Báo cáo tiểu luận Thư viện số và Truy cập mở

Tài liệu truy cập mở là tài liệu ở dạng số hóa, trực tuyến, và không bị ràng buộc bởi hầu hết những giới hạn về tác quyền và cấp phép sử dụng (Peter Suber, 2006) Thư viện Công cộng về Khoa học (PLOS, 2006) định nghĩa một cách đơn giản hơn: “sẵn có một cách tự do và sử dụng không hạn chế”.

Trang 1

Báo cáo Tiểu luận: Thư viện số và Truy cập mở

Thế nào là Truy cập Mở?

Trang 2

Thế nào là truy cập mở?

 Tài liệu truy cập mở là tài liệu ở dạng

số hóa, trực tuyến, và không bị ràng

buộc bởi hầu hết những giới hạn về tác quyền và cấp phép sử dụng (Peter

Suber, 2006)

(PLOS, 2006) định nghĩa một cách đơn giản hơn: “sẵn có một cách tự do và sử dụng không hạn chế”

 Tài liệu truy cập mở là tài liệu ở dạng

số hóa, trực tuyến, và không bị ràng

buộc bởi hầu hết những giới hạn về tác quyền và cấp phép sử dụng (Peter

Suber, 2006)

 Thư viện Công cộng về Khoa học

(PLOS, 2006) định nghĩa một cách đơn giản hơn: “sẵn có một cách tự do và sử dụng không hạn chế”

Trang 3

Sáng kiến Truy cập mở tại

đọc, tải vê, sao chép, phân phát, in, tìm kiếm hoặc tạo liên kết tới toàn văn của những bài viết, hay lấy chúng về để đánh chỉ mục, truyền chúng như là dữ liệu của phần mềm, hoặc sử dụng chúng cho bất cứ mục tiêu hợp pháp nào, mà không

vướng một rào cản kỹ thuật, pháp lý hay tài chính nào ngoại trừ việc người dùng phải có truy cập vào mạng Internet Ràng buộc duy nhất về việc tái tạo và phân phối lại tài liệu, và vai trò

về tác quyền duy nhất trong khu vực này, đó là giữ cho tác giả của chúng quyền kiểm soát tính toàn vẹn của tác phẩm và

quyền được trích dẫn và thừa nhận một cách phù hợp.”

 “Có nhiều cấp độ và kiểu truy cập rộng hơn và dễ dàng hơn

vào những tài liệu này Với khái niệm ‘truy cập mở' tới tài liệu, chúng tôi nói đến tính có sẵn một cách miễn phí trên môi trường Internet, cho phép bất cứ người dùng nào cũng có thể

đọc, tải vê, sao chép, phân phát, in, tìm kiếm hoặc tạo liên kết tới toàn văn của những bài viết, hay lấy chúng về để đánh chỉ mục, truyền chúng như là dữ liệu của phần mềm, hoặc sử dụng chúng cho bất cứ mục tiêu hợp pháp nào, mà không

vướng một rào cản kỹ thuật, pháp lý hay tài chính nào ngoại trừ việc người dùng phải có truy cập vào mạng Internet Ràng buộc duy nhất về việc tái tạo và phân phối lại tài liệu, và vai trò

về tác quyền duy nhất trong khu vực này, đó là giữ cho tác giả của chúng quyền kiểm soát tính toàn vẹn của tác phẩm và

quyền được trích dẫn và thừa nhận một cách phù hợp.”

Trang 4

Tuyên bố Bethesda về xuất bản

cứ mục tiêu hợp pháp nào, mà không vướng một rào cản kỹ thuật, pháp lý hay tài chính nào ngoại trừ việc người dùng phải có truy cập vào mạng Internet Ràng buộc duy nhất về việc tái tạo và phân phối lại tài liệu, và vai trò về tác quyền duy nhất trong khu vực này, đó

là giữ cho tác giả của chúng quyền kiểm soát tính toàn vẹn của tác phẩm và quyền được trích dẫn và thừa nhận một cách phù hợp.”

“Các tác phẩm nên được truy tự do trực tuyến là những gì mà giới học giả đã mang lại cho thế giới mà không chờ đợi một

sự đáp ứng bằng vật chất… Với khái niệm ‘truy cập mở' tới tài liệu, chúng tôi nói đến tính có sẵn một cách miễn phí trên môi

trường Internet, cho phép bất cứ người dùng nào cũng có thể đọc, tải vê, sao chép, phân phát, in, tìm kiếm hoặc tạo liên kết tới toàn văn của những bài viết, hay lấy chúng về để đánh chỉ mục, truyền chúng như là dữ liệu của phần mềm, hoặc sử dụng chúng cho bất

cứ mục tiêu hợp pháp nào, mà không vướng một rào cản kỹ thuật, pháp lý hay tài chính nào ngoại trừ việc người dùng phải có truy cập vào mạng Internet Ràng buộc duy nhất về việc tái tạo và phân phối lại tài liệu, và vai trò về tác quyền duy nhất trong khu vực này, đó

là giữ cho tác giả của chúng quyền kiểm soát tính toàn vẹn của tác phẩm và quyền được trích dẫn và thừa nhận một cách phù hợp.”

Trang 5

soạn thảo Tuyên ngôn Berlin nhằm khuếch trương Internet như một công cụ chức năng cho cơ sở tru thức khoa học và nhân văn tòan cầu, và chỉ ra

những tiêu chuẩn đánh giá mà những nhà lập chính sách nghiên cứu, những tổ chức nghiên cứu, những

cơ quan gây quỹ, các thư viện, trung tâm lưu trữ và bảo tàng cần xem xét.”

Hội nghị về Truy cập Mở tới Tri thức trong các ngành Khoa học và Nhân văn, tổ chức tại Berlin (20-22

tháng Mười năm 2003), thống nhất rằng:

“Phù hợp với tinh thần của Tuyên bố Budapest về Sáng kiến Truy cập Mở, Hiến chương ECHO và tuyên ngôn Bethesda về Xuất bản Truy cập Mở, chúng tôi đã

soạn thảo Tuyên ngôn Berlin nhằm khuếch trương Internet như một công cụ chức năng cho cơ sở tru thức khoa học và nhân văn tòan cầu, và chỉ ra

những tiêu chuẩn đánh giá mà những nhà lập chính sách nghiên cứu, những tổ chức nghiên cứu, những

cơ quan gây quỹ, các thư viện, trung tâm lưu trữ và bảo tàng cần xem xét.”

Trang 6

Thế nào là một ấn phẩm truy cập

mở? (1)

 Theo tuyên bố Bethesda và tuyên ngôn Berlin, “Một

ấn phẩm Truy cập Mở cần thỏa mãn hai điều kiện sau:

1. Các tác giả hoặc người giữ tác quyền trao cho tất

cả người dùng quyền tự do, không thể hủy bỏ, toàn cầu và vĩnh viễn để truy cập, được cấp phép để sao chép, sử dụng, phân phát, truyền và hiển thị tác

phẩm một cách công khai và tạo ra cũng như phân phát các tác phẩm phát sinh, trên bất cứ vật mang tin số nào cho bất cứ mục đích có trách nhiệm nào, tùy thuộc vào thẩm quyền phù hợp của tác giả,

cũng như quyền được tạo ra một số lượng nhỏ

những bản in cho việc sử dụng cá nhân”

 Theo tuyên bố Bethesda và tuyên ngôn Berlin, “Một

ấn phẩm Truy cập Mở cần thỏa mãn hai điều kiện sau:

1. Các tác giả hoặc người giữ tác quyền trao cho tất

cả người dùng quyền tự do, không thể hủy bỏ, toàn cầu và vĩnh viễn để truy cập, được cấp phép để sao chép, sử dụng, phân phát, truyền và hiển thị tác

phẩm một cách công khai và tạo ra cũng như phân phát các tác phẩm phát sinh, trên bất cứ vật mang tin số nào cho bất cứ mục đích có trách nhiệm nào, tùy thuộc vào thẩm quyền phù hợp của tác giả,

cũng như quyền được tạo ra một số lượng nhỏ

những bản in cho việc sử dụng cá nhân”

Trang 7

mở? (2)

2 “Một phiên bản hoàn chỉnh của một tác phẩm và

tất cả các tư liệu bổ trợ, kể cả một bản sao của sự cho phép được tuyên bố ở điểm 1, dưới khuôn

dạng điện tử chuẩn thích hợp sẽ lập tức được ký

thác thay cho ấn phẩm ban đầu trong ít nhất một

nguồn dữ liệu trực tuyến do một tổ chức hàn lâm,

một hội học thuật, một cơ quan chính phủ, hoặc tổ chức được xác lập khác hỗ trợ nhằm tạo ra khả

năng truy cập mở, phân phát không hạn chế, có

tính tương tác, và lưu trữ lâu dài (ví dụ với các

ngành khoa học y sinh học, PubMed Central có thể coi là một nguồn như vậy)”

2 “Một phiên bản hoàn chỉnh của một tác phẩm và

tất cả các tư liệu bổ trợ, kể cả một bản sao của sự

cho phép được tuyên bố ở điểm 1, dưới khuôn

dạng điện tử chuẩn thích hợp sẽ lập tức được ký

thác thay cho ấn phẩm ban đầu trong ít nhất một

nguồn dữ liệu trực tuyến do một tổ chức hàn lâm,

một hội học thuật, một cơ quan chính phủ, hoặc tổ chức được xác lập khác hỗ trợ nhằm tạo ra khả

năng truy cập mở, phân phát không hạn chế, có

tính tương tác, và lưu trữ lâu dài (ví dụ với các

ngành khoa học y sinh học, PubMed Central có thể coi là một nguồn như vậy)”

Trang 8

Hoạt động 8.3.1

 Đọc các trang web sau:

 Peter Suber Tổng quan về truy cập mở.

 Đọc các trang web sau:

 Peter Suber Tổng quan về truy cập mở.

Trang 9

Cơ sở hợp lý cho việc sử dụng

truy cập mở

Cơ sở hợp lý cho việc sử dụng

truy cập mở

 Giải pháp khả thi cho việc tăng giá tạp chí

 Các xuất bản phẩm học thuật sẵn có miễn phí thay vì các tạp chí đặt mua

 Sự tăng giá của tạp chí cộng với ngân sách hạn hẹp của thư viện có thể dẫn tới việc chúng trở thành không thể mua

được / không thể tiếp cận được / không có sẵn

 Cải thiện truy cập tới những kết quả nghiên cứu

 Sẵn có cho công tác nghiên cứu một cách dễ dàng và

không có hạn chế

 Có thể được sử dụng, áp dụng và làm nền tảng cho các nhà nghiên cứu khác

 Việc tăng tần suất truy cập và trích dẫn sẽ tạo ra những

ảnh hưởng lớn hơn trong nghiên cứu

 Là một phương thức giúp các tổ chức được chính

phủ cấp ngân sách thu lại được từ khoản đầu tư một cách tốt hơn (UK, US)

 Giải pháp khả thi cho việc tăng giá tạp chí

 Các xuất bản phẩm học thuật sẵn có miễn phí thay vì các tạp chí đặt mua

 Sự tăng giá của tạp chí cộng với ngân sách hạn hẹp của thư viện có thể dẫn tới việc chúng trở thành không thể mua

được / không thể tiếp cận được / không có sẵn

 Cải thiện truy cập tới những kết quả nghiên cứu

 Sẵn có cho công tác nghiên cứu một cách dễ dàng và

không có hạn chế

 Có thể được sử dụng, áp dụng và làm nền tảng cho các nhà nghiên cứu khác

 Việc tăng tần suất truy cập và trích dẫn sẽ tạo ra những

ảnh hưởng lớn hơn trong nghiên cứu

 Là một phương thức giúp các tổ chức được chính

phủ cấp ngân sách thu lại được từ khoản đầu tư một cách tốt hơn (UK, US)

Trang 10

Những ưu thế của xuất bản truy

 Xóa bỏ rào cản về giá cả

 Xóa bỏ những hạn chế truy cập

 Truy cập và mức độ ảnh hưởng lớn hơn

Trang 11

Những phương tiện để phân phát

các nghiên cứu truy cập mở

Những phương tiện để phân phát

các nghiên cứu truy cập mở

chúng Trong trường hợp của các bài tạp chí, việc này có thể tiến hành trước ấn bản in

(preprints) hoặc sau ấn bản in (postprints)

chúng Trong trường hợp của các bài tạp chí, việc này có thể tiến hành trước ấn bản in

(preprints) hoặc sau ấn bản in (postprints)

Trang 12

 Xem các trang web sau:

 Thư mục các tạp chí truy cập mở (2355 tạp chí khoa học và học thuật toàn văn, miễn phí và có kiểm soát chất lượng).

tử, các bài báo tạp chí, các báo cáo kỹ thuật, và các nguồn điện tử

cũng như in ấn hữu dụng khác cho việc tìm hiểu những nỗ lực của

phong trào truy cập mở nhằm cung cấp truy cập tự do và sự sử dụng không hạn chế của những tài liệu học thuật.

 Xem các trang web sau:

 Thư mục các tạp chí truy cập mở (2355 tạp chí khoa học và học thuật toàn văn, miễn phí và có kiểm soát chất lượng).

tử, các bài báo tạp chí, các báo cáo kỹ thuật, và các nguồn điện tử

cũng như in ấn hữu dụng khác cho việc tìm hiểu những nỗ lực của

phong trào truy cập mở nhằm cung cấp truy cập tự do và sự sử dụng không hạn chế của những tài liệu học thuật.

Trang 14

 Xem các lưu trữ hoặc kho dữ liệu truy cập mở theo chủ đề trong danh sách dưới đây

 arXiv.org Lưu trữ ấn bản điện tử http://www.arxiv.org

 RePEc – Báo cáo nghiên cứu thuộc lĩnh vực Kinh tế

http://www.repec.org

 SSRN – Mạng nghiên cứu khoa học xã hội http://www.ssrn.com

 E-LIS (Ấn bản điện tử trong khoa học thông tin thư viện)

 arXiv.org Lưu trữ ấn bản điện tử http://www.arxiv.org

 RePEc – Báo cáo nghiên cứu thuộc lĩnh vực Kinh tế

http://www.repec.org

 SSRN – Mạng nghiên cứu khoa học xã hội http://www.ssrn.com

 E-LIS (Ấn bản điện tử trong khoa học thông tin thư viện)

Trang 15

 Xem các trang web về siêu dữ liệu (metadata) sau:

 Chọn chuẩn Siêu dữ liệu cho việc khai thác tài nguyên

http://www.ukoln.ac.uk/qafocus/documents/briefings/briefing-63/briefing-63-A4.doc

 Rachel Heery & Manjula Patel 2000 Hồ sơ ứng dụng: Trộn

và khớp các Giản đồ Siêu dữ liệu Ariadne, 25, 24 tháng Chín

 Xem các trang web về siêu dữ liệu (metadata) sau:

 Chọn chuẩn Siêu dữ liệu cho việc khai thác tài nguyên

http://www.ukoln.ac.uk/qafocus/documents/briefings/briefing-63/briefing-63-A4.doc

 Rachel Heery & Manjula Patel 2000 Hồ sơ ứng dụng: Trộn

và khớp các Giản đồ Siêu dữ liệu Ariadne, 25, 24 tháng Chín

Trang 16

Tạo ra những kho dữ liệu của tổ

 Khả năng tương tác, các chuẩn và các giao thức

 Các công cụ để tạo dựng những kho dữ liệu của

 Khả năng tương tác, các chuẩn và các giao thức

 Các công cụ để tạo dựng những kho dữ liệu của

tổ chức – các phần mềm mã nguồn mở cho

những lưu trữ tuân thủ chuẩn OAI

Trang 17

Creative Commons là gì?

 Creative Commons là một tổ chức phi lợi nhuận

 Giấy pháp của Creative Commons tạo khả năng chia sẻ và tái

sử dụng một cách hợp pháp các tác phẩm có tính sáng tạo

 Giấy pháp của Creative Commons cung cấp một loạt những sự bảo vệ và quyền tự do một cách linh hoạt cho các tác giả, nghệ

sĩ và những nhà sư phạm – chúng được xây dựng dựa trên

khái niệm “bảo lưu một số quyền” (some rights reserved) thay

 Tất cả những công cụ của tổ chức Creative Commons đều là miễn phí

 Creative Commons đã kết hợp với Microsoft để cung cấp một công cụ có bản quyền miễn phí đi kèm với những tác phẩm

điện tử được tạo bởi những công cụ phần mềm của Microsft

 Creative Commons là một tổ chức phi lợi nhuận

 Giấy pháp của Creative Commons tạo khả năng chia sẻ và tái

sử dụng một cách hợp pháp các tác phẩm có tính sáng tạo

 Giấy pháp của Creative Commons cung cấp một loạt những sự bảo vệ và quyền tự do một cách linh hoạt cho các tác giả, nghệ

sĩ và những nhà sư phạm – chúng được xây dựng dựa trên

khái niệm “bảo lưu một số quyền” (some rights reserved) thay

 Tất cả những công cụ của tổ chức Creative Commons đều là miễn phí

 Creative Commons đã kết hợp với Microsoft để cung cấp một công cụ có bản quyền miễn phí đi kèm với những tác phẩm

điện tử được tạo bởi những công cụ phần mềm của Microsft

Trang 18

Quyền tác giả và giấy phép

là họ ghi nhận công sức của bạn trong việc tạo ra nguyên tác

 Attribution ShareAlike (by-sa) – Giấy phép này cho phép những người khác phân phát, phối lại, nhào nặn, và dựng mới trên tác phẩm của bạn, thậm chí cho các mục đích thương mại thương mại, miễn là họ ghi nhận công sức của bạn trong việc tạo ra nguyên tác và cấp phép cho tác phẩm mới với những điều

khoản giống hệt

 Attribution NoDerivatives (by-nd) – Giấy phép này cho phép những người khác được tái phân phát, thương mại hoặc phi thương mại, miễn là nó không bị thay đổi, và ghi nhận cho bạn

 Attribution NonCommercial (by-nc) – Giấy phép này cho phép những người khác phân phát, phối lại, nhào nặn, và dựng mới trên tác phẩm của bạn không mang mục đích thương mại, và mặc dù tác phẩm mới của họ buộc phải ghi nhận bạn và không

có mục đích thương mại, họ không buộc phải cấp phép cho các tác phẩm phát sinh với những điều khoản tương đương

 Attribution (by) – Giấy phép này cho phép những người khác phân phát, phối lại, nhào nặn, và dựng mới trên tác phẩm của bạn, thậm chí cho các mục đích thương mại thương mại, miễn

là họ ghi nhận công sức của bạn trong việc tạo ra nguyên tác

 Attribution ShareAlike (by-sa) – Giấy phép này cho phép những người khác phân phát, phối lại, nhào nặn, và dựng mới trên tác phẩm của bạn, thậm chí cho các mục đích thương mại thương mại, miễn là họ ghi nhận công sức của bạn trong việc tạo ra nguyên tác và cấp phép cho tác phẩm mới với những điều

khoản giống hệt

 Attribution NoDerivatives (by-nd) – Giấy phép này cho phép

những người khác được tái phân phát, thương mại hoặc phi

thương mại, miễn là nó không bị thay đổi, và ghi nhận cho bạn

 Attribution NonCommercial (by-nc) – Giấy phép này cho phép những người khác phân phát, phối lại, nhào nặn, và dựng mới trên tác phẩm của bạn không mang mục đích thương mại, và mặc dù tác phẩm mới của họ buộc phải ghi nhận bạn và không

có mục đích thương mại, họ không buộc phải cấp phép cho các tác phẩm phát sinh với những điều khoản tương đương

Trang 19

Creative Commons (2)

 Attribution-NonCommercial-ShareAlike (by-nc-sa) – Giấy phép này cho

phép những người khác được phối lại, nhào nặn hoặc dựng mới trên tác phẩm của bạn, miễn là họ ghi nhận công sức của bạn và phải cấp phép cho tác phẩm của họ theo những điều khoản giống hệt Những người

khác có thể tải về và tái phân phát tác phẩm của bạn giống như giấy phép by-nc-nd, nhưng họ cũng có thể dịch, phối lại, hoặc tạo ra những câu

chuyện mới dựa trên tác phẩm của bạn Tất cả những tác phẩm mới dựa trên tác phẩm của bạn đều mang cùng một giấy phép, bởi vậy bất cứ tác phẩm phát sinh nào cũng sẽ mang bản chất phi thương mại.

 Attribution Non-Commercial NoDerivatives (by-nc-nd) – Giấy phép này là loại hạn chế nhất trong 6 loại giấy phép, cho phép tái phân phát Giấy

phép này thường được gọi là giấy phép “tự do quảng cáo” vì nó cho phép những người khác có thể tải về tác phẩm của bạn và chia sẻ chúng với những người khác miễn là họ nhắc tới bạn và liên kết ngược tới bạn,

nhưng họ không thể thay đổi chúng theo bất cứ cách nào hoặc sử dụng chúng cho mục đích thương mại.

Creative Commons Licenses http://creativecommons.org/about/licenses/meet-the-licenses