giáo dục đại học thế giới và việt nam

Trong quá trình giáo dục, người được giáo dục không những nắm được kinh nghiệm và tri thức do các thế hệ trước đã tích lũy mà còn phải được bồi dưỡng những phẩm chất cần thiết để giải qu

1

Tiểu luận

Giáo dục đại học thế giới và Việt Nam

3 Đánh giá tổng quát về tình hình chung nền giáo dục Việt Nam

3.2 Các bất cập, yếu kém và khuyết điểm trong giáo dục 7

B TÌNH HÌNH GIÁO DỤ C ĐẠI HỌ C VIỆT NAM 8

1 Tình hình chung 8

2 Tình hình giáo dục ngoài công lập 10

1 Mô hình tài chính giáo dục đại học trên thế giới 15

2 Xu hướng về tài chính giáo dục và các vấn đề được đặt ra 22

3 Thực trạng về tài chình giáo dục đại học ở Việt Nam 29

dục đảm bảo mối liên hệ kế tục giữa các thế hệ Trong quá trình giáo dục, người được giáo dục không những nắm được kinh nghiệm và tri thức do các thế hệ trước

đã tích lũy mà còn phải được bồi dưỡng những phẩm chất cần thiết để giải quyết những nhiệm vụ mới phát sinh trong cuộc sống, những nhiệm vụ chưa từng đặt ra cho thế hệ trước

Xã hội liên tục phát triển không ngừng vì vậy việc hoàn thiện cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân và đổi mới bộ máy quản lý hệ thống giáo dục quốc dân nước ta

là vấn đề bức thiết và căn bản nhất để thực hiện chủ trương đổi mới căn bản toàn diện giáo dục đào tạo nước nhà Tìm hiểu rõ ràng về hiện trạng nền giáo dục Việt Nam hiện nay như thế nào và các vấn đề liên quan là cấp thiết để góp phần nhận ra những thành công hay thiếu sót nhằm đưa ra những kế sách, chiến lược cụ thể nhằm đưa giáo dục Việt Nam theo kịp với thời đại Sau đây chúng tôi đi sâu vào

vấn đề tài chính trong giáo dục đại học Việt N am hiện nay

Tài chính giáo dục đại học đang là một trong những vấn đề nóng bỏng đối với giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng Trong những cuộc thảo luận về giáo dục đại học ở khắp nơi trên thế giới, những vấn đề tài chính thường nổi bật do những quan điểm khác nhau của các bên có liên quan, ở những quốc gia khác nhau Các nhà hoạch định chính sách đang đặt câu hỏi liệu ngân sách nhà nước sẽ đóng góp bao nhiêu cho lĩnh vực giáo dục đại học? Các sinh viên và gia đình học lo lắng về việc liệu nhà nước dành ngân sách cho giáo dục đại học thế nào và ảnh hưởng của vấn đề này đối với việc chi trả của sinh viên để theo học đại học? Giảng viên thì quan tâm đến chất lượng giáo dục đại học cùng với sự khan hiếm nguồn lực

và việc duy trì đời sống thế nào để học có điều kiện cống hiến một cách tốt nhất cho giáo dục đại học?

và nghiên cứu trong các trường đại học cũng như mở rộng cơ hội cho những đối tượng có hoàn cảnh khó khăn nhưng có nhu cầu theo học đại học Đ ối với những nước kém phát triển thì vấn đề tập trung vào việc mở rộng giáo dục đại học đến mức có khả năng đáp ứng nhu cầu của học sinh sau khi tốt nghiệp trung học

Việc tìm một mô hình tài chính giáo dục đại học phù hợp với từng quốc gia, từng điều kiện lịch sử, hoàn cảnh xã hội và văn hoá của mỗi nước đồng thời đáp ứng được yêu cầu hội nhập và toàn cầu hoá là điều không dễ dàng, nhất là đối với các nước đang phát triển

A TÌNH HÌNH CHUNG CỦA NỀN GIÁO DỤC VIỆT N AM

1 Hệ thống quản lý giáo dục:

Nền giáo dục Việt N am được tổ chức theo hệ thống trung ương tập quyền về giáo dục, thể hiện: nhà nước thống nhất quản lý hệ thống giáo dục quốc dân về mục tiêu, chương trình, nội dung, kế hoạch giáo dục, tiêu chuẩn nhà giáo, quy chế thi cử,

hệ thống văn bằng, chứng chỉ; tập trung quản lý chất lượng giáo dục, thực hiện phân công, phân cấp quản lý giáo dục, tăng cường quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của

cơ sở giáo dục

Ở Việt Nam hiện nay đang tồn tại hai cơ quan quản lý nhà nước cấp trung ương về giáo dục và đào tạo là Bộ Giáo dục và Đ ào tạo và Bộ Lao động – Thương binh và X ã hội Ở cấp địa phương cũng có hai cơ quan quản lý N hà nước cấp địa phương tương ứng là Sở Giáo dục và Đào tạo và Sở Lao động – Thương binh và

Xã hội Do đó, việc quản lý hệ thống giáo dục quốc dân của chúng ta vừa chồng chéo, vừa bị chia cắt, phân tán nên quản lý kém hiệu lực và vậy khó lòng thực hiện được các chính sách quốc gia thống nhất

Gi áo viên (Đào tạo đạt chuẩn trở lên Nhà trẻ / Mẫu giáo )

(Nguồn: Thống kê năm 2013 của Bộ Giáo dục và Đào tạo)

Tuy nhiên, chất lượng nuôi dưỡng, chăm sóc trẻ trong các cơ sở giáo dục mầm non có tiến bộ, song còn thấp và chưa đồng đều giữa các vùng Trở ngại lớn nhất hiện nay là, đội ngũ giáo viên mầm non còn thiếu so với định mức, vẫn còn giáo viên chưa đạt chuẩn; phòng học và đồ dùng dạy học còn rất thiếu thốn

2.2 Giáo dục phổ thông:

Trong những năm qua, Số lượng trường phổ thông tăng mạnh ở tất cả các cấp, bậc học và ở hầu hết các vùng, miền, ở các vùng khó khăn đang triển khai tích cực việc xóa phòng học tranh tre và kiên cố hóa trường, lớp

(Nguồn: Thống kê năm 2013 của Bộ Giáo dục và Đào tạo)

Khối lượng kiến thức cơ bản của học sinh phổ thông hiện nay lớn hơn và rộng hơn so với trước đây, nhất là về các môn khoa học tự nhiên, toán, tin học, ngoại

6

ngữ Chương trình ở một số môn học đã tiếp cận trình độ tiên tiến trong khu vực Việc đào tạo học sinh giỏi có nhiều thành tích và được các nước đánh giá cao; nhiều học sinh Việt N am đạt giải cao trong các kỳ thi quốc tế

Tuy nhiên, kiến thức xã hội, kỹ năng thực hành và vận dụng kiến thức, tính linh hoạt, độc lập và sáng tạo của đa số học sinh còn yếu; có sự chênh lệch khá rõ

về trình độ học sinh giữa các vùng, miền;có thái độ thiếu trung thực trong học tập; một số rơi vào tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật; đội ngũ giáo viên phổ thông hiện vẫn ở trong tình trạng “vừa thiếu, vừa thừa”; một bộ phận giáo viên còn thiếu gương mẫu, thậm chí sa sút về đạo đức nghề nghiệp… Phần lớn các trường hiện nay chưa

có phòng bảo quản thiết bị, phòng thực hành, phòng thí nghiệm, nhất là ở miền núi

và nông thôn; việc xây dựng trường phổ thông đạt chuẩn quốc gia còn chậm và gặp nhiều khó khăn, thiếu phòng học bộ môn, phòng thí nghiệm và đặc biệt là thiếu diện tích đất

2.3 Giáo dục nghề nghiệp:

Đến nay, hầu hết các tỉnh đều có trường dạy nghề, bước đầu phát triển các trường dạy nghề thuộc một số ngành kinh tế mũi nhọn M ột số chương trình, tài liệu dạy nghề đã được xây dựng theo phương pháp mới phù hợp với quy trình và công nghệ sản xuất hiện đại

Mặc dù vậy, quy mô dạy nghề dài hạn và THCN còn thấp so với yêu cầu của thị trường lao động Cơ cấu ngành nghề đào tạo còn mất cân đối Mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp phân bố chưa hợp lý, còn tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn và các vùng kinh tế trọng điểm Tình trạng thiếu giáo trình, giáo trình hiện có chưa bảo đảm liên thông giữa các cấp và các ngành đào tạo còn tồn tại Phần lớn các trường đều thiếu kinh phí, kể cả kinh phí mua thiết bị, nguyên liệu, vật liệu phục

vụ việc thực hành của học sinh

2.4 Giáo dục không chính quy:

Giáo dục không chính quy phát triển mạnh trong các năm gần đây Đến nay, mạng lưới cơ sở giáo dục không chính quy đã phủ khắp các địa phương Quy mô giáo dục không chính quy phát triển nhanh, nhưng công tác quản lý còn yếu kém và

(Nguồn: Thống kê năm 2013 của Bộ Giáo dục và Đào tạo)

3 Đánh giá tổng quát về tình hình chung nền giáo dục Việt N am:

mô, đa dạng hóa loại hình nhà trường (bán công, dân lập, tư thục) và phát triển các

hình thức giáo dục không chính quy đã tạo thêm cơ hội học tập cho nhân dân

 Đã đạt được một số kết quả quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu

chiến lược :

8

- Về nâng cao dân trí: K ết quả xóa mù chữ, phổ cập G D tiểu học đã được duy

trì, củng cố và phát huy Chủ trương PCG D TH CS đang được triển khai tích cực, hiện đã có 20 tỉnh, thành phố được công nhận đạt chuẩn quốc gia Một số tỉnh và thành phố đã bắt đầu thực hiện PCGD bậc trung học (bao gồm THPT, THCN và

dạy nghề) Bình đẳng giới trong giáo dục tiếp tục được đảm bảo

- Về đào tạo nhân lực: Tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 13% năm 1998 đã tăng

lên trên 23% năm 2003 Chất lượng nguồn nhân lực đã có chuyển biến tích cực Trong những thành tựu tăng trưởng kinh tế của đất nước hơn 10 năm qua có phần đóng góp rất quan trọng của đội ngũ lao động, mà tuyệt đại đa số được đào tạo ở trong nước Nước ta cũng đã bắt đầu chủ động đào tạo được nguồn nhân lực phục

vụ xuất khẩu lao động

- Về bồi dưỡng nhân tài: Việc đào tạo, bồi dưỡng học sinh, sinh viên có năng

khiếu đã được chú trọng và đạt được những kết quả rõ rệt N hà nước và một số ngành, địa phương đã dành một phần ngân sách để triển khai chương trình đào tạo cán bộ trình độ cao (thạc sĩ, tiến sĩ) trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, quản lý v.v ở các nước tiên tiến Số cán bộ này, sau khi tốt nghiệp đã trở về nước công tác

và bắt đầu phát huy tác dụng

 Chính sách xã hội về giáo dục đã được thực hiện tốt hơn và có hiệu quả hơn

Chính phủ đã có nhiều chính sách và biện pháp tăng đầu tư cho các vùng khó khăn như chương trình 135, chương trình kiên cố hóa trường, lớp học, miễn, giảm học phí, cấp học bổng và các chính sách hỗ trợ khác Vì vậy, giáo dục ở vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa phát triển mạnh và có tiến bộ rõ rệt Mạng lưới trường, lớp về cơ bản đã bảo đảm cho con em các dân tộc được học tập ngay tại xã, thôn, bản; cơ sở vật chất của giáo dục ở vùng khó khăn tiếp tục được củng cố, tăng cường; đại bộ phận con em các gia đình nghèo, diện chính sách được học tập

 Chất lượng giáo dục đã có chuyển biến bước đầu

Nội dung giảng dạy và kiến thức của học sinh phổ thông có tiến bộ, toàn diện hơn và tiếp cận dần với phương pháp học tập mới Trong giáo dục nghề nghiệp, chất lượng đào tạo của một số ngành nghề đã đáp ứng yêu cầu của thực tế sản xuất

9

và đời sống hiện nay như y dược, nông nghiệp, cơ khí, xây dựng, giao thông vận

tải

 Điều kiện đảm bảo phát triển giáo dục được tăng cường hơn

Đã xây dựng được một đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục đông đảo với tổng số trên một triệu người (khoảng 950.000 giáo viên, giảng viên và trên 90.000 cán bộ quản lý giáo dục), với trình độ ngày càng được nâng cao Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở các cấp, bậc học, ở mọi vùng miền đã được cải thiện đáng

kể

3.2 Các bất cập, yếu kém và khuyết điểm trong giáo dục:

 Chất lượng giáo dục đại trà, đặc biệt ở bậc đại học còn thấp; phương pháp giáo dục còn lạc hậu và chậm đổi mới

Kiến thức cơ bản về xã hội, kỹ năng thực hành và khả năng tự học của số đông học sinh phổ thông còn kém Chất lượng đào tạo đại trà của giáo dục nghề nghiệp

và đại học còn thấp, tình trạng người học thiếu cố gắng, thiếu trung thực trong học tập khá phổ biến; tinh thần hợp tác, khả năng sáng tạo, năng lực thực hành, giải quyết độc lập các vấn đề còn yếu

Ở tất cả các cấp học, bậc học, cách dạy, cách học trong các nhà trường chủ yếu vẫn là truyền thụ một chiều, nặng về lý thuyết, nhẹ về thực hành, chưa phát huy tinh thần tự học và tư duy sáng tạo của người học Cách thức đánh giá, tổ chức thi cử chậm được đổi mới, tạo ra tâm lý dạy và học để đối phó với thi cử, gây căng thẳng cho người học, người dạy, cho xã hội, làm chậm quá trình đổi mới phương pháp dạy

và học trong nhà trường

 Các điều kiện bảo đảm phát triển giáo dục còn nhiều bất cập Đội ngũ giáo viên vừa thiếu vừa thừa, chưa đồng bộ; chương trình, sách giáo khoa chậm đổi mới, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của một bộ phận còn thấp Cơ sở vật chất rất thiếu

và lạc hậu Nguồn lực tài chính cho giáo dục chưa bảo đảm nhu cầu chi thường xuyên, hạn chế, chủ yếu là sự đầu tư của Nhà nước, công tác xã hội hóa giáo dục kém hiệu quả và chưa thật sự đi vào cuộc sống; cơ cấu chi ngân sách giáo dục còn chưa hợp lý, đầu tư còn dài trải, chưa tập trung cao cho các mục tiêu ưu tiên

B TÌNH HÌNH G IÁO D ỤC ĐẠI HỌC VIỆT NAM

1 Tình hình chung:

Trong hơn 60 năm qua, giáo dục đại học Việt N am đã đạt được những thành tựu to lớn, góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế, văn hóa xã hội của đất nước

Cùng với quá trình đổi mới của đất nước trong gần hai thập niên qua hệ thống giáo dục đại học nước ta đã tiến hành nhiều đổi mới và đạt một số kết quả quan trọng: tạo được hướng đi cho giáo dục đại học Việt Nam trong điều kiện kinh tế Việt N am chuyển sang cơ chế thị trường; xác định cơ cấu hệ thống trình độ cơ bản thích hợp; đa dạng hóa mục tiêu phục vụ nhiều thành phần kinh tế, đa dạng hóa các loại trường về mô hình và sở hữu; cấu trúc lại chương trình đào tạo, xây dựng quy trình đào tạo theo học phần, bước đầu áp dụng học chế tín chỉ, đa dạng hóa các loại hình đào tạo Các đổi mới đó nhằm cố gắng thu hẹp khoảng cách tụt hậu giữa đại học Việt Nam với đại học khu vực, bảo đảm cho giáo dục đại học nước ta đứng vững và phát triển, từng bước mở rộng quy mô đào tạo

Quy mô giáo dục và mạng lưới cơ sở giáo dục đại học được phát triển, đáp ứng tốt hơn nhu cầu học tập của xã hội Năm học 2007-2008, cả nước có gần 23 triệu học sinh, sinh viên, tăng 2,86% so với năm học 2000-2001; trong đó số học sinh học nghề tăng 2,14 lần; số học sinh trung cấp chuyên nghiệp tăng 2,41 lần; số sinh viên cao đẳng, đại học tăng 1,75 lần, nâng tỷ lệ sinh viên cao đẳng, đại học trên một vạn dân tăng 1,6 lần, số học viên cao học và nghiên cứu sinh tăng 2,5 lần.Tỷ lệ

Trong những năm gần đây, công tác quản lý chất lượng đã đặc biệt được chú trọng Đã hình thành các tổ chức chuyên trách về đánh giá và kiểm định chất lượng Ngoài Cục K hảo thí và K iểm định chất lượng cấp trung ương được thành lập vào tháng 8/2004, phòng K hảo thí và K iểm định chất lượng đã được thành lập tại 55 trong số 63 Sở G iáo dục và Đ ào tạo (87%), 55 đơn vị chuyên trách về đảm bảo chất lượng được thành lập ở các trường đại học và cao đẳng

Nhiều trường đại học đã tổ chức dạy học theo các chương trình tiên tiến quốc

tế Việt N am đã tăng cường sự gắn kết giữa hoạt động khoa học công nghệ với hoạt động đào tạo sau đại học, tập trung vào các lĩnh vực: công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu, khoa học nông-lâm-ngư và khoa học giáo dục Đ ể đáp ứng tốt hơn yêu cầu cung cấp nhân lực cho các lĩnh vực kinh tế-xã hội, nâng cao hiệu quả đào tạo, trong 2 năm gần đây ngành giáo dục đào tạo đã tích cực đẩy mạnh việc thực hiện đào tạo gắn với nhu cầu xã hội

Đồng thời với sự đổi mới chương trình, sách giáo khoa và tài liệu dạy học theo Nghị quyết 40/2000/QH của Quốc hội, phương pháp giáo dục ở các nhà trường đã bước đầu được đổi mới theo tinh thần phát huy tính năng động, chủ động và tích cực của người học, đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào quá trình dạy và học

Từ năm học 2007-2008, học sinh học nghề, sinh viên cao đẳng, đại học có hoàn cảnh khó khăn được vay để chi trả cho việc học hành (752.000 người được vay với mức tối đa 800.000 đồng/tháng)

12

2 Tình hình giáo dục ngoài công lập:

Các cơ sở giáo dục ngoài công lập ngày càng phát triển Vào năm học

2007-2008, 308 cơ sở dạy nghề, 72 trường trung cấp chuyên nghiệp và 64 trường cao đẳng, đại học là các cơ sở giáo dục ngoài công lập Số học sinh, sinh viên học tại các cơ sở giáo dục ngoài công lập ngày càng tăng N ăm học 2007-2008, tỷ lệ học sinh, sinh viên ngoài công lập là 15,6% (năm 2000 là 11,8%), trong đó tỷ lệ học sinh trung cấp chuyên nghiệp là 18,2%; học nghề là 31,2%; sinh viên cao đẳng, đại học là 11,8%

Theo số liệu mới nhất (tháng 09/2013) thì hiện cả nước có 83 trường Đại học – Cao đẳng ngoài công lập (chiếm khoảng 1/5 số trường và 1/7 số sinh viên của cả nước), trong đó có hơn 30 trường đã hoạt động vô cùng hiệu quả, góp phần tạo nên diện mạo mới của nền giáo dục nước nhà, tạo thêm nhiều cơ hội được học tập và tạo

việc làm cho hàng chục vạn người cac-truong-D H-CD-NCL-H on-20-nam-m ot-chang-duong-phat-trien/318145.gd)

(http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Mo-hinh-“Chúng tôi sơ bộ tổng kết, trong vòng từ năm 2000 đến nay các trường Đ ại học – Cao đẳng ngoài công lập đã đóng góp cho nhà nước khoảng hơn 30 nghìn tỉ, nếu tính từ thời trường Đ H Thăng Long năm 1988 đến nay thậm chí đã lên tới 50-

60 nghìn tỉ, Hơn 20 năm xây dựng và phát triển, các trường ĐH , CĐ NCL đã đóng góp đáng kể cho nền giáo dục nước nhà, trong khi đó nhà nước không tốn đồng xu

nào.” GS Trần Xuân N hĩ cho biết Bởi thực tế, ở Việt Nam chỉ dành 20% ngân sách

nhưng tính ra chi phí bình quân trên đầu người về giáo dục thuộc loại thấp nhất trong khu vực Chi phí bình quân để đào tạo 1 sinh viên đại học/1 năm chỉ vài trăm

đô la, và con số này chưa nước nào thấp như vậy Đ ể giải quyết bài toán này cần phải có chính sách cho xã hội hóa giáo dục, mà trong đó các trường N CL đóng vai

trò chủ yếu (Theo bài viết “Mô hình các trường CĐ , Đ H NCL: H ơn 20 năm m ột chặng đường” – Xuân Trung – 25/09/2013)

Tuy nhiên, việc hỗ trợ để các trường NCL phát triển thì chưa tương xứng với những tiềm năng đã có Theo G S Trần H ồng Q uân, nếu đã cho thành lập các trường Đ H thì cần cho quy chế tự chủ, nhà nước chỉ cần có những chế tài để xử lý khi vi phạm, lúc đó các trường mới có thể hoạt động trong một hành lang thông

13

thoáng, các trường công lập và NCL mới có thể cùng nhau cạnh tranh lành mạnh Trong những năm gần đây xã hội, dư luận cho rằng nhiều trường Đ H, CĐ N CL không tuyển được sinh viên, không thu hút được sinh viên theo học, học phí cao nhưng đó chỉ là bề nổi của vấn đề Vấn đề mấu chốt ở đây theo lãnh đạo nhiều trường Đ H, CĐ N CL là cơ chế cho các trường phát triển thì hầu như chưa được thực thi bình đẳng so với trường công lập

Nói về sự ra đời và thực trạng của giáo dục ĐH , CD N CL hiện nay, GS Trần Hồng Quân cho biết, các trường ra đời chủ yếu không phải để giải quyết vấn đề kinh phí đầu tư cho nhà nước; quan trọng hơn, đây là mô hình tổ chức ĐH năng động, tự chủ, có động lực tự thân để phát triển không ngừng N hưng buồn thay, các chính sách về giáo dục lại thể hiện sự đánh giá không đúng vai trò của giáo dục Đ H,

CĐ N CL, dường như chưa coi đó là một phần của nền giáo dục Đ H VN , dẫn đến những bất cập về chính sách

Liên quan tới vấn đề tuyển sinh của các trường ĐH , CĐ NCL,thực trạng các trường N CL những năm qua thường không tuyển được sinh viên, ở đây có một mấu

mà chốt lâu nay chúng ta chưa nghĩ tới đó là không kiểm tra các trường công lập về việc xác định chỉ tiêu, nhiều trường xác định chỉ tiêu không đúng, vượt lên so với quy định sinh viên/giảng viên và mét vuông sàn/sinhviên

Bảng 1: Thống kê số lượng trường Đ ại học – Cao đẳng qua các năm:

Đơn vị tính: trường

Năm 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

Tổng 202 214 230 277 322 369 393 403 414 419 424 Công lập 179 187 201 243 275 305 322 326 334 337 343 NCL 23 27 29 34 47 64 71 77 80 82 81

(Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê)

14

Bảng 2: Thống kê số lượng S inh viên các trường Đ H-C Đ qua các năm

Đơn vị tính: Nghìn Sinh viên

(Theo số liệu từ Cục Thống kê)

 Ý kiến đóng góp cho giáo dục đại học Việt Nam :cần phải được chỉnh đốn khẩn cấp để trường đại học có thể thực hiện đúng chức năng thật sự của nó chứ không chỉ là một tổ chức trường học N hững yếu tố bao gồm:

a) Cải thiện chất lượng của học sinh đầu vào bằng việc cải cách phương pháp học tập và p hương pháp kiểm tra

b) Chuyển dịch cơ cấu giáo dục từ phân tán thành cục bộ, linh hoạt hơn, liên ngành, hơn, phù hợp với tinh thần của H umboldt-tự do giảng dạy, tự do học tập; c) Bãi bỏ hệ thống thù lao không hợp lý mà hiện đang là một trở ngại nguy hiểm chết người ở những khoa nghiên cứu

 Cụ thể như sau:

a Cải thiện chất lượng đầu vào: M ột tiêu chí hàng đầu để đánh giá một đại học là

chất lượng sinh viên ra trường N hưng đầu ra phụ thuộc rất nhiều đầu vào N ếu đại học không lấy vào được sinh viên có trình độ và chất lượng đúng yêu cầu thì cũng giống như nhà máy không nhập được nguyên liệu đúng chuẩn, dù cố gắng kỳ công sản phẩm vẫn tồi

b Thay đổi phương thức đào tạo:

Nhiều năm gần đây các đại học lớn của ta cũng được gọi là đa ngành, tuy thực chất chỉ là tập hợp hành chính nhiều đại học chuyên ngành Về cơ bản phương thức đào tạo vẫn như cũ Ngay cả phương thức đào tạo theo tín chỉ tuy đang dần dần thay thế phương thức theo niên chế nhưng cũng chưa phát huy tác dụng nhiều vì vẫn giữ

kế hoạch học tập thống nhất, cứng nhắc, cho mọi sinh viên cùng một chuyên ngành

và rất ít cơ hội cho sinh viên một chuyên ngành được dành thời gian thích đáng theo

15

học và lấy tín chỉ về những chuyên ngành khác được tuỳ chọn theo sở thích Cách đào tạo thiếu phóng khoáng thì sản phẩm cũng khó có được những trí tuệ phóng khoáng Tôi hiểu ý tưởng của Humboldt: tự do học, tự do dạy là cũng theo tinh thần

đó

Xu hướng đào tạo uyển chuyển trong giáo dục đại học hiện đại là xuất phát từ tình trạng xâm nhập lẫn nhau ngày càng sâu rộng giữa các ngành tri thức, khiến hợp tác liên ngành trở nên cần thiết hơn bao giờ hết để phát triển khoa học Thành tựu khoa học kỳ vĩ nhất đầu thế kỷ 21 là giải mã bản đồ gen người sở dĩ đạt được là nhờ dựa vào sự tham gia trực tiếp của hàng nghìn nhà khoa học ở nhiều nước khác nhau, thuộc nhiều ngành chuyên môn khác nhau trên thế giới

c Tháo gỡ các rào cản nghiên cứu khoa học: Chỉ mấy năm gần đây, do nhu cầu hội

nhập thúc đẩy, nhận thức về vấn đề này mới có ít nhiều chuyển biến Sau những thông tin thống kê cho thấy rõ sự tụt hậu nặng nề đến mức xấu hổ của các đại học Việt Nam so với các đại học Thái Lan, M alaysia, Singapore, chúng ta mới bắt đầu đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu khoa học cho các đại học N ghiên cứu khoa học đã quá yếu mà lại còn đạo văn tràn lan gây tai tiếng lớn, ảnh hưởng tai hại đến hình ảnh đại học Viêt Nam trên thế giới May thay giải thưởng Fields của Ngô Bảo Châu đã thổi một luồng gió mới vào bầu không khí ảm đạm đó H y vọng tới đây tình hình sẽ có biến chuyển tốt, với điều kiện nói và làm đi đôi và chúng ta bắt tay ngay vào việc cải cách giáo dục mạnh mẽ, toàn diện và triệt để như lời hô hào của Thủ tướng trong buổi chào mừng GS Ngô Bảo Châu

Hiện nay tuy mọi người đã nhất trí về tầm quan trọng của nghiên cứu khoa học

ở đại học nhưng lại nảy ra những khác biệt quan niệm đang gây trở ngại không ít Một số người đưa ra quan niệm dễ dãi về nghiên cứu khoa học, mở rộng khái niệm nghiên cứu khoa học đến cả những nghiên cứu theo nghĩa thông thường, mà trên thế giới không ai coi là nghiên cứu khoa học Rồi lại có ý kiến cảnh báo chạy theo công

bố quốc tế để đi nước ngoài, chạy theo nghiên cứu khoa học để sao nhãng giảng dạy, v.v Thậm chí còn viện dẫn những tên tuổi tri thức lớn như Tạ Quang Bửu, Trần Đại N ghĩa, …, để nói rằng chẳng cần có công bố quốc tế, chẳng cần có công trình nghiên cứu gì vẫn có thể là nhà khoa học lớn, v.v Trong khi đó theo phản ảnh

lẻ Cũng giống như các kết quả xét nghiệm tuy rất cần thiết cho bác sĩ khi chẩn đoán, chữa trị, nhưng không thể thay thế hẳn bác sĩ Sử dụng máy móc các chỉ số định lượng có thể gây ra những xu hướng không lành mạnh trong hoạt động nghiên cứu khoa học

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất cho nghiên cứu khoa học ở các đại học (và các viện nghiên cứu) là không khí thiếu tự do học thuật (nhất là trong khoa học xã hội)

và áp lực kiếm thêm thu nhập ngoài lương không cho phép các nhà khoa học nghĩ tới nghiên cứu khoa học nghiêm túc Không ít nhà khoa học vốn có khả năng và tâm huyết nhưng vì nhu cầu cuộc sống đành phải ngậm ngùi chia tay với khoa học, dạy thêm rất nhiều giờ, làm đủ thứ việc không sở trường, có khi còn trái với lương tâm,

để kiếm sống Tôi nghĩ họ chỉ đáng trách một phần Đáng trách hơn là thái độ vô trách nhiệm của cơ quan quản lý, lãnh đạo, tuy hàng chục năm nay đã xác định giáo dục khoa học là quốc sách hàng đầu mà vẫn thản nhiên trước tình trạng thầy giáo, nhà khoa học không sống nổi với đồng lương còm đến kỳ quặc, còn nói chi nghiên cứu khoa học hay giảng dạy cho tử tế Một vài chủ trương gượng gạo để tăng thu nhập cho thầy giáo đại học không những không giải quyết vấn đề một cách cơ bản

mà còn có nguy cơ gây rối loạn và bất công trong một môi trường cần trật tự và công bằng K hông giải quyết ổn thoả cái nghịch lý lương/thu nhập này mà để nó tự phát chi phối đời sống đại học thì coi như gác lại vô thời hạn cái mục tiêu sang trọng tiến lên đẳng cấp quốc tế vào năm nọ năm kia trong vài thập kỷ tới

17

C TÀI CHÍNH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC

1 Mô hình tài chính giáo dục đại học trên thế giới:

Các nghiên cứu về mô hình tài chính giáo dục đại học trên thế giới đã nêu ra bốn mô hình phổ biến đã và đang được áp dụng

Mô hình 1: Giáo dục đại học công lập miễn phí hoặc với học phí thấp

(Expansion of a public sector charging little or no tuition fees)

Mô hình tài chính giáo dục đại học (GD ĐH ) công lập miễn phí hoặc học phí thấp đóng vai trò chủ đạo ở nhiều quốc gia trên thế giới N hà nước đóng vai trò là nhà đầu tư chủ yếu để phát triển nền giáo dục đại học công lập và chỉ yêu cầu một phần đóng góp khiêm tốn từ người học và gia đình thông qua nguồn thu học phí Trong mô hình này, Chính phủ đóng vai trò chủ yếu để phát triển GD ĐH công lập

và người học chỉ đóng một phần nhỏ học phí, khoảng 10% chi phí hoạt động của trường Đ H dành cho giảng dạy và quản lý, chưa tính đến chi phí nghiên cứu khoa học và hoạt động khác

Mô hình này áp dụng ở hầu hết các nước xã hội chủ nghĩa như Liên Xô trước đây hay Việt N am Việc áp dụng mô hình này phù hợp với một xã hội mà những người được đào tạo đại học sẽ là lực lượng lao động phục vụ cho nhà nước, cho các ngành kinh tế và cho các doanh nghiệp nhà nước Do vậy, nhà nước phải chi ngân sách đủ để phục vụ cho giáo dục đại học Vào những năm 1950 và 1960, H oa Kỳ đã

áp dụng mô hình này để phát triển nền giáo dục đại học đại chúng, bao gồm việc phát triển hệ thống các trường cao đẳng cộng đồng và các trường đại học công lập Bên cạnh đó, một số quốc gia khu vực Bắc Âu như N a Uy, Thụy Đ iển, Pháp, Đức… cũng áp dụng mô hình này và có tên gọi chung là mô hình: “Học phí thấp hoặc miễn phí” Để có thể áp dụng thành công mô hình, các quốc gia cần phải có đủ năng lực tài chính để đầu tư cho giáo dục công Đây là điều khiến nhiều quốc gia không thể áp dụng mô hình này

Để áp dụng thành công mô hình này, các quốc gia cần có đủ năng lực tài chính đầu tư cho GD ĐH Đ iều này khiến chính phủ các nước gặp những khó khăn và không thể tiếp tục áp dụng lâu dài, bởi vì chi phí cho một người học Đ H ngày càng

18

tăng, thậm chí tăng nhanh hơn cả tốc độ phát triển kinh tế Hơn nữa, nhu cầu được học Đ H của số đông sinh viên (SV) cũng ngày càng tăng nên các trường ĐH công lập phải đương đầu với những khoản tài trợ không đầy đủ từ Chính phủ Điều này khiến khủng hoảng tài chính cục bộ trong G DĐ H luôn có thể xảy ra

Mô hình 2: Chi phí đại học được hoàn trả sau khi sinh viên tốt nghiệp

(Publicly financed fees repaid through the tax system once students graduate)

Khi mô hình “GD ĐH công lập miễn phí hoặc p hí thấp” bị phê p hán cả về tính công bằng và hiệu quả thì nhiều nghiên cứu cho rằng, cần phải thay đổi phương thức trợ cấp cho các cơ sở đào tạo sang trợ cấp trực tiếp cho người học thông qua chương trình cho SV vay vốn để học Đ H Việc SV được vay tiền học với lãi suất thấp cũng giúp làm tăng thu nhập bình quân đầu người gia đình họ N gày nay, các quốc gia đã xây dựng nhiều chương trình hỗ trợ SV vay vốn học ĐH , mỗi chương trình lại hướng đến một trong các mục đích đặt ra Quốc gia này thì có mục đích chỉ hướng tới đảm bảo công bằng xã hội, còn quốc gia kia thì lại hướng đến quy mô lớn hơn của hệ thống giáo dục

Úc đã giới thiệu một mô hình phát triển đại học mới vào cuối những năm 1980 thông qua Chương trình hỗ trợ đại học (HECS) Chương trình này được xây dựng trên hai cơ sở: thứ nhất là sự cần thiết phải có sự tham gia của các thành phần tư nhân vào sự nghiệp phát triển giáo dục đại học, thứ hai là nhiều sinh viên và gia đình của họ không muốn chi trả học phí theo cung cách truyền thống Để thực hiện chương trình này, chính phủ Ú c đã đầu tư kinh phí hoạt động cho các trường, và sau

đó tổ chức thu hồi lại từ sinh viên thông qua hệ thống thuế thu nhập cá nhân A nh

và Thái Lan cũng đã bắt đầu áp dụng các mô hình tương tự như của Ú c từ năm

2006

Yêu cầu then chốt của việc áp dụng mô hình này, cũng tựa như đối với mô hình 1, là các quốc gia cần có đủ năng lực tài chính để đầu tư ban đầu cho hệ thống giáo dục đại học N gay đối với Úc cũng đã từng xem xét đến việc giảm bớt sự hỗ trợ đối với các đối tượng có thu nhập thấp, đồng thời gia tăng tỷ lệ thu nợ từ sinh viên tốt nghiệp để chương trình có thể tồn tại bền vững M ột yêu cầu quan trọng nữa là N hà nước cần thiết lập được một cơ chế hữu hiệu nhằm thu hồi nợ vay của

19

sinh viên Theo Phạm (2007), tỷ lệ hoàn vốn từ nguồn nợ vay của sinh viên Trung Quốc là 55%, của Hàn Q uốc là 64%, còn đối với các nước phát triển thì cao hơn Nhằm giảm bớt áp lực cho bộ máy quản lý, nhiều số quốc gia đã giao trách nhiệm cho vay-thu hồi nợ này cho hệ thống ngân hàng (Tilak, 2006)

Mô hình 3: Gia tăng học phí kết hợp với mở rộng các chính sách hỗ trợ

(Increased cost sharing combined with higher levels of student aid)

Mô hình này được thực hiện dựa trên nghiên cứu về các nguyên tắc thị trường trong chi phí G DĐ H, SV và gia đình phải chịu các chi phí cho GD ĐH SV phải chi trả cho dịch vụ giáo dục vì: những người hưởng lợi là những người phải trả tiền; các nguồn lực kinh tế sẽ được sử dụng hiệu quả hơn, những tài trợ lãng phí sẽ bị loại bỏ

Sự tài trợ từ ngân sách nhà nước (NSNN ) cho G DĐ H thực chất là lấy tiền từ nguồn đóng thuế của người dân Sẽ có một tỷ lệ lớn những SV cao đẳng và ĐH là con những gia đình nghèo khó, cần phải được tài trợ Ngoài ra, SV theo học những ngành được Chính phủ đầu tư phát triển thì đóng mức học phí thấp hoặc miễn phí, còn những ngành xã hội có nhu cầu cao như: Ngoại ngữ, Công nghệ thông tin, K inh

tế, Quản trị kinh doanh hay Luật thì phải đóng học phí ở mức cao Ngược lại, những ngành Chính phủ cần ưu tiên, hoặc độ co dãn của cầu theo giá gần bằng không nhưng xã hội rất cần thì được trợ cấp M ức học phí khác nhau còn được áp dụng với các cấp độ ĐH : chương trình sau ĐH thì cao hơn so với chương trình Đ H, các chương trình đào tạo thạc sỹ, tiến sỹ học phí cao dần, lũy tiến so với bậc Đ H Chương trình phân biệt cũng áp dụng với đối tượng người học các hệ học khác nhau, SV truyền thống học phí thấp hơn SV vừa học vừa làm Ngoài ra, các chương trình thường cũng áp dụng phân biệt đối với SV đến từ quốc gia khác, SV nước ngoài phải đóng mức học phí cao hơn so với SV chính quy bản xứ

Khi chương trình này được áp dụng có nghĩa là, cả nguyên tắc thị trường và phi thị trường đều có thể phối hợp vận dụng để bổ sung nhau trong chi phí cho GDĐ H Đồng thời, trong cùng một lúc chính phủ giải quyết được nhiều mục đích khác nhau phù hợp với nguyên tắc đa dạng và phức tạp của tài chính ĐH

Australia đã làm theo cách này: những SV thỏa mãn các điều kiện tham gia chương trình tài trợ được tính mức học phí theo quy định của Chính phủ, còn các