Thư viện số và Truy cập mở tài liệu lưu trữ truy cập mở

Truy cập mở là gì? Tài liệu Truy cập mở là tài liệu số, trực tuyến, miễn phí và đa phần không đòi hỏi về bản quyền và các quy định về cấp phép.. Khi nói ‘Truy cập mở’ tài liệu này, chún

Module 8: Thư viện số và Truy cập mở

tài liệu lưu trữ truy cập mở

Bài 3: Truy cập mở

Truy cập mở là gì?

 Tài liệu Truy cập mở là tài liệu số, trực tuyến, miễn phí và đa phần không đòi hỏi về bản quyền và các quy định về cấp phép (Peter Suber, 2006)

 Định nghĩa của Thư viện Khoa học Công cộng (The Public Library of Science) (PlOS, 2006) còn đơn

giản hơn: “sử dụng miến phí và không hạn chế”

Sáng kiến truy cập mở Budapest

(2002)

“Có nhiều cấp độ và loại truy cập mở tài liệu rộng hơn và dễ dàng hơn Khi nói ‘Truy cập mở’ tài liệu này, chúng tôi muốn nói tài liệu đó được cung cấp miễn phí trên Internet công

cộng, cho phép tất cả người dùng đọc, tải, sao chép, phân phát, in, tìm kiếm hoặc kết nối đến bài toàn văn của các bài viết này, quét các tài liệu này để tạo chỉ mục, chuyển chúng thành dữ liệu cho phần mềm hoặc sử dụng chúng cho các mục đích hợp pháp khác mà không bị các rào cản về tài chính, luật pháp hoặc kỹ thuật Vấn đề duy nhất về tái bản và phân phối

và vai trò đối với bản quyền trong lĩnh vực này nên để tác giả

Tuyên bố Bethesda về Xuất bản Truy cập mở (2003)

 “ Tài liệu có thể tự do truy cập trực tuyến là tài liệu mà các học giả cung cấp cho mọi người nhưng không đòi hỏi được thanh toán … Khi nói ‘Truy cập mở’ tài liệu này, chúng tôi muốn nói tài liệu đó được cung cấp miễn phí trên Internet công cộng, cho phép tất cả người dùng đọc, tải, sao chép, phân phát, in, tìm kiếm hoặc kết nối đến bài toàn văn của các bài viết này, quét các tài liệu này để tạo chỉ mục, chuyển chúng thành dữ liệu cho phần mềm hoặc sử dụng chúng cho các mục đích hợp pháp khác mà không bị các rào cản về tài chính, luật pháp hoặc kỹ thuật Vấn đề duy nhất về tái bản

và phân phối và vai trò đối với bản quyền trong lĩnh vực này nên để tác giả kiểm soát sự toàn vẹn tác phẩm của họ và

Hội nghị Berlin (2003)

 Trong hội nghị Truy cập mở Tri thức trong Khoa học

và Nhân văn tổ chức tại Berlin (20-22 tháng 10 năm 2003), hội nghị nhất trí rằng “theo tinh thần Tuyên bố của Sáng kiến Lưu trữ Mở Budapest, Hiến chương ECHO và Tuyên bố Bethesda về Xuất bản Truy cập

Mở, chúng ta đã dự thảo Tuyên bố Berlin nhằm khuyếch trương Internet là một công cụ chức năng đối với nền tảng tri thức khoa học toàn cầu và phản ánh nhân loại và xác định các biện pháp mà các nhà

ra quyết định chính sách nghiên cứu, các viện nghiên cứu, cơ quan tài trợ, thư viện, cơ quan lưu trữ, bảo tàng cần cân nhắc.”

Theo tuyên bố Bethesda và tuyên bố Berlin

“Một xuất bản phẩm truy cập mở là một xuất bản phẩm

đáp ứng hai điều kiện sau :

1 Tác giả và người giữ bản quyền cho phép tất cả người dùng quyền truy cập vĩnh viễn, trên toàn thế giới, không thể huỷ bỏ và miễn phí, cho phép sao chép, sử dụng,

phân phát, chuyển và giới thiệu tác phẩm đó tới công

chúng, tạo và phân phát các tác phẩm phát sinh, trong bất kỳ môi trường số cho bất kỳ mục đích có trách

nhiệm nào, quyền tác giả, cũng như quyền sao chụp với khối lượng nhỏ cho mục đích sử dụng cá nhân ”

Xuất bản phẩm truy cập mở là gì? (1)

2 “Một phiên bản tác phẩm hoàn chỉnh và toàn bộ tài liệu

bổ sung gồm bản sao giấy phép nêu trên, dưới dạng

điện tử theo tiêu chuẩn phù hợp được gửi ngay khi xuất bản lần đầu tới ít nhất một kho trực tuyến được sự hỗ trợ của một học viện, tổ chức khoa học, cơ quan chính phủ hoặc một tổ chức khác có uy tín đang tìm kiếm khả năng truy cập mở, phân phát không hạn chế, hoạt động xuyên suốt và lưu trữ lâu dài (đối với các ngành khoa học sinh học và y tế, PubMed Central là một kho thông tin lớn) ”

Xuất bản phẩm truy cập mở là gì? (2)

Đọc các nguồn tin trực tuyến sau

 Peter Suber Open Access Overview

=all

 Nâng cao khả năng truy cập các kết quả nghiên cứu

– Có thể sử dụng cho nghiên cứu một cách dễ dàng và không bị hạn chế– Có thể được sử dụng, ứng dụng và làm tài liệu cơ sở bởi các nhà

nghiên cứu khác– Mở rộng truy cập và tăng số lượng bài trích dẫn có tác động lớn hơn

Lợi ích của tài liệu truy cập mở

 Gỡ bỏ các rào cản về giá

 Gỡ bỏ hạn chế khi truy cập

 Truy cập và tác động lớn hơn

Phương tiện để chuyển phát nghiên cứu mở

Hoạt động 3.2 Tạp chí Truy cập mở

 Xem các tạp chí truy cập mở tại các web site sau:

quality-controlled scientific and scholarly journals) http://www.doaj.org

and medical journals) http://www.plos.org/

Field of Education (electronic journals that are scholarly, peer-reviewed, full text and accessible without cost) http://aera-cr.asu.edu/ejournals/

and Open Access Journals cung cấp tổng quan các khái niệm truy cập

mở và giới thiệu hơn 1,300 sách và tài liệu hội nghị bằng tiếng Anh

đã được lựa chọn (gồm một số thuyết trình video số), hội thảo, bài xã luận, tài liệu điện tử, các bài báo và tạp chí, các bài viết mới, báo cáo

kỹ thuật, và các tài liệu in và điện tử khác giúp hiểu về các cố gắng của phong trào truy cập mở để cung cấp truy cập miễn phí và sử dụng không bị giăng buộc tài liệu khoa học.

Hoạt động 3.3 Kho truy cập mở

 For a list of open access repositories go to

http://www.opendoar.org

 For a list related to the Open Access Movement go to http://

www.earlham.edu/~peters/fos/lists.htm

 For a list of Selected Internet Resources Eprints: Quick Guide

to Open-Access Archives in Science, Technology and Medicine

go to http://www.loc.gov/rr/scitech/selected-internet/eprints.html

 Repository for the University of California

http://repositories.cdlib.org/escholarship/

 Registry of Open Access Repositories (ROAR) (maintain lists

of self-archiving sites) http://archives.eprints.org/index.php

Hoạt động 3.4 Kho hoặc Lưu trữ truy cập

mở theo chủ đề

 arXiv.org e-Print Archive http://www.arxiv.org

 RePEc – Research Papers in Economics http://www.repec.org

 SSRN – Social Science Research Network

Xây dựng các kho nội bộ

Cơ quan cấp phép sáng tạo (Creative

commons licenses) là gì?

 Creative commons licenses cho phép chia sẻ và tái sử

dụng hợp pháp các tác phẩm sáng tạo Creative Commons

là một tổ chức phi lợi nhuận.

 Creative commons licenses cung cấp một số quyền bảo hộ

và quyền tự do linh hoạt cho tác giả, nghệ sĩ, giáo viên Chúng dựa trên khái niệm “bảo hộ một số quyền”, chống lại “khái niệm bảo hộ tất cả các quyền”

 Tất cả các công cụ của tổ chức Creative Commons được

sử dụng miễn phí.

 Creative Commons kết hợp với Microsoft cung cấp một công cụ cấp phép bản quyền bổ sung miễn phí cho tất cả các sản phẩm sáng tạo sử dụng công cụ Microsoft

Bản quyền và cơ quan cấp phép sáng tạo

 Attribution (by) - Giấy phép này cho phép người khác phân phát, làm lại, sửa và dựa vào tác phẩm của bạn kể cả với mục đích thương mại, miễn là họ công nhận bạn là người tạo ra bản gốc

 Attribution ShareAlike (by-sa) - Giấy phép này cho phép người khác làm lại, sửa và dựa vào tác phẩm của bạn kể cả với mục đích thương mại, miễn là họ công nhận bạn và cấp phép cho các sáng tạo mới của

họ theo các điều khoản tương tự

 Attribution NoDerivatives (by-nd) - Giấy phép này cho phép việc tái phân phát với mục đích thương mại hoặc phi thương mại, miễn là nó không bị thay đổi và giữ toàn vẹn, với sự đồng ý của bạn

 Attribution NonCommercial (by-nc) – Giấy phép này cho phép người khác làm lại, sửa, và dựa vào tác phẩm của bạn không phải với mục đích thương mại và dù tác phẩm mới của họ vẫn phải công nhận bạn

Bản quyền và cơ quan cấp phép sáng t ạo

 Attribution-NonCommercial-ShareAlike (by-nc-sa) - Quyền này cho phép người khác làm lại, sửa và dựa trên tác phẩm của bạn với mục đích phi thương mại, miễn là họ công nhận bạn và cấp phép cho sáng tạo mới của

họ theo các điều khoản tương tự Người ta cũng có thể tải và phân phát lại tác phẩm của bạn giống như by-nc-nd license, nhưng họ cũng có thể dịch, làm lại và xây dựng những câu chuyện mới dựa trên tác phẩm của bạn Tất cả các tác phẩm mới dựa trên tác phẩm của bạn sẽ có cùng giấy phép nên bất kỳ tác phẩm bắt nguồn từ tác phẩm gốc cũng phải mang tính phi thương mại

 Attribution Non-Commercial NoDerivatives (by-nc-nd) - Giấy phép này

là giấy phép có tính hạn chế nhất trong sáu giấy phép chính, nó cho phép người ta được phân phát lại Giấy phép này thường được gọi là giấy phép

“quảng cáo miễn phí” vì nó cho phép người ta tải các tác phẩm của bạn xuống và chia sẻ chúng với những người khác, miễn là họ nêu tên bạn và liên lạc lại với bạn, nhưng họ không thể thay đổi chúng dù dưới bất ký hình thức nào hoặc sử dụng chúng với mục đích thương mại

Vào các web site sau để biết thông tin về

Kho truy cập mở:

About Digital Institutional Repositories Seminars (LEADIRS) II Presentations 1-2 November

http://www.lib.cam.ac.uk/leadirs/LEADIRSII_presentations.htm

say? Given as presentation within OCLC Distinguished Seminar Series,

October 7 2004 Powerpoint and Audio from http://www.oclc.org/research/dss/

Paper SPARC http://www.arl.org/sparc/IR/IR_Final_Release_102.pdf

scholarship in the digital age ARL, 226, February, 1-7

http://www.arl.org/newsltr/226/ir.html

Repository: LEADIRS Workbook

Vào Web site sau để biết thông tin về Truy cập mở và Quyền sở hữu trí tuệ:

 Bide, Marc (2002) Open Archives and

Intellectual Property: incompatible world views? November

http://www.oaforum.org/otherfiles/oaf_d42_c ser1_bide.pdf

Vào các Web site sau để biết về các tiêu

chuẩn và giao thức truy cập mở:

 Müller, U, Cliff, P & Casal, D (2003) An introduction to the

Open Archives Initiative and the Protocol for Metadata

Harvesting In Proceedings of the 3rd Open Archives Forum

Workshop, Berlin http://eprints.rclis.org/archive/00001153/

 Lynch, C (2001) Metadata harvesting and the Open Archives

Initiative ARL, 217, August

http://www.arl.org/newsltr/217/mhp.html

 Open Archives Initiative Service Providers - parties that provide services based on metadata that is harvested using the OAI metadata harvesting protocol

http://www.openarchives.org/service/listproviders.html

 Open Archives Initiative Tools All tools support the OAI-PMH v2.0 http://www.openarchives.org/tools/tools.html