Môn Bạc hà = Mùng thơm Cây rau để nấu canh pot

Môn Bạc hà = Mùng thơm Cây rau để nấu canh Đây là một cây rau do tên gọi đã gây nhiều nhầm lẫn: Cây được gọi là bạc hà để nấu canh miền Nam VN, nhưng lại là dọc mùng Bắc VN hay Ráy dạ

Môn Bạc hà = Mùng thơm Cây rau để nấu canh

Đây là một cây rau do tên gọi đã gây nhiều nhầm lẫn: Cây được gọi là bạc hà để nấu canh (miền Nam VN), nhưng lại là dọc mùng (Bắc VN) hay Ráy dại tại miền Trung

Họ Ráy có nhiều chi như Alocasia, Colocasia, Pothos trong đó có những cây được dùng lảm thực phẩm, rau ăn, cây cảnh tại các công viên

Chi Alocasia có khoảng 70 loài phân bố tại vùng Á châu nhiệt đới và Đông bắc Australia Tại Việt Nam có 10 loài, Ấn độ có 12 loài Chi Alocasia

có những cây thường gặp như Ráy (Alocasia macrorrhiza), Môn Bạc hà Ráy đuôi nhọn (Alocasia cucullata), Ráy mũi tên (Alocasia longiloba)

Chi Colocasia với những cây khoai thường gặp như Khoai nước (Môn nước) = Colocasia esculenta; Khoai sọ (Khoai môn) = Colocasia antiquorum (Xin đọc tập Rau: Dinh dưỡng và Vị thuốc)

Tại Hoa Kỳ, cây môn bạc hà đã được lai tạo để cho những cây lá thật lớn dùng làm cây cảnh

Tên khoa học và các tên khác:

Alocasia odora thuộc họ thực vật Araceae

Tên gọi tại Anh-Mỹ: Asian taro

Đặc tính thực vật:

Cây thuộc loại thảo đa niên có thân rễ, cây có thể cao 0.5-5m Thân thô đường kính 2-5 cm, chất thịt vỏ màu nâu đen có những vết thẹo của lá

Lá khá lớn thuôn hình mũi mác có phiến màu lục nhạt, mép lá hơi lượn sóng Lá dài 30-90 cm Cuống lá khá mập, có thể dài đến 1m Đỉnh lá nhọn, gốc hình tên, có 12 đôi gân lá

Hoa có thể đơn phái hay lưỡng phái Mo hoa có phần ống hình trứng thuôn Phiến hoa phía trên có màu vàng-lục, hơi uốn cong Phần trục mang hoa cái ngắn (2-2.5 cm), phần không sinh sản dài hơn, tiếp theo là phần mang hoa đực (3cm), phần cuối trục hình nón hẹp, phình ở gốc, hơi dài hơn phần mang hoa đực

Quả mọng, hình trứng ngắn, khi chín màu hồng nhạt

Cây trổ hoa vào mùa hè-xuân

Cây mọc hoang hầu như khắp nơi tại Việt Nam Tại Hoa Kỳ, cây phát triển mạnh tại Florida

Alocasia odora đã được lai tạo với A gageana để cho loài Alocasia calodora trồng tại các nhà vườn, làm cây cảnh (Persian Palm=Elephant Ears) Cây cao đến 1.8 m, lá màu xanh sáng, dài đến 1.2 m và thân cây có thể phát triển thành dạng một cây cọ dừa

Thành phần dinh dưỡng và hóa học:

Lá (thường dùng nấu canh) chứa: Carbohydrates (52%), Chất béo

(6.3%), Chất sơ (12.57%) Chất đạm (4.3%), các khoáng chất như Calcium (1.57%), Sắt (0.038 %), Phosphorus (0.14 %) Các vitamin như C (0.05%), Thiamine, Riboflavine

Rễ (dùng làm thuốc) chứa: Carbohydrates (92%), Chất béo (1.9%), Chất sơ (6.1 %) Các khoáng chất như Calcium, Đồng, Sắt, Magnesium, Phosphorus, Potassium, Sodium Các vitamin như C, Niacin, Riboflavin, Thiamin, Kẽm

Toàn cây còn chứa các:

- Chất đường hữu cơ như Fructose, Glucose, Amylose, Sucrose

- Acid hữu cơ như Citric, Oxalic, Malic, Succinic

- Hợp chất phức tạp loại Beta-lectins, Triglochin và isotriglochin Alocasin

Các nghiên cứu khoa học liên hệ đến Môn bạc hà:

Đa số các nghiên cứu khoa học chú trọng đến cây Môn nước (Alocasia macrorrhiza), tuy nhiên cả 2 cây đều có thành phần hòa học rất tương tự như Calcium oxalate, alocasin, sapotoxin

Ngộ độc do Calcium oxalate trong các cây Môn:

Nghiên cứu tại BV Cựu Chiến binh Taichung, Taiwan xem xét các trường hợp ngộ độc do ăn hay chạm vào lá hay cọng môn từ 1985 đến 1993 ghi nhận được 27 trường hợp: bệnh nhân tuổi từ 1.5 đến 68: 12 nữ, 15 nam Một bệnh nhân ngộ độc do chạm ngoài da và một nơi mắt Trong số 25 trường hợp ăn cọng lá nấu chín hay ăn sống: triệu chứng đầu tiên là khó chịu nơi cổ họng và sau đó là tê khoang miệng Một số bệnh nhân chảy nước bọt, tắt tiếng và đau bụng, lở miệng, khó nuốt, đau tức ngực, sưng môi Hàm lượng sapotoxin trong nhựa cây thêm vào lượng cao calcium oxalate trong

cọng môn được xem là nhựng tác nhân chính gây ngộ độc (Veterinary and

Human Toxicology Số 40-1998)

Một trường hợp ngộ độc khác do ăn cọng môn, với các triệu chứng thần kinh như đau và tê vủng miệng cùng ói mửa và đau bụng dữ dội đã được ghi nhận tại BV Prince of Wales, Shatin (HongKong), được xem là do

sapotoxin, một chất độc thần kinh có trong cọng môn gây ra (Human

Experimental Toxicology Số 14-1995)

Hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm của Alocasin:

Alocasin, một protein phức tạp trích được từ rễ một số cây môn như môn nước, môn bạc hà Alocasin có chuỗi acid amin tận cùng APEGEV, có một số hoạt tính chống nấm gây bệnh tương tự như miraculin ly trích từ rễ đậu (Pisum sativum) Alocasin có hoạt tính chống Botrytis cinerea, làm giảm hoạt tính của men HIV-1 reverse transcriptase và có một hoạt tính tạo ngưng

tụ hồng cầu yếu (ở nồng độ 1mg/ml) (Protein Expr & Purification Số

28-2003)

Môn bạc hà trong Dược học cổ truyền Trung Hoa:

Thần nông bản thảo kinh có ghi chép vị thuốc Lang tử (Lang-tu) do vị

thuốc có độc tính cao, hoạt tính mạnh như sói dữ

Vị thuốc này có thể do:

Rễ phơi khô của Môn bạc hà (Alocasia odore), được gọi là Quảng lang tử (Kuang-lang-tu) thường được dùng tại Đài loan và vùng Quảng đông

Rễ phơi khô của Euphorbia pallasi, gọi là Bạch lang tử (Pai-lang-tu)

Rễ phơi khô của Stellera chamaejasme gọi là Lang tử Đông Bắc hay Hồng lang tử

Vị thuốc được cho là có vị đắng/ cay, tính bình, có độc, tác động vào các kinh mạch thuộc phế và tâm Tác dụng: trừ đàm, phá ứ, diệt ký sinh trùng trong ruột, trị đau Dùng trong các trường hợp bị ứ đàm và thủy dịch, bụng u nổi cục, ho kèm theo khó thỡ, tức và sưng ngực; trị ghẻ

Sách thuốc cổ 'Hoàng Hán Y học' có ghi:

'Lang độc phá được tích tụ, chữa được bệnh trong bụng có báng tích, chữa được chứng ghẻ lở lâu năm, mụn ghẻ có vẩy, chẩy ra nước vàng Dùng

rễ cây lang độc, thu hoạch trong khoảng tháng 2 đến tháng 8, phơi khô trong bóng mát, để càng lâu năm càng tốt Tán ra thành bột khi dùng tri ghẻ.'

Vài phương thức sử dụng:

Tại Việt Nam, theo kinh nghiệm dân gian: thân rễ được dùng làm thuốc Thân rễ có thể thu hoạch quanh năm, cạo bỏ lớp vỏ thô bên ngoài Có thể dùng tươi hay xắt lát mỏng, phơi khô Vị thuốc được xem là có vị nhạt, tính hàn có các tác dụng giải nhiệt, trừ độc, khu phong Vị thuốc được dùng trị cảm cúm, sưng khớp xương do phong thấp, vết thương do côn trùng độc cắn Dùng mỗi lần 10-15 gram dược liêu khô hay 60-90 gram thân rễ tươi

(không nên dùng quá liều vì có thể gây ngộ độc với các triệu chứng tê lưỡi, sưng lưỡi, ngộ độc thần kinh trung ương

Có thể giả nát thân rễ tươi để dùng ngoài da (chỉ đắp vào vết thương, tránh vùng da không bệnh)

Củ Môn Bạc hà được mài ra dùng cho người bị kinh phong, đờm trào

ra miệng

Ghi chú:

Theo một nghiên cứu gần đây mới được công bố, BS Lương Lễ Hoàng đã ghi nhận ăn canh chua nấu với môn bạc hà có liên hệ đến vấn đề gia tăng nồng độ acid uric trong máu Nghiên cứu này chỉ theo dõi nồng độ acid uric trong những bệnh nhân đang bị bệnh gout, được điều trị bằng allopurinol (không thấy ghi kết quả đối chứng với người bình thường) Người có bệnh gout ăn canh chua bạc hà có thể bị thêm những cơn đau do gout

Tuy nhiên trong canh chua-môn bạc hà thường phải có thêm vài loại

cá (như cá bông lau ), nên chú ý đến những loại cá biển có nhiều purine mà người bệnh gout cần tránh ăn Sự tương tác giữa oxalate calcium (có nhiều trong môn-bạc hà, khế, chua me (oxalis ) và allopurinol cũng có thể là lý do

gây ra thêm các cơn đau: khi dùng allopurininol chung với oxalate calcium thì tác dụng của allopurinol bị giảm hạ (?)