt độ trung bình các tháng trong năm Sự biến thiênlượng mưa hàng tháng được thể hiện bằng hình cột (hoặc đường màu xanhbiểu diễn lượng mưa trung bình các tháng trong năm)

Qua chỉ số nhiệt độ và lượng mưa trung bình hàng tháng, ta biết đượcdiễn biến khí hậu của địa phương đó Cụ thể cần hướng dẫn học sinh phântích theo từng bước nhỏ chi tiết sau:

+ Trên 100mm là tháng mưa( Trung bình năm từ 1200 – 2500mm)

+ Từ 50mm – 100mm là tháng khô ( Trung bình năm từ 600 – 1200mm)+ Từ 25mm – 50mm là tháng hạn ( Trung bình năm từ 300mm – 600mm)+ Dưới 25 mm là tháng kiệt ( Chỉ có ở hoang mạc và bán hoang mạc – Trungbình năm dưới 300mm)

Ví dụ 1: Bài tập thực hành số 2 trang 40:

Có ba biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa, chọn biểu đồ phù hợp với ảnhxavan kèm theo:

+

Yêu cầu học sinh xem ảnh Xavan; xác

định môi trường của ảnh ( Đây là môi trường nhiệt đới)

+ Nhắc lại đặc điểm của môi trường nhiệt đới: Nóng và lượng mưa

tập trung vào một mùa, có hai lần nhiệt độ lên cao.

+ Đọc biểu đồ:

Biểu đồ A: Nóng quanh năm, lúc nào cũng có mưa không đúngBiểu đồ B: Nóng quanh năm, hai lần nhiệt độ tăng cao trong năm,mưa theo mùa, tháng mưa lớn nhất là tháng 8 > 160mm, thời kỳ khô hạn kéodài 3 tháng không mưa đó là môi trường nhiệt đới

Biểu đồ C: Nóng quanh năm, hai lần nhiệt tăng, mưa theo mùa.Tháng mưa lớn nhất là tháng 8: 40mm, thời kỳ khô hạn không mưa đó làmôi trường nhiệt đới

Vậy xác định biểu đồ B hay biểu đồ C? Tại sao? Ta thấy biểu đồ Bmưa nhiều, thời kỳ khô hạn ngắn hơn biểu đồ C, lượng mưa nhiều hơn, phùhợp với xavan có nhiều cây cao hơn là biểu đồ C Do đó biểu đồ B phù hợpvới Xavan trong bài

Ví dụ 2 Ba biểu đồ lượng mưa trang 44 SGK

Ôn đới lục địa Địa Trung Hải Ôn đới hải dương

Học sinh đọc ba biểu đồ trên và điền số liệu vào bảng sau:

1

Tháng 7

Tháng 1

Tháng 7

Ôn đới hải

Ôn đới lục địa

Ví dụ 3: Khi dạy bài 21:

Môi trường đới lạnh,

ở phần 1- đặc điểm môi

trường

- Giáo viên cho học sinh

quan sát biểu đồ nhiệt độ

và lượng mưa ở Hon-man

(Canada)

 Dựa vào biểu đồ

khí hậu Hon-man, hãy nêu

diễn biến nhiệt độ và

lượng mưa trong năm ở

Qua biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của Hon-man(Canada), học sinhđưa ra các nhận xét chung nhất về khí hậu của đới lạnh.

+ Nhiệt độ: - Nhiệt độ cao nhất : 90C (tháng 7)

- Nhiều tháng liền mưa dưới dạng tuyết rơi: tháng 9, 10, 11, 12, 1, 2, 3, 4, 5

- Lượng mưa trung bình năm: 133mm

+ Kết luận:

- Nhiệt độ rất thấp, rất lạnh

- Lượng mưa nhỏ, chủ yếu mưa dưới dạng tuyết rơi

- Vậy khí hậu đới lạnh rất khắc nghiệt, lạnh lẽo, khô hạn

Ví dụ 4: Phân tích và nhận xét chế độ nhiệt ở Xa-ha-ra và Gô-bi?

- HS cần phải phân tích và xác định:

+ Xahara: hoang mạc ở đới nóng (Châu Phi)

+ Gô-bi: hoang mạc đới ôn hòa (Châu Á)

- HS chia làm 4 nhóm thảo luận

+ Nhóm 1,2 phân tích biểu đồ hình 19.2:

+ Nhóm 3,4 phân tích biểu đồ 19.3 :

=> Đại diện nhóm 1 và 3 trình bày -> nhóm 2, 4 nhận xét, bổ sung…

Mùa đông (T1)

Mùa hè (T7)

Biên độ nhiệt năm

? Như vậy, có sự khác nhau giữa chế độ nhiệt của hoang mạc đới nóng vàđới ôn hòa không?

? Qua đặc điểm khí hậu của 2 biểu đồ trên hãy chỉ ra đặc điểm chung của khíhậu hoang mạc ?

=>Khí hậu khô hạn, khắc nghiệt, lượng mưa rất ít, sự chênh lệch nhiệt

độ trong năm lớn, đặc biệt giữa ngày và đêm càng rất lớn)

Ví dụ 5:

Hình7.3: Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của Hà Nội

Nhiệt độ tháng nóng nhất là tháng 7(30oC) lạnh nhất là tháng 1(16oC)Chênh lệch nhiệt độ là : 14oC; nhiệt độ trung bình năm khoảng 24oC

Từ đó rút ra Hà Nội thuộc khí hậu nhiệt đới

* Đọc cột lượng mưa cần khai thác các thông tin sau:

+ Mưa nhiều tháng nào? ít tháng nào?

+ Mưa nhiều mùa nào? ít mùa nào?

+ Sự phân bố mưa như thế nào? mưa đều quanh năm hay tập trungtheo mùa?

+ Tổng lượng mưa cả năm

Các thông tin trên cho biết đặc điểm chế độ mưa của địa phươngthuộc kiểu khí hậu nào?

Ví dụ:

- Mưa vào thu đông: Khí hậu Địa Trung Hải

- Nóng ẩm, mưa nhiều quanh năm: Môi trường xích đạo ẩm

- Mưa tập trung một mùa, nhiệt độ lớn hơn 22 C, thời kỳ khô hạn dài: Môitrường nhiệt đới

- Mùa đông ấm, hè mát, mưa quanh năm và mưa nhiều vào thu đông: Môitrường ôn đới hải dương

- Mùa đông rét, hè mát, mưa nhiều vào hè: Ôn đới lục địa

- Mưa ít, nhiệt độ cao quanh năm, đông lạnh: Môi trường hoang mạc

So sánh và phân tích biểu đồ nhiệt độ và biểu đồ lượng mưa để tìm ratính chất khí hậu của địa phương

Đây là vấn đề rất quan trọng, vì chỉ khi nào cả hai biểu đồ này thểhiện đúng các đặc trưng của một kiểu khí hậu nào đó ta mới biết địa phương

đó thuộc kiểu khí hậu nào ( tuy nhiên có thể có chung đặc điểm về chế độnhiệt ẩm của khí hậu nhiệt đới nhưng các mùa khác nhau)

Ví dụ 6: Bài tập 4 trang 22

Quan sát biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của vùng nhiệt đới cho biếtthuộc bán cầu nào, tại sao?

+ Mưa tập trung vào một mùa ( Tháng 5 – tháng 10)

Kết luận: Khí hậu thuộc Bắc bán cầu

* Biểu đồ B:

+ Nhiệt độ các tháng lớn hơn 20OC

+ Bình độ nhiệt năm lớn hơn 15oC

+ 6 tháng khô, mùa mưa từ tháng 11 – tháng 3 năm sau

Kết luận: Trái ngược A; Vậy khí hậu thuộc Nam bán cầu

3.3- Cách lập biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa:

Biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa thể hiện nhiệt độ trung bình tháng vàlượng mưa trung bình tháng của các tháng trong năm trên cùng một khungbiểu đồ

Muốn lập được biểu đồ trước tiên phải có bảng thống kê số liệu vềthời gian và lượng mưa tất cả các tháng của địa điểm ta muốn lập biểu đồ

Lập biểu đồ được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Vẽ một khung biểu đồ gồm hai trục tung và trục hoành vuông góc

với nhau

Bước 2: Trên trục hoành chia đều 12 khoảng cách bằng nhau lần lượt từ

tháng 1 đếntháng 12

Bước 3: Trên các trục tung chia đều các khoảng cách bằng nhau, một trục

ghi số trị nhiêt độ, thường thì mỗi khoảng cách là 5 – 10oC Một trục ghi trị

số lượng mưa, giá trị mỗi khoảng cách là 50 – 100mm

Bước 4: Căn cứ vào số liệu khí hậu, vẽ đường nhiệt độ và các cột lượng mưa

lần lượt theo các tháng trong năm

Bước 5: Cuối cùng ghi tên và địa điểm vào góc bên trái biểu đồ.

Giáo viên hướng dẫn học sinh lập biểu đồ với từng bước cụ thể nhưtrên Với nội dung lập biểu đồ sẽ được thực hành nhiều vào chương trình lớp

8, lớp 9 Vì vậy, ở phần bài viết này tôi xin dừng lại ở việc hướng dẫn từngbước lập biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa

4 Hiệu quả của Sáng kiến kinh nghiệm:

Trong quá trình giảng dạy ở trường THCS Hoàng Văn Thụ, tôi đã tìmtòi và sử dụng các phương pháp dạy học phù hợp với tình hình học sinh ở lớp7; kết hợp với việc sử dụng có chọn lọc các đồ dùng, phương tiện dạy học địa

lí trong mỗi giờ lên lớp từ đầu năm học 2014-2015, và từ đầu năm học

2015-2016 cho đến thời điểm này Hiệu quả của các giờ giảng dạy cũng như chấtlượng học sinh có nhiều dấu hiệu khả quan

- Giờ học sinh động, lôi cuốn, kích thích học sinh học tập

- Phát huy tính tích cực, phát triển tư duy cho học sinh

- Học sinh có kĩ năng trình bày ý kiến cá nhân (hoặc của nhóm) trướcmột tập thể

- Học sinh không còn tình trạng ngủ gật, mệt mỏi hay cúp tiết trong giờhọc

- Tăng thêm sự đoàn kết, phối hợp làm việc giữa các học sinh tronglớp, trong tổ, nhóm

4.1- Đối với giáo viên :