Độc học môi trường part 7 ppsx

Loại bệnh cúm gia cầm này xuất hiện lần đầu tiên tại Italy năm 1878 làm chết hàng triệu gà vịt, sau này ở Mỹ tại bang Pennsylvania năm 1983–1984 giết hơn 17 triệu con gà, làm thiệt hại 6

Khả năng gây ung thư tiềm tàng của 2,3,7,8–TCDD = 1,5E+5

LADIF = cá/bữa ăn (kg) x không bữa ăn/năm x ED

70 năm x 365 ngày/năm

Trong đó:

LADIF: lượng cá trung bình mỗi ngày (kg/ngày)

Cá/bữa ăn = 0,284 kg

Không có bữa ăn/năm = 48

Khoảng thời gian tính (ED) = 30 năm

LADIF = 0,016 kg/ngày LADD = CW x BCF x LADIF

BW

Trong đó:

LADD: lượng trung bình mỗi ngày, mg/kg–ngày

CW: cô đặc trong nước, mg/l

BCF: tác nhân cô đặc sinh học = 50,000

BW: trọng lượng trung bình cơ thể người = 70 kg

LADD = 2,3E – 09 mg/kg – ngày

Rủi ro gây ung thư = LADD x nhân tố gây ung thư

= 3,45E–04 Khả năng không gây ung thư

= LADD x (70/30)RfD = 2,3E–09 x (70/30)/1E–09

= 5,4

22.11.2.4 Đánh giá tính độc của một số độc chất tiêu biểu

trong sự cố thiêu rác nguy hại

Cần phải đánh giá tính độc cho cả chất gây ung thư lẫn chất không gây ung thư vì chất không gây ung thư vẫn có khả năng gây

nên các bệnh khác Các tính độc này được đánh giá dựa trên tiêu chuẩn US EPA – Cơ quan bảo vệ môi trường Mỹ và tiêu chuẩn Cal/EPA (Trong trường hợp Việt Nam thì dùng TCVN 2001)

a Đánh giá sơ bộ các độc chất có trong sự cố thiêu rác

ƒ Arsenic (As)

Nguồn gốc của As và các hợp chất của nó có trong thuốc bảo vệ thực vật, thuốc trừ sâu, ngành dệt, thủy tinh, hợp kim trong công nghiệp Khi As–Pb tồn tại một lượng lớn trong cơ thể gây cảm giác nóng xung quanh miệng, buồn nôn Ngoài ra còn gây hại đến các bó

cơ, gan, thận và tim, theo sau đó là người nhiễm bị mê sảng, hôn mê và cuối cùng tử vong Nước uống bị nhiễm As đã được chứng minh là có liên quan đến khả năng mắc bệnh ung thư cao hơn qua việc khảo sát người dân ở Taiwan Rủi ro gia tăng bệnh ung thư phổi được khảo sát cho những công nhân đã lập gia đình sản xuất thuốc trừ sâu có chứa As và những công nhân chế biến đồng, nơi có hàm lượng As rất cao Những khối u trong mạch máu ở gan được khảo sát từ những người làm ở vườn nho trong nhiều năm sử dụng thuốc trừ sâu, dung dịch tưới hoa, nước uống và rượu nho Số còn lại hầu hết là do các hóa chất khác gây nên As vô cơ ức chế DNA phục hồi cơ chế của vi khuẩn và tế bào trong quá trình nuôi cấy US EPA phân loại As là một chất gây ung thư nhóm A căn cứ trên nghiên cứu khoa học về dịch tễ học

ƒ Beryllium (Be)

Be là một kim loại được dùng để sản xuất hợp kim với các kim loại khác, có trong nhiên liệu và trong công nghiệp hạt nhân Khi da tiếp xúc trực tiếp với bụi Be dẫn đến bệnh viêm da, đối với da dễ mẫn cảm thì dẫn đến nổi mề đay Khi hít phải một lượng lớn Be thì dễ bị viêm phổi đặc trưng bằng việc viêm toàn bộ đường hô hấp và có thể trong một số trường hợp, dẫn đến tử vong Bụi Be có thể tích tụ trong phổi gây bệnh Cả trung tâm nghiên cứu dịch tễ học và phòng thí nghiệm trung tâm nghiên cứu động vật đều có kết luận Be là nguyên tố có thể gây bệnh ung thư cho con người Be được phân loại là chất gây ung thư nhóm B2

ƒ Cadmium (Cd)

Cd được sản xuất trong thương mại giống như trong công nghiệp luyện kẽm Phần nhiều công nghiệp sử dụng Cd có trong xi mạ, mạch điện, plastic, phẩm nhuộm, hợp kim và chế tạo pin Cd tồn tại một lượng rất nhỏ trong thực phẩm và trong thuốc lá Cd khi vào cơ thể nó sẽ hòa tan muối Cd có khuynh hướng tích lũy ngày một nhiều trong cơ thể, chỉ có một lượng rất nhỏ bị bài tiết ra ngoài Cd khi vào

cơ thể sẽ tập hợp ở thận và xương gây chứng nhuyễn xương Lượng

Cd hít vào qua khói/bụi tại nơi làm việc gây bệïnh viêm cuống phổi, khí thủng và gia tăng rủi ro gây ung thư phổi US EPA phân loại Cd là một chất gây ung thư nhóm B1 căn cứ trên nghiên cứu khoa học về dịch tễ học và phòng thí nghiệm trung tâm nghiên cứu động vật

ƒ Đồng (Cu)

Cu được sử dụng rộng rãi ở nhiều dạng khác nhau trong công nghiệp, muối đồng được sử dụng làm thuốc diệt nấm Hít phải một lượng lớn khói hoặc bụi Cu sẽ gây nên hội chứng cúm Khi Cu xâm nhập vào cơ thể với một lượng lớn sẽ gây bệnh u xơ, xơ gan, rối loạn chức năng thận Cu có thể được phân loại là độc tố dưới nước Cu không phải là chất gây ung thư theo US EPA hoặc Cal/EPA

ƒ Chì (Pb)

Pb là nguyên tố tác động lên một số mô và cơ quan trong cơ thể

Pb gây cản trở cho sự phát triển các nơ ron thần kinh ở trẻ, khi trẻ

tích tụ một lượng chì vượt quá mức độ cho phép Độc chất chì tác động lên ngoại vi hệ thần kinh, các mô máu, thận, gây viêm đường ruột, viêm dạ dày Chì được phân loại là chất có khả năng gây ung thư nhóm B theo US EPA

ƒ Thủy ngân (Hg)

Thủy ngân gây độc cấp tính và mãn tính ở con người, rõ ràng nhất là bệnh rối loạn thần kinh, các bệnh về thận, về đường ruột Tác động của thủy ngân lên hệ thần kinh gây nên các bệnh như run, kích động, giảm trí nhớ Thủy ngân không được phân loại là chất gây ung thư bởi cả US EPA hoặc Cal/EPA

ƒ Nickel (Ni)

Ni gây độc lên phổi và hệ miễn dịch của cơ thể Ni đã được trung tâm nghiên cứu động vật cảnh báo là chất độc làm giảm tuổi thọ Bụi từ nhà máy tinh luyện Ni có liên quan đến bệnh ung thư, và bệnh đường hô hấp đối với công nhân làm việc ở đây Bụi Ni được phân loại là chất gây ung thư nhóm A

ƒ Benzen (C 6 H 6 )

Benzen là một dẫn xuất của dầu hỏa và được sử dụng như là dung môi hòa tan trong công nghiệp hóa chất Benzen được sử dụng trong công nghệ tổng hợp cao su, nylon, polystyrene và trong thuốc bảo vệ thực vật Benzen là một chất dễ bay hơi, thâm nhập vào cơ thể thông qua con đường thức ăn, hô hấp và tiếp xúc qua da Benzen tồn tại trong cơ thể với một lượng lớn sẽ dẫn đến tử vong, nhẹ hơn thì ảnh hưởng đến hệ thần kinh, rối loạn nhịp tim Benzen có nhiều trong môi trường làm việc sẽ gây rối loạn tuần hoàn máu, bệnh bạch cầu, gia tăng tỷ lệ mắc bệnh bướu Benzen được phân loại là một chất gây ung thư nhóm A theo US EPA

ƒ Carbon tetrachloride ( CCl 4 )

Carbon tetrachloride được sử dụng làm nhiều dạng dung môi hòa tan khác nhau trong công nghiệp Carbon tetrachloride được sử dụng làm dung môi tẩy rửa, chất làm lạnh, tẩy kim loại, xông khói trong nông nghiệp (để trừ sâu) và được dùng để sản xuất chất bán dẫn Dấu

hiệu và triệu trứng của sự nhiễm độc carbon tetrachloride là nó kích thích mắt, mũi và cổ họng, gây chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, ỉa chảy, loạn nhịp tim, gây hại đến thận và gan dẫn đến hôn mê và chết Carbon tetrachloride được phân loại là chất gây ung thư nhóm B theo US EPA

ƒ Chloroform

Chloroform được sử dụng rộng rãi làm chất gây tê, và là thành phần trong kem đánh răng, chất súc miệng, xi–rô ho và các loại thuốc khác Hiện nay chloroform được sử dụng làm dung môi hòa tan trong các ngành công nghiệp Chloroform là một chất dễ bay hơi, xâm nhập vào cơ thể thông qua con đường thức ăn, hô hấp và qua da Khi chloroform tồn tại một lượng lớn trong cơ thể sẽ gây hôn mê, gây ảnh hưởng đến thận và gan Chloroform là một chất gây ung thư (thuộc nhóm B) ở động vật

ƒ Formaldehyde

Formaldehyde là một chất gây kích thích Nồng độ từ 0,5 ÷ 1 ppm có thể cảm nhận bằng mùi được, từ 2 ÷ 3 ppm gây kích thích nhẹ và từ 4 ÷ 5 ppm thì có mùi rất khó chịu với hầu hết mọi người Formaldehyde được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp Formaldehyde được phân loại là chất gây ung thư nhóm B2 theo US EPA

ƒ Polycyclic hydrocarbons thơm

Polycyclic hydrocarbons thơm (PAHs) là hợp chất có trong sản phẩm cháy không hoàn toàn của hợp chất hữu cơ chứa hydro và cacbon Có vài trăm hợp chất PAHs được tìm thấy Trong đó bao gồm: naphthalene, benzo(a)anthracene, benzo(a)pyrene và chrysene và nhiều hợp chất khác PAHs có thể hòa tan tốt lipit và trong nhiều trường hợp nó có thể hòa tan nhiều hợp chất khác Một khía cạnh khác của PAHs là nó là một loại hợp chất có khả năng gây ung thư đối với động vật Các hợp chất PAHs sau đây có nguy cơ gây bệnh ung thư tiềm tàng đối với con người: benzo(a)anthracene; benzo(b)fluoranthene; benzo(k) fluoranthene; benzo(a)pyrene, chrysene; dibenz(a,h)acridine; dibenz(a,j)acridine; dibenzo(a,h)anthracene; 7Hdibenz(c,g)carbazole; dibenzo(a,e)pyrene; dibenzo(a,h)pyrene; dibenzo(a,i)pyrene; dibenzo(a,i)pyrene; 7,12–

dimethylbenz(a)anthracene; indeno(1,2,3–c,d)pyrene; 3methylchlolanthrene; và 5–methylchrysene

ƒ Benzo(a)pyrene

Benzo(a)pyrene là một thành phần trong hỗn hợp của PAHs với than đá, hắc ín, nhựa đường, bồ hóng, cacbon đen, parafin và nhiều dẫn xuất của dầu và khói thuốc lá Khi tiếp xúc với một lượng lớn PAHs gây kích thích da, mắt và phát ban Qua điều tra nghiên cứu trên động vật benzo(a)pyrene là nguyên nhân gây ung thư cho đời con cháu của động vật (trong lúc mang thai) và benzo(a)pyrene còn được truyền qua tuyến sữa khi cho con bú Cuộc điều tra còn cho thấy benzo(a)pyrene có khả năng gây ung thư dạ dày và ung thư phổi khi hít thở phải Benzo(a)pyrene được phân loại là một chất gây ung thư nhóm

B theo US EPA và Cal/EPA Một số chất thuộc benzo(a)pyrene giống như than đá, hắc ín, nhựa đường, than cốc, bồ hóng, dầu và khói thuốc thì được cơ quan nghiên cứu về bệnh ung thư toàn cầu (IARC– International Agency for Calcer) công nhận là chất gây ung thư

ƒ Dibenzo(a,h)anthracene

Dibenzo(a,h)anthracene là một thành phần của polycyclic hydrocarbons thơm, có thể coi nó giống như PAHs Nó là chất gây độc cho da Dibenzo(a,h) anthracene là chất có khả năng gây ung thư nhóm B theo US EPA

ƒ Naphthalene

Naphthalene là chất được sử dụng trong công nghệ nhuộm, tổng hợp nhựa, dung môi, chất bôi trơn, thuốc trừ sâu Naphthalene xâm nhập vào cơ thể qua đường thức ăn, tiếp xúc qua da và hô hấp Một lượng lớn naphthalene sẽ gây nôn mửa, đau đầu, kích thích mắt, tiểu

ra máu, co giật, ảnh hưởng đến phổi và gan Ngoài ra nó còn gây bệnh đục thể thủy tinh, chết hoại phổi trên một số động vật nghiên cứu US EPA phân loại naphthalene là chất gây ung thư tiềm tàng

ƒ Dioxin (Polychlorinated dibenzo–p–dioxins và polychlorinated

dibenzofurans)

2,3,7,8– tetrachlorinated dibenzo–p–dioxin được dùng để sản xuất chlorophenols và các chất gây ô nhiễm như: 2,4,5–trichlorophenol (2,4,5– TCP); axít 2,4,5– trichloro–phenoxyacetic (2,4,5–T) và các chlorophenol khác Một loại thuốc diệt cỏ và chất làm rụng lá với thành phần 2,4,5–T có chất dioxin đã được tìm thấy trong chất độc màu da cam ở Việt Nam Dioxin là một hỗn hợp phức tạp của polychlorinated dibenzo–p–dioxins (PCDDs), polychlorinated dibenzofurans (PCDFs) Trong điều kiện các chất gây ô nhiễm như chlorophenols, PCDDs và PCDFs có nguồn gốc khác nhau, như trong các lò đốt rác đô thị và chất thải công nghiệp, từ các nguồn đốt khác, đặc biệt là trong chất thải nguy hại, chất bảo quản gỗ Có 210 đồng phân khác nhau của PCDDs và PCDFs, nhưng chỉ có một vài chất được kiểm tra là có chất độc Chất độc nhất là 2,3,7,8–tetrachloro–dibenzo–p–dioxin (TCDD); thực vậy TCDD được tìm thấy trong hầu hết động vật đem nghiên cứu Một đồng phân khác (có ít chất độc hơn

so với TCDD) và nhiều nồng độ clorua hơn so với đồng phân của TCDD và 2,3,7,8–tetrachloro–dibenzofuran (TCDF) TCDD là chất cực độc đối với các loài động vật Nghiên cứu trên một số động vật, với một lượng lớn TCDD sẽ gây thoái hóa gan, ngăn chặn hệ thống miễn dịch của cơ thể TCDD còn gây hiện tượng nổi mụn trứng cá Căn cứ vào kết quả nghiên cứu trên động vật, TCDD, PCDDs và PCDFs được

US EPA và Cal/EPA phân loại là chất gây ung thư nhóm B

ƒ Polychlorinated biphenyls (PCBs)

Polychlorinated biphenyls (PCBs) được dùng làm dung môi trong công nghiệp hóa học PCBs gây ảnh hưởng đến gan, viêm đường dạ dày, hệ thống hô hấp, da và mắt PCBs được US EPA và Cal/EPA phân loại là chất gây ung thư nhóm B

ƒ Tetrachloroethylene (perchloroethylene, PCE)

PCE là chất dễ bay hơi ở nhiệt độ phòng Một lượng lớn PCE khi hít vào cơ thể sẽ gây ảnh hưởng đến đường hô hấp, hệ thần kinh trung ương, gây tê Ngoài ra, còn gây ảnh hưởng đến gan và thận PCE được phân loại là chất gây ung thư nhóm B2

ƒ Vinyl chloride monomer (VCM)

Vinyl chloride được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp nhựa, để sản xuất PVC (polyvinyl chloride) Vinyl chloride dùng để sản xuất dung môi chlorinated, bao gồm: trichloroethylene (TCE), tetrachloroethylene (PCE) và 1,1–dichloroethylene (1,1 DCE) Vinyl chloride tồn tại trong không khí tại nơi làm việc là nguyên nhân gây đau đầu, chóng mặt, đau bụng, tê liệt và ù tai Vinyl chloride được phân loại là chất gây ung thư nhóm A theo US EPA và Cal/EPA

22.11.3 Mô tả đặc tính một số rủi ro khi đốt rác độc hại

22.11.3.1 Rủi ro ung thư do đốt rác nguy hại

Đánh giá các tác động ung thư tiềm tàng từ lò đốt rác thải nguy hại được tóm tắt trong bảng sau:

Bảng 22.7 Rủi ro ung thư do đốt rác nguy hại có thể gây ra

Con đường

xâm nhập

Nông dân Cư dân lớn tuổi Cư dân nhỏ tuổi Ngư dân

(Nguồn: R.A, Becker, Cơ quan BVMT, California, 1997)

Trong hầu hết các trường hợp, các giá trị rủi ro thấp (< 10–5) thì cần phải có sự điều chỉnh thích hợp Tác động bằng đường hô hấp thông qua con đường gián tiếp thì lớn hơn so với con đường trực tiếp Tác động lớn nhất là dioxin (PCDDs và PSDFs) vì nó bền trong môi trường, khả năng tích tụ sinh học rất lớn trong dây chuyền thức ăn và khả năng gây ung thư tiềm tàng lớn

22.11.3.2 Tác hại của những chất khác không được đánh

giá là gây ung thư

Các chất này được so sánh tính độc dựa vào liều lượng Tỷ lệ dự đoán liều lượng giới hạn bởi thương số chất nguy hại Nếu tỷ lệ này nhỏ hơn 1 thì cần phải dự đoán mức độ tác động của chất thải đến con người Nếu tỷ số này lớn hơn 1 thì khả năng tồn tại chất không gây ung thư là có thể xảy ra Các chất này có thể phát ra từ ống khói của lò đốt rác nguy hại được tóm tắt trong bảng sau:

Bảng 22.8 Các khí độc không gây ung thư phát ra từ lò đốt rác nguy

Ngư dân

(Nguồn: R.A, Becker, Cơ quan BVMT, California, 1997)

Trong hầu hết các trường hợp các chất nêu trên có giá trị thấp (nhỏ hơn một) thì phải có sự điều chỉnh thích hợp

22.11.3.3 Phân tích không chính xác

Trong bất kỳ bước nào trong bốn bước đánh giá rủi ro tác động lên con người, sự giả định luôn không tránh khỏi sự thiếu chính xác Tuy nhiên, cũng có một số giả định tin cậy được, trong đó nó chứa ít nhân tố ngẫu nhiên Mỗi sự giả định đều có mức độ không

chính xác trong đánh giá tác động rủi ro Khi biết ít thông số về giá trị thực thì việc đánh giá sức khỏe con người không được ở mức thấp Khi tất cả các giả định đều có sự tương tác lẫn nhau thì độ tin cậy sẽ cao hơn

22.11.3.4 Nhận xét về đánh giá rủi ro từ đốt rác độc hại

Quá trình đốt luôn phát ra những chất thải nguy hiểm ảnh hưởng đến sức khỏe con người, nhất là những chất gây ung thư Vì thế để đốt rác thải, đặc biệt là chất thải nguy hại, cần phải xây dựng lò đốt rác có hệ thống xử lý đạt tiêu chuẩn thì mới hạn chế được lượng chất nguy hại phát thải ra

Việc đánh giá tác động rủi ro của các chất phát ra từ lò đốt rác giúp chúng ta biết được tính độc hại của những chất này để từ đó có biện pháp phòng ngừa thích hợp

22.12 KẾT LUẬN

Cần phải hiểu tương quan giữa các nguy cơ do các chất thải độc hại vào môi trường và các mối nguy cơ khác gặp phải hằng ngày trong đời sống, từ đó làm cơ sở để có các quyết định cần thiết vận dụng nguồn lực quý hiếm của khu vực công và tư vào việc kiểm soát các nguy cơ Có nhiều tình huống trong đời sống thường nhật gây ra nguy cơ lớn hơn kể cả ung thư, do tiếp xúc ở mức xác suất 1 trong 1.000.000 Trong lúc các thông tin này được sử dụng, xử lý sự cố, thì các vấn đề về thông tin khác lại nảy sinh, do vậy cần thận trọng hơn, và nhanh chóng nắm bắt thông tin, đánh giá rủi ro có độ tin cây cao hơn nữa

* Ghi nhận có cự cộng tác của Trần Thị Ngọc Oanh, Dương Chí Son, Dương Hồng Huệ

CHƯƠNG 23

ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG BỆNH CÚM

GIA CẦM H5N1

23.1 TỔNG QUAN CÚM GÀ

Thật ra cúm gà chỉ là cách gọi một cách cụ thể một loại bệnh cúm có ở nhiều loài lông vũ, nhưng chỉ vì nó rất hay gặp và đang xảy

ra trên con gà nên gọi là cúm gà mà thôi Gọi cho đúng tên theo WHO: là avian influenza hoặc là bird flu vì bệnh cúm xảy ra ở loài chim, hoặc các loài gia cầm lông vũ khác như gà, vịt, bồ câu… Tuy nhiên, cũng theo WHO bệnh này còn xảy ra ở lợn, nhưng rất hiếm Tác nhân gây bệnh là do các loại virus cúm A hay cúm type A

thuộc họ Orthomyxovirida, giống Influenzavirus A (gọi tắt là cúm

A)

Loại bệnh cúm gia cầm này xuất hiện lần đầu tiên tại Italy năm 1878 làm chết hàng triệu gà vịt, sau này ở Mỹ tại bang Pennsylvania năm 1983–1984 giết hơn 17 triệu con gà, làm thiệt hại 65 triệu dollar, 1992 cũng xảy ra dịch cúm tại Hongkong có 18 người mắc bệnh, 6 người chết, trong đó với 17 người làm việc trong các chợ buôn bán thịt gia cầm và một người có tiếp xúc trực tiếp từ gà mắc bệnh

23.1.1 Cấu tạo và đặc điểm virus cúm A

Virus cúm A có kích thước trung bình từ 80–120nm, acid nhân ARN, có vỏ lipid và vô số gai bề mặt dài từ 10–12nm nhô ra từ lớp vỏ

Virus chứa 8 mẫu ARN một sợi đơn nhất, mã hoá ít nhất 10 protein Mỗi đoạn ARN có chức năng như một gene mã hoá 1 hoặc 2 protein

Các gai ở bề mặt gồm: hemagglutinin (HA) hình que và neuraminidase (NA) hình nấm HA và NA có các vùng giúp chúng bám chặt vào vỏ lipid Các gai này cắm sâu vào trong vỏ khoảng

7 – 8 nm, và thò ra bên ngoài khoảng 10 – 14nm

- HA có tác dụng giúp virus bám vào tế bào vật chủ và kết hợp với màng tế bào vật chủ Hành vi này mở đầu cho chu kỳ tái tạo virus

- NA tham gia vào việc giải phóng virus mới ra đời khỏi tế bào vật chủ và tạo điều kiện cho virus xâm nhập vào lớp nhầy nằm bên trên biểu mô hô hấp

Mỗi đặc tính kháng nguyên của HA và NA được kiểm soát bởi những gene nhất định, song nhiều virus cúm A lại được kiểm soát bởi những gene khác và sự tương tác giữa nhiều gene Chính sự thay đổi kháng nguyên ở HA và NA (gọi các đột biến HA & NA) ảnh hưởng sâu sắc tới loại vật chủ, tính độc hại và tiềm ẩn nguy

cơ lây lan của virus

Virus cúm A H5N1 không phải là dạng virus mới Lần đầu tiên giới khoa học phân lập được nó tại Nam Phi vào những năm

1961 Kể từ đó người ta đã xác định, H5N1 gây ra nhiều đại dịch lớn ở gia cầm Lần đầu tiên, H5N1 lây nhiễm sang người vào năm

1997 tại Hồng Kông Hiện nay, tìm thấy ở người là type A (H1N1),

type A (H3N2) và type A (H5N1)

Virus cúm gà có thể tồn tại lâu ngoài môi trường Người ta có thể tìm thấy nó trong các giọt nước nhỏ (các sol) trong không khí ẩm, các hạt bụi nhỏ, virus cúm gà có thể sống sót qua vài ngày

Hình 23.1 Cấu tạo virus cúm gà H5N1

Căn cứ vào sự có mặt của các loại kháng nguyên khác nhau mà chia ra thành các type virus cúm khác nhau

Bảng 23.1 Các loại kháng nguyên HA và NA có trong người, ngựa,

heo, gà

Nguồn: (Karl G Nicholson, et al Lancet 2003; 362: 1733 – 45)

23.1.2 Những biểu hiện của bệnh cúm gà

23.1.2.1 Triệu chứng gà bị nhiễm

Bệnh cúm gà do virus Influenzavi A gây nên Một số dòng (đặc biệt là H5 và H7) có độc lực cực kỳ cao và lây lan nhanh, có thể gây chết 90% hoặc toàn bộ đàn gà Gà chết nhanh hay chậm phụ thuộc vào thời gian sinh trưởng của gia cầm, điều kiện môi trường và độc lực của chủng virus Sau đây là các triệu chứng gà bị nhiễm bệnh

• Loài mắc bệnh: gà, gà tây, vịt, ngan, ngỗng, đà điểu, các loài chim

• Thời gian nung bệnh từ vài giờ đến 21 ngày, có trường hợp kéo dài đến 28 ngày

• Con vật sốt cao, biểu hiện không bình thường ở hệ thống tiêu hoá, hô hấp, sinh sản và thần kinh Triệu chứng chung của con vật mắc bệnh, gồm:

- Giảm hoạt động

- Giảm tiêu thụ thức ăn

- Gầy yếu

- Bệnh xảy ra với gà ấp, ở đàn gà đang đẻ, làm giảm sản lượng trứng và tỷ lệ trứng nở thành con

• Trường hợp bệnh nặng thì có những biểu hiện như:

- Ho, khó thở

- Chảy nước mắt

- Đứng túm tụm lại một chỗ

- Lông xù, phù đầu và mặt

- Những chỗ da không có lông bị tím tái

- Chân bị xuất huyết

- Rối loạn thần kinh

- Ỉa chảy

- Một số con có biểu hiện co giật hoặc đầu ở tư thế không bình thường

Những triệu chứng trên có thể gặp cùng một lúc hoặc riêng rẽ

23.1.2.2 Cách lây truyền

• Truyền trực tiếp giữa con mắc bệnh và con cảm nhiễm

• Truyền gián tiếp thông qua môi trường không khí, dụng cụ chăn nuôi, xe cộ, phân rác, thức ăn, thức uống có chứa mầm bệnh

• Theo tiến sĩ Hoàng Văn Nam, Trưởng Phòng dịch tễ – Cục thú y, sự lưu hành bệnh bắt nguồn từ chim trời phát tán virus H5N1 từ nơi này sang nơi khác qua môi trường trung gian Đến ngày 26/05/2005 Trung Quốc thừa nhận số chim di trú chết vì H5N1 ở hồ Thanh Hải đã lên đến hơn 1.000 con

• Virus lây lan từ đàn gia cầm này sang đàn khác bởi sự vận chuyển những đàn gà nhiễm bệnh, dụng cụ bị ô nhiễm, xe chở thức ăn gia súc, thức ăn chứa mầm bệnh mà chưa được nấu chín và cả những người tham quan Trên các đàn gà bệnh ở Pennsylvania (Mỹ), virus có thể dễ dàng được phân lập với số lượng lớn từ phân và chất tiết hô hấp của những gia cầm nhiễm (gia cầm có sẵn virus gây nhiễm trong màng niêm của túi khí hay khí quản) Toàn bộ cơ thể gà đều có chứa virus (do nhiễm trùng huyết) Phần vỏ của trứng gà bị cúm có rất nhiều virus Lòng đỏ trứng cũng là nơi tập trung virus và sự lây lan bệnh có thể thực hiện qua việc sử dụng chung nguồn nước uống bị ô nhiễm hoặc dòng chảy sông suối cũng có thể mang virus cúm từ vùng này đến vùng khác Hay qua không khí cũng có thể xảy ra lây nhiễm

• Nhiều bằng chứng được xác định trong phòng thí nghiệm cho thấy, virus có thể phục hồi từ lòng đỏ và lòng trắng trứng của những con gà bệnh Do vậy, cần chú ý tới cả những nguy cơ từ trứng của gà bệnh

• Virus cúm lây lan mạnh trong điều kiện môi trường độ có ẩm độ cao và nhiệt độ lạnh Virus cúm cư trú trên các loài thủy cầm di cư (cò, ngỗng trời, vịt trời…) nên sự lây lan của bệnh rất khó kiểm soát

Thực tế trong thời gian qua các ổ dịch xảy ra là do người ta mua gà mắc bệnh ở chợ về ăn, làm lây cho đàn gà nuôi trong gia đình,

mua ngan giống nhiễm bệnh làm mắc bệnh ở đàn gia cầm địa phương, hoặc có thể lây qua những người tiếp xúc với gà mắc bệnh nhưng không được khử trùng trước khi rời ổ dịch

25.1.3 H5N1 rất nguy hiểm

Khả năng đột biến rất nhanh có xu hướng thu nhận gen của các virus cúm gây bệnh ở các loài khác và tái tạo tổ hợp gen để tạo

thành dạng phụ (subtype) mới Khi một tế bào bị nhiễm bởi hai

virus khác nhau, virus mới được tạo ra có thể là một hỗn hợp của hai virus “cha– mẹ”

– Bộ gen của virus cúm gà gồm: HA, NA, NS, NP, M, PB1, PB2,

PA

– Hiện nay ta đã biết có 15 subtype H, 9 subtype N và 2 subtype

NS Sự kết hợp giữa H và N sẽ tạo ra rất nhiều subtype khác nhau với các khả năng gây bệnh không giống nhau, H5 và H7 là những loại có độc lực rất cao

– Việc virus cúm tái tổ hợp thành một virus có tính chất khác xảy ra rất dễ và rất nhanh

Ví dụ: Năm 1997 ở Hongkong một virus H5N1 mới được tạo ra

do lấy phần H5 của virus H5N1 ở con ngỗng, phần N1 lấy từ H6N1 của virus ở một con vật khác và phần còn lại của bộ gen ( NP, MA,

NS, PB1, PB2, PA) thì lấy từ virus H9N2 ở chim cút

H9N2 ở chim cút

H5N1 mới rất độc với gà H5N1 mới rất độc với người

Hình 25.2 Quá trình tái tạo và tổ hợp gen của các type cúm

25.1.4 Các yếu tố môi trường ảnh hưởng lên virus cúm gà

Các yếu tố như nhiệt độ, pH mạnh, những điều kiện không đẳng trương, sự khô ráo có thể bất hoạt virus Sau đây là một số yếu tố ảnh hưởng đến virus:

- Ở 60oC bị tiêu diệt trong 30 phút

- Ở 70oC chết trong vòng 15 phút

- Bị diệt ở pH < 5,0 và > 8,0, trong môi trường có áp suất thẩm thấu cao như nước muối và khi bị chiếu các tia cực tím, gamma

- Virus đã được xác định có mặt trong trứng và thịt của gia cầm

- Có thể tồn tại trong máu và gà ướp đông lạnh 3 tuần

- Trong phân nó có thể sống được tối thiểu 35 ngày ở nhiệt độ

400C Virus có thể sống được nhiều ngày trong thịt gà ở điều kiện nhiệt độ môi trường bình thường và sống đến 23 ngày nếu để thịt trong tủ lạnh

- Là virus có vỏ bọc nên nhạy cảm với các chất tẩy rửa và dung môi hữu cơ

- Virus cũng bị phá hủy bởi các chất sát trùng như formol, β–

propilactone, phenol, glutaraldehyde, cloramine B…

23.2 DIỄN BIẾN TÌNH HÌNH DỊCH CÚM GÀ TRÊN THẾ GIỚI

Đại dịch cúm gà đã lan nhanh hoành hành ở các nước châu Á như Thái Lan, Hàn Quốc, Campuchia, Nhật, Đài Loan,… và một phần

ở các nước châu Âu

Theo Reuters, (26/1/2004) bệnh cúm gà đã lan rộng ở châu Á Tổ chức y tế thế giới (WHO) cho biết mức độ lan truyền này nhanh chưa từng thấy trong lịch sử

23.2.1 Tại Thái Lan

Bộ y tế cho biết, năm 2005 nước này đã có 10 người mắc bệnh cúm gà, bệnh cúm hiện đã lan ra 10 tỉnh của Thái Lan Chính phủ đã phải điều động tới 650 binh sĩ tới các trang trại ở tỉnh Supan Buri để

giúp nông dân tiêu hủy gà bệnh

Ngày 10/3/2005 dịch bệnh đã bùng phát ở tỉnh Uttaradit, chính quyền tỉnh đã ra lệnh giết 2.900 con gà tại các trang trại trong bán kính 1km từ trang trại có dịch cúm ở quận Muang Ngày 13/3/2005, lo ngại ngày càng tăng khi hơn 20.000 con gà tại huyện Sansai ở Chiang Mai bị chết

Kể từ ngày 1/12/2004, Thái Lan thông báo 12 người được khẳng định đã nhiễm cúm gà H5N1, tám người trong số này đã tử vong, bốn người đã phục hồi Có 21 người khác bị nghi nhiễm virus

23.2.2 Tại Indonesia

Bệnh cúm gà đã bùng phát ở đảo Giava và Bali từ tháng 9/2003 làm 4,7 triệu con gà chết Các quan chức bộ nông nghiệp Indonesia cho biết các chuyên gia vừa phát hiện một loại virus cúm chim ở hàng triệu con gà trên cả nước Chính phủ Indonesia cho biết, họ sẽ tiến hành điều tra kỹ hơn Phát ngôn viên bộ nông nghiệp Inđonesia cho biết họ sẽ xem xét kỹ lưỡng trước khi ra lệnh tiêu hủy gà hàng loạt ở các khu vực bị nhiễm

23.2.3 Tại Hồng Kông

Dịch cúm gà vào năm 1997 đã làm chết 6 người trong tổng số

18 người nhiễm (đó là lần đầu tiên virus H5N1 vượt qua ranh giới

loài, nhiễm từ gia cầm sang người), buộc chính quyền Hồng Kông phải giết trên 1,4 triệu con gà Dịch đã bùng phát trở lại khi một người đàn ông, sau khi du hành sang Phúc Kiến, Trung Quốc (vào tháng 1), đã chết vào ngày 16/2/2002 do nhiễm cúm gà H5N1

Các nhà khoa học lo ngại các trang trại gia cầm đông đúc ở Hồng Kông và các chợ bán gà sống có thể là môi trường thích hợp cho các dạng mới của loại virus H5N1

23.2.4 Tại Hàn Quốc

Vào ngày 15/12/2003, lần đầu tiên Hàn Quốc thông báo có một trại gà ở tỉnh Chuncheong nhiễm cúm Bệnh dịch đã nhanh chóng lây lan tới nhiều trang trại gia cầm ở 5 tỉnh khác Bộ nông nghiệp và lâm nghiệp Hàn Quốc cho biết, xét nghiệm gần đây đối với gà bị nghi nhiễm cúm đã cho kết quả dương tính đối với H5N1ø Tuy nhiên, vẫn chưa có thông báo gì về việc bệnh cúm gà lây sang người dân địa phương Gần 2 triệu con gà và vịt đã bị giết rồi đem chôn, nhằm ngăn chặn sự lây lan của bệnh Chưa có một ai trong số 1.500 người tiếp xúc với gia cầm nhiễm bệnh thông báo các triệu chứng cúm Các quan chức bộ nông nghiệp nước này cho biết virus H5N1 lây lan nhanh với thời gian ủ bệnh 20 ngày

Hàn Quốc đã thực thi các biện pháp kiểm dịch chặt chẽ chẳng hạn như hạn chế sự di chuyển của người và động vật tại các trang trại bị ảnh hưởng trong vòng 30 ngày kể từ khi dịch bùng phát, tẩy uế các trang trại gà cũng như vườn thú để bảo vệ những loài chim hiếm

Dịch cúm gà ảnh hưởng tới Hàn Quốc kể từ năm 1996 Các quan chức nước này cho biết có rất ít khả năng dạng virus H5N1 ở nước này lây nhiễm sang người bởi phần lớn các dạng H5N1 không thể làm điều đó

23.2.5 Tại Bắc Triều Tiên

Ngày 28/03/2005 lần đầu tiên Bắc Triều Tiên chính thức xác nhận dịch cúm gia cầm bùng phát và cho biết hằng trăm ngàn con gà đã bị tiêu hủy để ngăn chặn dịch Hãng thông tấn Bắc Triều Tiên

(KCNA) cho biết có tới 3 trang trại nuôi gà ở thủ đô Bình Nhưỡng bị nhiễm bệnh

Ngày 06/04/2005 virus cúm gà H7 – dòng có khả năng gây bệnh cho người – vừa được tìm thấy ở Bắc Triều Tiên

27/4/2005 Tổ chức nông lương thế giới (FAO) thông báo đã dập tắt dịch cúm gia cầm H7 ở thủ đô Bình Nhưỡng Virus H7 đã được loại trừ khỏi 3 trại gia cầm nhiễm bệnh ở Bình Nhưỡng, bằng cách kết hợp tiêu hủy gần 218.000 con gà bệnh, tiêm phòng cho gà và thực hiện nghiêm ngặt công tác an toàn

23.2.6 Tại Nhật Bản

Vào cuối tháng 12/2003 dịch cúm gà đã xuất hiện ở nông trại Win – Win của thành phố Ato quận Yamaguchi ở miền nam nước Nhật Dịch đã giết chết 6.000 con gà, hơn 28.600 con gà đã bị tiêu hủy và chôn trong vài ngày tới Gà từ trang trại này sẽ không được xuất khẩu Bộ y tế và lao động Nhật Bản đã ra chỉ thị tăng cường quy chế giám sát bệnh đối với lợn, vì các chuyên gia y tế lo ngại rằng virus gây bệnh cúm gà có thể truyền sang cơ thể lợn và biến dạng thành loại virus gây bệnh cho người

Vậy là sau 79 năm kể từ khi dịch cúm gà lần cuối xảy ra tại Nhật vào năm 1925, tình trạng dịch lại bùng phát trở lại

Ngày 12/1/2004, các nhà chức trách Nhật Bản đã cho triển khai các biện pháp cần thiết nhằm ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh Bộ nông, lâm và ngư nghiệp của Nhật Bản cùng chính quyền quận Yamuchi đang điều tra nguồn gốc gây bệnh

23.2.7 Tại Đài Loan

Theo Hội đồng nông nghiệp Đài Loan gần 20.000 con gà tại một trang trại ở thị trấn Phương Uyên, huyện Chương Hoá, miền trung Đài Loan đã bị giết khi virus cúm gà H5N1 được tìm thấy ở một số con Các quan chức thuộc Cục điều tra sức khoẻ động thực vật thuộc Hội đồng cho biết dạng cúm trên được tìm thấy vào ngày 5/1, nó ít gây nguy hiểm hơn so với loại virus cúm gia cầm ở Việt Nam

Bên cạnh đó, họ đã phát hiện trại gà thứ hai bị nhiễm một dạng cúm gà nhẹ (H5N2) tại huyện Chiayi, 35.000 con gà đã bị giết ở đây Cúm gà đã tràn tới Chiayi hai ngày sau khi Đài Loan thông báo dịch cúm ở huyện Chương Hoá, cách Chiayi 100 km Li Shiyu, chuyên gia sức khoẻ động vật, cho biết virus tại hai trại gà trên giống hệt nhau và nghi ngờ chim di cư là thủ phạm lây truyền virus, cũng có khả năng là virus lây từ trại gà ở Chương Hoá sang Tuy nhiên, cúm gà dạng H5N1 chưa xuất hiện tại nơi đây

Các quan chức Đài Loan cho biết cần phải thận trọng bởi vùng lãnh thổ này là nơi trú đông của khoảng 30.000 con chim di cư từ Siberia Trên đường tới Đài Loan chúng có bay qua Hàn Quốc và Nhật Bản là hai quốc gia đã có dịch cúm, phân của chúng có thể dễ dàng lây truyền virus

Hội nông nghiệp Đài Loan cũng tăng cường kiểm tra thịt gà tại các khu chợ bởi đây cũng có thể là ổ lây lan virus Một số trang trại đã giăng lưới cá để ngăn chặn sự xâm nhập của các loại chim di cư vào trang trại

23.2.8 Tại Lào

Bounlom Douangngeun, giám đốc trung tâm sức khoẻ động vật quốc gia Lào cho biết, virus cúm gà đã xuất hiện và tập trung ở 5 quận của Vientiane, có khoảng 40.000 con gia cầm bị giết Bên cạnh đó, Pachone Bounma, một quan chức cấp cao thuộc Bộ nông nghiệp thông báo (chưa được khẳng định) về đợt dịch tiêu chảy tại một trang trại ở tỉnh Champasal, Nam Lào

Lào nằm giữa Việt Nam và Thái Lan – hai quốc gia có người tử vong do cúm gà H5N1, nhưng Lào vẫn chưa biết dạng virus đang hoành hành ở đây Hôm 28/1/2004 chính phủ Lào đã thừa nhận sự tồn tại của cúm gà tại nước này song phủ nhận đó là dạng H5N1 Sau đợt dịch ở Vientiane, một đợt dịch mới lại tiếp tục xuất hiện tại một trại gà ở ngoại ô Vientiane

Cho tới nay, vẫn chưa có người nào bị nhiễm bệnh ở Lào Tuy nhiên các chuyên gia quốc tế lo ngại chính phủ Lào có thể đang che đậy quy mô của dịch bệnh

23.2.9 Tại Campuchia

Mẫu gà chết tại các tỉnh Siem Reap, Kandal và Takeo vào ngày 21/2/2004 có kết quả là do virus H5N1 Cục trưởng Kao Phao cho biết đã phát hiện mười đợt dịch cúm gia cầm trên toàn quốc

Các chuyên gia lo ngại bệnh cúm gia cầm có thể sẽ lây lan mạnh hơn do nước này nằm giữa Việt Nam và Thái Lan Đến năm

2004, thủ đô Phnom Penh đã có hai đợt dịch, tỉnh Kandal ba đợt, tỉnh Siem Reap hai đợt, và tỉnh Takeo giáp Việt Nam ba đợt Đã có 14.231 con gà đã chết do cúm, và 6.000 con nữa đã bị giết

Để ngăn chặn dịch bệnh tràn vào Campuchia, các quan chức nước này đã cấm nhập gia cầm từ Thái Lan và Việt Nam Các nhà chức trách nước này đã tống giam 10 người do nhập khẩu trứng vịt từ Việt Nam Họ bị bắt tại tỉnh Takeo ở miền nam Campuchia

23.2.10 Tại Pakistan và Bangladesh

Trong tháng 1/2003, khoảng 22 trẻ em đã chết do nhiễm cúm ở

6 bệnh viện tại thành phố cảng Karachi (Pakistan), bác sĩ đã nghi ngờ các ca tử vong đó có liên quan tới cúm gà Bên cạnh đó, còn có

230 người được đưa tới bệnh viện ở Karachi do có liên quan tới viêm phổi 27/1/2003, chính phủ Pakistan đã bác bỏ lời khẳng định của hiệp hội gia cầm rằng cúm gà đã làm chết 3,5 triệu gia cầm ở Karachi trong 3 tháng qua Abdul Maroof Siddiqui, thuộc Hiệp hội gia cầm Pakistan khẳng định dịch cúm gà bùng phát vào tuần cuối của tháng 10 tại nước này, ảnh hưởng tới hơn 2.000 trại gia cầm ở Karachi

Ngày 28/1/2003, các nhà chức trách Bangladesh đã ra lệnh điều tra việc hàng nghìn con gà bị chết tại huyện Gazipur ở miền bắc, cách thủ đô Dhaka 32km Bangladesh cũng đã cấm nhập khẩu gà từ Pakistan, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia, Đài Loan, Malaysia, Nhật Bản và Hàn Quốc nhằm ngăn chặn cúm gà Lính biên phòng cũng đã được lệnh tăng cường kiểm soát đối với hoạt động buôn lậu gà và trứng gà từ Ấn Độ Bangladesh mỗi năm nhập khẩu tới 1,5 triệu con gà 1 ngày tuổi từ 9 nước Châu Á để nuôi trong các trang trại

23.2.11 Tại Hà Lan

Kể từ khi dịch cúm gà bùng nổ hồi cuối tháng 2/2004, chính phủ Hà Lan đã phải ra lệnh giết 11 triệu con gà (chiếm 10% số gà ở trong nước) Căn bệnh này khiến gia cầm chết nhưng thường không gây nguy hiểm cho người Đã có hơn 50 nhân viên y tế nhiễm bệnh nhưng biểu hiện duy nhất là nhiễm trùng nhẹ ở mắt, và phục hồi rất nhanh

Vị bác sĩ thú y 57 tuổi, qua đời ngày 17/4/2004, là trường hợp đầu tiên bị viêm phổi và tử vong khi nhiễm bệnh cúm gà ở Hà Lan (ông bị ốm 2 ngày sau khi tới làm việc cho một trang trại nhiễm dịch cúm)

Theo ước tính, virus cúm gà đã gây nhiễm cho 243 trang trại ở Hà Lan Họ đã phải giết bỏ hơn 18 triệu gia cầm nhằm ngăn chặn dịch lan rộng

Do số bệnh nhân gia tăng nhanh chóng, Bộ y tế Hà Lan đã quyết định áp dụng các phương pháp phòng ngừa để ngăn chặn khả năng xuất hiện chủng bệnh nặng hơn Loại virus ở Hà Lan có vẻ lành tính hơn ở các nước khác Tuy nhiên, các cơ quan y tế nước này vẫn

lo ngại rằng nếu bệnh nhân bị nhiễm cùng lúc cả hai loại virus cúm gà và cúm người thì các tác nhân gây bệnh có thể đột biến và trở thành dạng virus giết người

Vì vậy, tất cả các đối tượng đã tiếp xúc với gia cầm bị cúm sẽ được dùng thuốc kháng virus và tiêm chủng phòng cúm người Các chuyến tàu chở gia cầm từ Hà Lan cũng đã bị hoãn lại

Bộ nông nghiệp Hà Lan đã quyết định giết vịt ở Lopik, tỉnh miền trung Utrecht, sau khi xét nghiệm máu cho thấy dấu hiệu của kháng thể virus cúm vào ngày 14/3/2003 Chính phủ Hà Lan đã quyết định tiêu hủy toàn bộ 22.000 con gà ở một trang trại ở Eemsmond thuộc vùng đông bắc của nước này, sau khi mẫu máu lấy ở đó có kháng thể chống virus

23.2.12 Tại Bỉ

Ngày 16/4/2003, Bỉ phát hiện ổ cúm gà đầu tiên tại trang trại Meeuwen – Gruitrode, ở phía đông LimBurg Việc xuất khẩu gà tươi

sống và trứng đã bị cấm; việc vận chuyển gia cầm và sản phẩm gia cầm trong nước cũng bị đình chỉ Chính phủ Bỉ đã quyết định giết khoảng 250.000 con gà trong bán kính 3 km xung quanh trang trại Meeuwen – Gruitrode Tuy nhiên, bệnh lại tiếp tục xuất hiện ở một trang trại gần đó Đã có khoảng 1,5 triệu con gà buộc phải đem tiêu hủy khi người ta phát hiện ra 6 chuồng có loại virus này Theo phát ngôn viên của cơ quan an toàn thực phẩm quốc gia Bỉ (AFSCA), nước này vừa phát hiện thêm 2 con gia cầm bị nghi ngờ nhiễm cúm gà Bệnh cúm gà có sức lây lan cao đã tràn vào Bỉ từ nước láng giềng Hà Lan Các nhà chức trách Bỉ đã khuyên mọi người khi tiếp xúc với gia cầm cần uống thuốc chống virus Bỉ cũng đã cấm xuất khẩu gà sống, đình chỉ hoạt động chuyên chở gia cầm và các sản phẩm gia cầm

trong phạm vi cả nước khi có dịch

23.2.13 Tại Mỹ

Ngày 11/2/2003, các quan chức bang Delaware khẳng định vừa phát hiện virus cúm gà ở một đàn gà thứ hai tại hạt Sussex Virus gây bệnh cũng là H7 – thủ phạm buộc các nhà chức trách phải cho giết 12.000 con gà vào hôm 7/1/2003 trong đợt dịch thứ nhất tại một trang trại ở hạt Kent cách đó 8 km Cũng trong ngày 11/2, các quan chức bang đã xác định virus cúm gà ở Kent là H7N2

Ngay lập tức, nhiều biện pháp phòng ngừa đã được tiến hành như hoạt động buôn bán gia cầm bị cấm, 74.000 con gà tại 3 khu chuồng ở trang trại trên đã bị giết để ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh, 74 trang trại trong bán kính 10km từ trang trại có dịch đang được cách ly cho tới khi có thông báo thêm Gà trên 21 ngày tuổi tại những trang trại trên sẽ được kiểm tra 10 ngày 1 lần để dò virus, các

xe tải chở thức ăn gia cầm chỉ được giao cho một trang trại trong mỗi chuyến

23.2.14 Tại Canada

Một dạng virus cúm gia cầm lây lan cao đã tràn tới trang trại Loewen Acres ở Abbotsford giết 18.000 con gà bệnh, và chỉ vài tuần sau virus cúm đã tràn tới trang trại thứ hai tại tỉnh Bristish Columbia ở Canada buộc nhà chức trách phải cho giết 36.000 con gà

và tăng cường các biện pháp kiểm tra để ngăn chặn sự lây lan dịch bệnh Cả hai trang trại này đều bị ảnh hưởng bởi virus cúm H7N3 Dạng H7N3 giết gần 100% gia cầm mà nó lây nhiễm, song ít nguy hiểm đối với người Cả hai trang trại này đều đã bị cách ly Chính quyền tỉnh tuyên bố thiết lập một vùng kiểm soát rộng lớn nhằm hạn chế sự vận chuyển của mọi loại gia cầm, trứng và vật nuôi Nông dân phải xin giấy phép mới được vận chuyển gia cầm ra khỏi vùng kiểm soát trải dài từ dãy núi North Shore giáp với Mỹ và thành phố Hope Các trang trại trong bán kính 10 km cũng được khảo sát để phát hiện virus

23.3 DIỄN BIẾN TÌNH HÌNH DỊCH XẢY RA Ở VIỆT NAM

Ởû nước ta, dịch cúm gà được phát hiện lần đầu tiên ở các tỉnh phía Bắc, cụ thể, ngày 24/6/03 tại Hà Nội rồi lan ra các tỉnh như Vĩnh Phúc Dịch cúm gà bùng phát từ tháng 12/2003 tại trại gà giống Chương Mỹ (Hà Tây), lan rất nhanh ra 2.574 xã, phường, 381 huyện, thị thuộc 57 tỉnh, thành phố trong cả nước Theo tin nhanh của Thông tấn xã Việt Nam đến ngày 7/2/2004 có 64 tỉnh thành trên cả nước xuất hiện cúm do vi khuẩn H5N1 Tính đến ngày 28/2/2004 tổng số gia cầm phải tiêu hủy đã lên tới 38 triệu con

Ngày 27/01/04 UBND TPHCM đã có cuộc họp khẩn với các ban ngành, sở NN & PTNT cùng với các quận–huyện để triển khai kế hoạch phòng chống dịch cúm gia cầm cũng như công tác tiêu hủy đàn gia cấm của TP trong thời gian tới: “Chúng ta phải nhanh chóng khống chế cúm gà và đặc biệt bằng mọi cách không để bệnh tiếp tục lây sang người”

Tình trạng người chết do virus cúm A tăng lên Người ta đang tìm hiểu xem đó có phải là một biến thể của virus cúm gà hay không và có hay không giả thiết cúm gà có thể lây từ người sang người Báo cáo của Bộ y tế 2/2/2004 cho biết số người nghi nhiễm cúm

A vẫn tiếp tục gia tăng, đặc biệt là ở các tỉnh phía nam Toàn quốc đã có hơn 70 ca nghi nhiễm, trong đó có 21 người tử vong Tuy nhiên, mới có 11 mẫu bệnh phẩm cho kết quả dương tính với H5N1 Số bệnh nhân này sống ở 7 tỉnh, thành phố

Theo ông Bùi Quang Anh, Cục trưởng Cục thú y thì từ ngày 1/12 – 20/12 /2004 dịch đã xảy ra ở bảy xã, phường thuộc bảy, quận huyện của sáu tỉnh phía nam với số lượng bị tiêu hủy là 3.840 con gà; 3.815 con vịt, ngan, ngỗng và 3.000 chim cút Kết quả xét nghiệm ở các tỉnh Bạc Liêu, Cần Thơ, Trà Vinh, Hậu Giang, Bình Phước cho thấy gia cầm chết đều dương tính với virus cúm H5N1

Điều đáng lo ngại là tình hình dịch bệnh trong tháng 12 lại tăng gấp nhiều lần so với tháng 11/2004 Cục thú y cảnh báo dịch bệnh đang có nguy cơ phát sinh, lây lan, đặc biệt là trong thời gian Tết nguyên đán

Đến 18/2/2004 đã có trên 220 người nhiễm vi rút, 38 người tử vong, 123 người ra viện

Từ ngày 16/12/2004 đến ngày 25/3/2005 có 28 trường hợp mắc bệnh cúm tại 15 tỉnh/thành phố, trong đó có 15 trường hợp tử vong Năm 2005 người ta đã xét nghiệm vịt ở Hậu Giang và có kết quả 50% số vịt dương tính với H5N1 Nhà nước đã đưa ra chủ trương cấm mua vịt “chạy đồng” nhưng việc thực thi gặp nhiều khó khăn

23.4 CÁC ẢNH HƯỞNG CỦA DỊCH CÚM GIA CẦM LÊN MÔI TRƯỜNG

23.4.1 Ảnh hưởng của virus cúm lên môi trường (nói chung)

Trong thời gian qua, công tác chống dịch diễn ra rất cấp bách với lượng gia cầm tiêu hủy rất lớn Đa số các địa phương có dịch gia cầm đã tổ chức việc thu gom và chôn lấp xa khu dân cư Song qui trình chôn lấp, qui cách hố chôn, các biện pháp an toàn về môi trường nhiều nơi còn chưa đảm bảo, một số địa điểm đã xuất hiện tình trạng ô nhiễm môi trường

Theo báo cáo một số địa phương, có một số hố chôn gần nguồn nước mặt, gần trục đường giao thông, nơi đi lại của nhiều người và phương tiện giao thông, nilông lót chống thấm mỏng không đảm bảo, đất phủ trên hố chôn ít Mặc dù, ban chỉ đạo chiến dịch đã có những hướng dẫn về chôn lấp nhưng việc chôn lấp vẫn chưa đạt yêu cầu Thực tế cho thấy tình trạng hố chôn lấp chưa đáp ứng qui định

nghiêm ngặt về chôn lấp chất thải hợp vệ sinh ở các khâu xử lý đáy hố chôn lấp, hệ thống thu nước rò rỉ, hệ thống kiểm soát khí thải Các hố chôn lấp có chiều sâu thường từ 2–3m, có nơi thực hiện lót đáy hố bằng nilon, có nơi lại thay bằng lớp vải bạt và cá biệt có nơi không có lớp lót đáy Do vậy, nhiều hố chôn bốc mùi hôi thối, nguy cơ tiềm tàng gây ô nhiễm môi trường đất, không khí, nước mặt, nước ngầm dễ xảy ra, ảnh hưởng đến sức khoẻ cộng đồng Ở một số nơi, người ta không chôn mà đốt xác gia cầm Điều này cũng gây ra ô nhiễm không khí nhưng hậu quả ít hơn so với việc chôn xác gia cầm

23.4.2 Ô nhiễm môi trường không khí

23.4.2.1 Mùi

Do chưa ý thức được tác hại của dịch bệnh và lúng túng trong công tác tiêu hủy nên người dân vứt xác gà, vịt chết xuống các kênh rạch Với khí hậu nóng, việc phân hủy xác gia cầm xảy ra mạnh, bốc mùi làm ô nhiễm không khí

Môi trường tại các hố chôn lấp tập trung thường không tốt: phát sinh mùi hôi thối trong những ngày đầu mới chôn lấp mà nguyên nhân chủ yếu là xác gia cầm bị phân hủy gây hiện tượng đất bề mặt hố phù lên sau đó hạ thấp dần gây nứt nẻ đất làm thoát khí bốc mùi hôi Các chất khí này và những mẫu bệnh có khả năng phát tán đi xa và ảnh hưởng trực tiếp đến khu dân cư gần đó

Ở một số địa phương như Đồng Nai, Bình Dương, Tiền Giang, Long An, đều xảy ra tình trạng người dân cứ đào hố vứt gia cầm xuống rồi lấp đất vội vàng, hay nhiều xác gà còn vứt bừa bãi ra đường cho nắng mưa tiêu hủy,

Đáng lo ngại là một số nơi ở ĐBSCL do chưa ý thức được tác hại của dịch bệnh và lúng túng trong tổ chức tiêu hủy nên người dân vứt xác gà, vịt chết xuống các kênh rạch

Bà con sống ở xã Nhơn Đức (Nhà Bè), xã An Phú (Củ Chi), xã Quy Đức (Bình Chánh) TPHCM phản ánh tình trạng các hố chôn lấp gia cầm bốc mùi hôi thối Nhưng điều đáng lo ngại hơn là khi mùa mưa đến, các hố chôn gà này mới có cơ hội để chuyển tất cả mọi mùi

hôi nồng nặc và mầm bệnh lên trên mặt đất, gây ô nhiễm môi trường nước mặt, môi trường không khí Mùi các khí H2S, NH3, CH4, từ hố chôn ga, tác động lên đường hô hấp, gây đau đầu, viêm kết mạc, mất ngủ, đau mắt, suy hô hấp Với nồng độ cao chúng cản trở sự vận chuyển oxy, làm hại các mô thần kinh, có thể gây tử vong

23.4.2.2 Các khí độc

Ở các hố chôn lấp do nhiệt độ không khí cao nên quá trình phân hủy yếm khí xảy ra mạnh và lượng khí thải phát ra nhiều, thường có các khí độc như: NH3, CO2, H2S, CH4,… Trong đó, CO2 và

CH4 chủ yếu được sinh ra từ quá trình phân hủy thành phần chất hữu

cơ có trong hố Các chất này nếu với hàm lượng cao, sẽ gây ô nhiễm không khí (thường là mùi hôi thối khó chịu) ảnh hưởng đến đời sống và sức khoẻ của người dân xung quanh Các khí này không thật nguy hiểm cho môi trường (vì so với các nguồn phát sinh khác như đốt nhiên liệu thì nguồn phát sinh CO2, CH4,… không đáng kể) Tuy nhiên, nó lại có đóng góp vào tác nhân gây hiệu ứng nhà kính Độc

do H2S gây ra cũng rất nguy hiểm cho hô hấp

Bảng 25.2 Các khí đặc trưng sinh ra từ bãi chôn lấp gia cầm

(Nguồn trang web www.google.com )

23.4.3 Môi trường đất

Môi trường đất có thể bị nhiễm độc do sự lan truyền các chất ô nhiễm từ môi trường không khí, nước bị ô nhiễm hay từ xác gia cầm tồn tại lâu dài trong đất, làm cho nồng độ các chất độc tăng lên, vượt quá mức an toàn và gây ra ô nhiễm Sự xâm nhập của độc chất vào môi trường đất bị ảnh hưởng do hoạt tính của keo đất và dung dịch đất Mặt khác, các hố chôn gà chết khi bị phân hủy tạo ra các chất hữu

cơ, canxi, xương, mùi, các khí độc như H2S, NH3, CO2,… Đặc biệt, cả các

vi trùng gây bệnh, nên cần phải có những biện pháp thích hợp để xử lý Thông thường các hố chôn lấp phải có đường thoát nước rác riêng dẫn ra nơi xử lý, nếu không chúng sẽ ngấm vào trong đất, phát tán ra môi trường xung quanh (môi trường không khí, nước mặt, ngầm…)

Nước rỉ từ các bãi chôn lấp có tải lượng ô nhiễm chất hữu cơ rất cao (thông qua chỉ số COD, BOD và chứa các mầm virut và bào tử H5N1) Nước rỉ này sẽ ngấm xuống đất gây ô nhiễm đất, nước ngầm Cái cơ bản là vi khuẩn gây bệnh H5N1 vẫn còn tồn tại trong môi trường đất rất lâu, hàng chục ngày sau, trong điều kiện độ ẩm thích hợp, và đây chính là nguồn lan truyền ô nhiễm virut gây bệnh

23.4.4 Ô nhiễm môi trường nước

23.4.4.1 Nước mặt

Cơ quan y tế cảnh báo nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và bùng phát dịch bệnh đường ruột do các hố chôn gia cầm bắt đầu đến kỳ phân hủy Các nhà chuyên môn còn cho rằng, mùa mưa chắc chắn hàng triệu xác gia cầm trong lòng đất sẽ lên tiếng

Sau khi tiến hành lấy mẫu quan trắc chất lượng môi trường nước mặt, nước giếng khoan khu vực lân cận nơi chôn lấp gia cầm, phân tích mẫu nước mặt cho thấy các thông số ô nhiễm: chất hữu cơ, các chất dinh dưỡng dao động từ 6 đến 27mg/l(BOD) và từ 0,07 đến 0,52mg/l (NH4) Đối chiếu tiêu chuẩn TCVN 5942–1995 cho thấy nếu sử dụng nguồn nước này cho sinh hoạt thì cần phải được xử lý Chỉ tiêu phân tích vi sinh (Coliform): dao động từ 4.000 đến 20.000 MPN/100ml, vượt tiêu chuẩn quy định rất cao

Tuy nhiên, mẫu lấy ở một số nơi lại không có dấu hiệu ô nhiễm, chẳng hạn như mẫu giếng khoan tại xã Long An, Châu Thành cách hố chôn 18.000 con gia cầm 50m thì không có dấu hiệu ô nhiễm Người dân không được hướng dẫn qui cách hoặc do không tuân thủ các qui tắc khi xử lí gia cầm nhiễm bệnh, đã vứt bừa bãi gà chết xuống sông ngòi và ao hồ, do đó khi xác phân hủy, dịch bệnh sẽ phát tán và theo dòng nước lan rộng đến nhiều khu vực khác Trước mắt là ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt, sức khoẻ của bà con địa phương khi họ sử dụng nguồn nước từ các sông rạch để nấu ăn và tắm giặt Một lý do nữa là các hố chôn lấp ở gần nước mặt nên nước rò rỉ từ các hố chôn này làm ô nhiễm nguồn nước Các bãi chôn lấp không đạt tiêu chuẩn, gây ô nhiễm mùi và ô nhiễm nguồn nước mặt cũng như nước ngầm một cách nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến ngành chăn nuôi thủy sản và nông nghiệp

Sở tài nguyên môi trường TPHCM đã giám sát và lấy mẫu nước tại các kênh rạch ngoại thành và nước dưới đất ở các bãi chôn lấp gia cầm nhằm đảm bảo nguồn nước không bị ảnh hưởng, kịp thời phát hiện và xử lí nếu xảy ra sự cố ô nhiễm, tránh phát tán dịch bệnh vào nguồn nước

23.4.4.2 Nước ngầm

Theo đánh giá nguy cơ ô nhiễm nước ngầm từ các hố chôn lấp gia cầm là rất cao, đặc biệt vào mùa mưa Như ta đã biết, hàm lượng protein trong gia cầm và các sản phẩm gia cầm rất cao, mặt khác hàm lượng nước trong thịt gia cầm chiếm tới 70–80% Bởi vậy, trong quá trình phân hủy, một lượng lớn nước thải có hàm lượng chất thải cao tạo ra nguy cơ ô nhiễm nước ngầm gần khu chôn lấp Nước ngầm khu vực xung quanh bị ô nhiễm chủ yếu do nước rửa chuồng, chuồng nuôi trại nuôi bị dịch, nước thải sinh ra trong quá trình phân hủy gia cầm phát tán ra bên ngoài hố chôn do lót đáy không kỹ, hoặc không lót đáy Nồng độ các chất ô nhiễm trong nước này rất cao, có thể so sánh với nước rác rò rỉ từ hố chôn Thời gian phân hủy gia cầm trong hố có thể tới một năm nên nguy cơ ô nhiễm là rất lớn Như vậy, vấn đề xử lý lượng nước thải sinh ra cần phải được xem xét

Tuy nhiên, tốc độ gia nhập của các chất ô nhiễm vào nước ngầm phụ thuộc vào đặc điểm địa chất nơi chôn lấp, biện pháp xử lý đáy hố và thời gian chôn lấp

Do nhiều hố chôn gia cầm không thực hiện đúng qui định về vệ sinh môi trường và đề phòng những cơn mưa đầu mùa có thể làm cho đất lượng nguồn nước xấu đi Theo đánh giá bước đầu của các cơ quan chuyên môn, nguồn nước bị ô nhiễm chủ yếu ở huyện Bình Chánh, Nhà Bè và Quận 7 vì đây là các vùng đất thấp Nhiều hộ dân ở đây vẫn dùng nước giếng, nước sông rạch và họ không biết rằng sau khi có hàng tấn xác gia cầm dưới đất thì nguồn nước bị ô nhiễm, sức khoẻ họ bị đe doạ, thậm chí là cực kỳ nguy hiểm Ở các tỉnh mới chỉ quan tâm tới các biện pháp khống chế dịch mà không chú ý tới khả năng ô nhiễm nước ngầm từ các hố chôn và các sông rạch có gà chết Đối với khu vực Miền Trung, do đây là vùng đất cát, nên nước rò rỉ từ hố chôn lấp xuống nước ngầm sẽ rất nhanh Hơn nữa, người dân ở khu vực dùng nước mặt hoặc nước giếng khoan cũng chỉ ở độ sâu 10m, nên khả năng ô nhiễm, lây bệnh là rất cao

Nguồn nước mặt ở sông, hồ dễ bị ô nhiễm hơn nước ngầm, song hai nguồn nước này có quan hệ thẩm thấu với nhau, nên sự ô nhiễm là tương đương Đáng lo ngại nhất là các tỉnh Miền Trung hiện sử sụng trực tiếp nguồn nước mặt, hoặc giếng khoan Mà các giếng này chỉ sâu 10m nên ảnh hưởng rất lớn tới sức khoẻ người dân Trong các hố chôn gia cầm bị dịch còn chứa cả vi trùng gây bệnh Do vậy, cần phải có biện pháp thích hợp để xử lý, nếu không chúng sẽ bị ngấm trong đất, phát tán ra môi trường xung quanh Nguy cơ gây ô nhiễm nước ngầm tuỳ thuộc vào tính chất địa tầng ở từng nơi Điều này phải kiểm tra, xét nghiệm trên thực tế mới có kết quả chính xác được

23.5 ẢNH HƯỞNG CỦA VIRUS CÚM GÀ TỚI SỨC KHOẺ CỦA CON NGƯỜI

Bệnh cúm gà không chỉ lây bệnh cho gia cầm mà nó còn có thể lây sang cho cả người, tới nay đã có các bệnh nhân tử vong do virus H5N1 Điều đó cho thấy, virus này có ảnh hưởng nghiêm trọng đến con người Đơn cử như ở Việt Nam số người tử vong vì bệnh cúm đã

trên vài chục người, đó không phải là con số nhỏ trong khi đại dịch lại có khả năng bùng phát trở lại mỗi mùa lạnh hàng năm

Tuy nhiên, có một vấn đề đặt ra là có hay không việc lây nhiễm virus cúm H5N1 từ người sang người Nếu trường hợp này xảy ra thì có thể xem đây là một vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của cộng đồng trên toàn nhân loại Các ổ dịch sẽ là nơi thu hút ruồi nhặng và từ đây có thể phát tán nhiều loại bệnh liên quan đến tiêu hoá

Ngày 20/5/2005 Tổ chức y tế thế giới (WHO) vừa công bố một báo cáo dựa phần lớn vào cuộc nghiên cứu được tiến hành tại VN cho đến tháng 4/2005 với lo ngại virus H5N1 vẫn đang tiếp tục tiến hóa và đây sẽ là khởi điểm của đại dịch cúm trên toàn thế giới

Ngày 21/05/05, Cục thú y Việt Nam đã có văn bản công bố chính thức những bằng chứng cho thấy virus H5N1 ở Việt Nam chưa lây trực tiếp từ người sang người

Hình 23.3 Nhiễm bệnh cúm gà ở người

23.5.1 Sơ lược về bệnh cúm gà ở người

Bệnh dịch cúm type A có nguy cơ lan rộng và gây tử vong cho người Người bệnh sống trong vùng có nuôi gia súc, gia cầm bị nhiễm

bệnh hoặc tiếp xúc với người bị cúm rất dễ bị lây và nhiễm bệnh

Không giống như nhiều chủng khác của virus cúm gà, H5N1 có thể lây nhiễm sang người, gây bệnh nặng và gây tử vong Kết quả nghiên cứu di truyền của H9N2 cho thấy mối quan hệ gần như giống hệt nhau với các gen sao chép của H5N1 Nghiên cứu về phát sinh

loài chỉ ra rằng, H5N1 lây nhiễm sang người thực ra là H9N2 được bao quanh bởi vỏ của H5N1 ở chim (gồm cả gia cầm)

Virus cúm gà rất không ổn định và có khả năng đột biến rất nhanh, có khả năng lây nhiễm từ động vật này sang động vật khác Các nhà khoa học lo ngại là virus cúm gà có thể tiến hoá thành một dạng dễ lây từ người này sang người khác, làm lây bệnh nhanh chóng và là một bệnh nhanh chóng gây chết người

Điều có thể xảy ra, nếu một người nào đó bị nhiễm virus cúm người sau đó lại nhiễm virus cúm gà Hai loại virus này sẽ tái tổ hợp trong cơ thể bệnh nhân, gây ra một virus lai có thể lây lan nhanh từ người sang người Loại virus lai này loài người chưa bao giờ tiếp xúc,

vì vậy không có miễn dịch và có thể gây đại dịch như đã xảy ra đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918 – 1919, đã giết chết 40 – 50 triệu người trên toàn thế giới

23.5.2 Cách lây truyền

Virus H5N1 lây lan nhanh chóng tạo thành dịch cúm Virus này có thể sống ngoài môi trường 4 ngày ở nhiệt độ 220C và 30 ngày ở nhiệt độ 00C Nếu trong băng tuyết chúng có thể sống vô thời hạn dạng bào tử

Con người có thể bị nhiễm bệnh cúm qua tiếp xúc trực tiếp với gà hoặc phân gà mang mầm bệnh, hoặc các thức ăn mang mầm bệnh Vấn đề người mắc bệnh cúm gà và lây sang người khác có thể xảy ra hay không đang được xem xét

23.5.3 Triệu chứng của bệnh

¾ Bệnh cúm có nhiều thể lâm sàng Thể thường gặp là:

- Sau thời gian nung bệnh ngắn, khoảng một ngày, ít khi tới vài ngày, bệnh phát rất đột ngột

- Thân nhiệt tăng lên 390C – 400C ngay ngày đầu, kéo dài 3 –

5 ngày

- Kèm theo là mệt mỏi, đau nhức toàn thân, đau đầu như búa bổ, đau các cơ xương, khớp, chân tay rã rời, da khô nóng, mặt bừng

bừng, mắt chói, chảy nước mắt, sổ mũi, ngạt mũi, đau rát họng, có khi ho tức ngực, khạc đờm hoặc chảy máu cam, miệng đắng, buồn nôn, táo bón

¾ Xét nghiệm máu: bạch cầu giảm còn 4 – 5000/mm3, lympho

bào tương đối tăng trong công thức bạch cầu

¾ Sau thời gian đó, nhiệt độ giảm dần, có thể hạ nhanh xuống bình thường rồi vọt lên một ngày, gọi là nhiệt độ dạng V cúm Đồng thời triệu chứng toàn thân dịu dần trong 5 – 7 ngày

¾ Ở một số bệnh nhân cao tuổi: mệt nhược kéo dài, sự bình phục chậm

¾ Trong dịch cúm còn nhiều thể không rõ triệu chứng hoặc thể nhẹ giống như cảm lạnh: không sốt, chỉ hắt hơi, sổ mũi, ho

¾ Có thể gặp thể nặng, rất nặng do biến chứng hô hấp, tim mạch thần kinh Biến chứng hô hấp là chủ yếu và nặng nhất: viêm phổi tiên phát và thứ phát

• Viêm phổi tiên phát do bản thân virus cúm gà là nặng đặc biệt:

- Nhiệt độ không giảm vào ngày 3 – 5 mà tiếp diễn

- Kèm khó thở, thở gấp, tím tái, khạc đờm có khi lẫn cả máu

- Nhanh chóng dẫn đến suy hô hấp, suy tuần hoàn rồi tử vong Biến chứng đó gặp ở một số đại dịch Nếu virus đột biến và phối hợp với virus cúm người, virus mới sẽ lây từ người sang người giống như sự lây lan virus cúm người rất nguy hiểm cho loài người

• Viêm phổi thứ phát do vi khuẩn bội nhiễm gây nên liên cầu,

phế cầu, heamophilus influenzae, tụ cầu…, gặp ở những người cao tuổi,

người mắc bệnh mãn tính về phổi, tim, thận, thể hiện như sau:

- Bệnh cúm dịu được 2 – 3 ngày lại thấy thân nhiệt tăng lên

- Ho, thở gấp với các triệu chứng đông đặc phổi

- Khám và xét nghiệm máu thấy bạch cầu máu tăng 10– 5000/mm3, bạch cầu trung tính tăng

23.5.4 Điều trị

Điều cốt yếu trong điều trị cúm gà là phải tuân theo một lịch trình Các triệu chứng cúm có thể giảm khi nằm nghỉ ngơi và giữ nước tốt Việc phục hồi sức khỏe không nên thúc đẩy quá nhanh Ngoài ra, nếu để người bệnh trở lại các hoạt động bình thường quá nhanh có thể gây tái phát bệnh hoặc biến chứng

™ Các biện pháp phòng tránh bệnh

- Vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống

- Hạn chế tiếp xúc với nguồn bệnh: khi tiếp xúc với nguồn bệnh phải được trang bị bảo hộ, các trang bị bảo hộ gồm: mặt nạ, áo choàng, găng tay, mũ… Các trang bị bảo hộ đều phải được sản xuất theo tiêu chuẩn kỹ thuật đảm bảo ngăn ngừa sự xâm nhập của virus vào cơ thể con người Tuy nhiên, khi không có các trang bị bảo hộ thì vẫn có thể thay thế bằng các trang bị đơn giản khác Việc trang bị bảo hộ đối với nhân viên y tế khi vào vùng có dịch cúm gia cầm và những người dân sống trong vùng dịch là hết sức cần thiết

- Theo qui định của Bộ y tế, trong một số trường hợp nhất định, một số trang thiết bị bảo hộ sẽ được nhân viên y tế cấp phát và hướng dẫn sử dụng đến người dân Bên cạnh đó, những người dân sống trong vùng dịch cũng cần có các biện pháp tự phòng bệnh, tự trang bị khẩu trang, tăng cường vệ sinh cá nhân và sử dụng các loại thuốc sát khuẩn đường hô hấp

- Việc bảo đảm vệ sinh môi trường cũng phải được tiến hành thường xuyên Bên cạnh biện pháp tẩy uế chuồng trại nuôi gia cầm

mắc dịch, cần phun thuốc Cloramin B ở môi trường xung quanh khu

vực nhà ở, nếu cần thiết có thể phun thuốc trong từng gia đình

- Sau khi ra khỏi khu vực xảy ra dịch, nhân viên y tế mới được cởi bỏ trang bị và quần áo bảo hộ Các trang bị và quần áo bảo hộ được thay ra phải cho ngay vào túi nilon, buộc kín lại, sau đó ngâm vào dung dịch tẩy trùng và đưa về cơ sở y tế để tiêu hủy bằng cách đốt hoặc chôn

- Các gia đình nằm trong vùng có dịch cúm gia cầm hoặc có người thân bị mắc bệnh viêm phổi do virus cũng cần có biện pháp vệ sinh nhà cửa, các đồ dùng của người bị mắc bệnh cũng cần được ngâm vào dung dịch tẩy trùng 20 phút, sau đó giặt sạch phơi khô mới được đưa vào sử dụng

™ Tại các cơ sở y tế

- Phải bố trí phòng khám cách ly đối với những người có biểu hiện của bệnh

- Nhân viên y tế khi tiếp xúc với người nghi mắc bệnh cũng cần được trang bị bảo hộ như khi vào vùng dịch Sau khi khám bệnh phải rửa tay bằng dung dịch tẩy trùng

- Tại khoa điều trị phải bố trí các buồng bệnh cách ly, khi vào khu vực điều trị thì nhân viên y tế phải được trang bị quần áo bảo hộ

- Tại mỗi khu vực điều trị cũng cần bố trí một phòng được qui định dành riêng thay quần áo bảo hộ sạch Trước các buồng bệnh phải đặt các tấm chùi chân, nhân viên y tế phải chùi chân trước khi vào buồng bệnh và sau khi ra khỏi buồng bệnh

- Người bệnh khi được khám bệnh cũng phải đeo khẩu trang để tránh lây nhiễm sang nhân viên y tế, các nhân viên y tế cũng phải tuân thủ các qui định chuyên môn về việc đảm bảo vô khuẩn và sử dụng các trang thiết bị, quần áo bảo hộ theo nguyên tắc chống lây nhiễm chéo trong khu vực điều trị Tại trước mỗi buồng điều trị cần đặt một lọ cồn sát trùng để nhân viên y tế rửa tay ngay sau khi khám và tiếp xúc với người bệnh

- Khi đã xong công việc và cần ra khỏi khu vực điều trị cách ly, nhân viên y tế mới được cởi bỏ trang bị và quần áo bảo hộ Việc cởi bỏ trang bị và quần áo bảo hộ phải được thực hiện tại một phòng đã được dành riêng cho việc này

- Về nguyên tắc, tại các khu vực điều trị cách ly không cho phép người không có trách nhiệm có mặt tại đây Tuy nhiên, ở một số phòng bệnh chưa phải thuộc diện cách ly tuyệt đối, người bệnh

đang được theo dõi, chưa được chuẩn đoán, xác định thì những người tiếp xúc với người bệnh cũng phải được trang bị bảo hộ và tuân thủ các nguyên tắc bảo hộ như nhân viên y tế

- Tăng cường sức khỏe bằng cách ăn uống và luyện tập thể dục thể thao

- Khi có các biểu hiện bệnh như: sốt cao, đau đầu, đau cơ, đau họng, ho… cần đến ngay các cơ sở y tế để khám và điều trị

Hiện nay đã có thuốc chống cúm có thể vừa được dùng cho phòng ngừa người nhiễm cúm gà, vừa điều trị những người đã nhiễm

cúm gà Virus dường như kháng hai thuốc chống cúm cũ là amantadin và rinamtadin Tuy nhiên, các thuốc chống cúm mới hơn là tamiflu và relenza hy vọng sẽ có tác dụng và được cung cấp đầy đủ khi có dịch

xảy ra:

Riêng Tamiflu là loại thuốc chống virus có hiệu quả cao trong

điều trị cúm A và được Bộ y tế đưa vào phác đồ điều trị Tamiflu với tên hoạt chất là Oseltamivir của hãng dược phẩm Roche (Thụy Sĩ) là

loại thuốc chống virus có tác dụng ức chế virus cúm thông qua việc ức

chế men neuraminidase (N) Men N có tác dụng hết sức cơ bản trong

việc hạn chế sự phát tán của virus này trong cơ thể Khi người mắc cúm dùng loại thuốc này sẽ làm cho virus cúm không nhân lên và kìm hãm sự phát triển của virus

23.5.5 Biện pháp phòng ngừa (Trích quy định phòng chống

dịch cúm gia cầm – Bộ Y tế, 2003)

Trung tâm phòng chống bệnh Mỹ (CDC) khuyến cáo rằng: nên tiêm vaccin hàng năm, Vaccin nên được tiêm trước khi có dịch 2 – 6 tuần Điều này cho phép cơ thể có đủ thời gian hình thành miễn dịch Người lớn chỉ cần một liều vaccin hàng năm, nhưng với trẻ em dưới 9 tuổi mà chưa được miễn dịch trước đó thì nên tiêm 2 liều, mỗi liều cách nhau một tháng Vaccin trước mỗi mùa cúm gồm 3 chủng virus có khả năng dễ gặp nhất trong mùa cúm tới

Ngày 26/5/2005 Trung Quốc đã công bố hai loại vaccin mới có khả năng phòng ngừa hiệu quả sự lây lan của virus H5N1 giữa các loại gia cầm, thủy cầm và từ thủy cầm sang động vật và sang người

™ Lưu ý một vài người không nên tiêm vaccin cúm: (Trẻ

em dưới 6 tháng tuổi có hệ miễn dịch chưa hoàn chỉnh và không có lợi khi tiêm vaccin

¾ Vaccin là chế phẩm từ trứng gà, người bị dị ứng nặng với trứng hoặc các thành phần khác của vaccin thì không nên tiêm vaccin cúm Một biện pháp thay thế là họ có thể dùng một liệu trình

amantadin hoặc rimantadin cũng được dùng như một biện pháp bảo

vệ chống lại virus cúm

¾ Một số người có thể dùng amantadin và rimantadin khá hiệu quả, sau khi mùa cúm bắt đầu Thuốc này có hiệu quả với người bị tổn thương hệ miễn dịch, như bệnh nhân HIV giai đoạn cuối Hai loại thuốc này có hiệu quả 70–90% trong việc phòng cúm

¾ Một vài nhóm người chưa bị cúm gà cũng được khuyên dùng vaccin vì họ có nguy cơ bị các biến chứng do cúm:

- Tất cả những người 65 tuổi hoặc hơn, sức đề kháng yếu

- Những người điều trị nội trú hoặc tại bệnh viện và dễ mắc bệnh mãn tính

- Người lớn và trẻ em bị bệnh tim, phổi mãn tính, như hen phế quản

- Người lớn và trẻ em bị bệnh chuyển hóa mãn tính, như bệnh tiểu đường, rối loạn chức năng thận, cũng như thiếu máu nặng hoặc bệnh về máu bẩm sinh

- Trẻ em và vị thành niên điều trị liệu pháp aspirin dài ngày

- Phụ nữ có thai tháng thứ 2 hoặc 3 trong mùa cúm hoặc những phụ nữ đang phải chăm sóc bệnh nhân

- Người bị suy giảm miễn dịch, bao gồm người nhiễm HIV, bệnh nhân ung thư, người nhận ghép tạng, và những bệnh nhân dùng steroid, hóa trị liệu hoặc xạ trị

- Bất cứ người nào tiếp xúc với nhóm trên, như nhân viên chăm sóc, nhân viên y tế và các thành viên trong gia đình

- Du lịch nước ngoài

23.6 ẢNH HƯỞNG CỦA VIRUS CÚM GÀ ĐẾN NỀN KINH TẾ – XÃ HỘI

Dịch cúm gà xảy ra chủ yếu ở vùng nông thôn, các hộ gia đình chăn nuôi, nó đã làm chết một lượng gia cầm, kể cả lượng gia cầm bị giết do nằm trong vùng dịch, và bị nghi ngờ nhiễm cúm Trong đó, chịu hậu quả nặng nề và trực tiếp nhất là các hộ chăn nuôi gia cầm Làm thế nào để trả nợ và vay tiền ở đâu để phục hồi kinh tế gia đình sau dịch là hai nỗi lo lớn của các hộ này

Dịch cúm gia cầm xảy ra gây thiệt hại đến nền kinh tế Do một số nước lo ngại dịch cúm tràn vào nước mình, đã ra lệnh cấm nhập khẩu gà từ các nước có dịch, làm cho các nước có dịch bị ảnh hưởng nặng nề về kinh tế

Châu Á

Theo dự báo của Ủy ban Kinh tế và xã hội khu vực châu Á và Thái Bình dương thuộc Liên hiệp quốc, tốc độ tăng trưởng kinh tế trong khu vực sẽ tăng, mặc dù có dịch cúm gia cầm Tuy nhiên, tình hình trước mắt quả là tồi tệ với các doanh nghiệp xuất khẩu và đời sống của công nhân, nông dân liên quan tới con gà ở nhiều nước châu Á

Những tác động nghiêm trọng của dịch cúm gia cầm tới nền kinh tế đã xuất hiện ở Thái Lan, một quốc gia xuất khẩu gà lớn nhất châu Á Khi tình trạng dịch đang diễn ra trong những tháng đầu năm

2004 đã có hơn 3.000 container thịt gà đông lạnh từ mọi nơi trên thế giới bị đưa trở lại nước này Nhiều container gia cầm vẫn còn phải nằm chờ hơn một tháng tại cảng nội địa, không thể xuất khẩu, ngay sau dịch cúm gia cầm được chính thức khẳng định Mỗi container chứa khoảng 18 tấn thịt gà Ngoài thua lỗ do không bán được gà, một vấn đề mà các nhà xuất khẩu nước này đang đối mặt là không tìm đủ chỗ để chứa các container trong khi số phận của gà đông lạnh được xem xét Không có đủ kho bãi, gà đông lạnh sẽ nhanh chóng bị hỏng Họ còn phải chịu chi phí phát sinh để tẩy uế container nếu gà đông lạnh bị vứt bỏ, cộng với chi phí lưu kho bãi đến Tại thời điểm diễn

ra dịch cúm, mọi nơi trên thế giới đều “dị ứng” với con gà Mỗi năm, ngành công nghiệp gà của Thái Lan xuất khẩu khoảng 500.000 tất

thịt, đa phần là sang Nhật Bản và Liên minh châu Âu Doanh thu chiếm khoảng 1% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước Ảnh hưởng của cúm gà đã tác động không nhỏ đến nền kinh tế của Thái Lan

Trung Quốc là nước xuất khẩu gà lớn thứ 5 trên thế giới (sau Mỹ, Brazil, EU và Thái Lan) với khoảng 420.000 tấn/năm Gà chiếm 50% tổng lượng thịt xuất khẩu Cả hai quốc gia này nằm trong lĩnh vực buôn bán gia cầm quốc tế, giành giật thị phần với Mỹ, nước sản xuất, tiêu thụ và xuất khẩu gà lớn nhất thế giới Nhật Bản là thị trường nhập khẩu gà quan trọng nhất của Trung Quốc, mua 70% tổng lượng thịt gà xuất khẩu vào năm ngoái Tuy nhiên, cánh cửa của thị trường này đã khép lại khi Tokyo, EU chính thức cấm nhập gà từ Trung Quốc

Con gà xuất khẩu lao đao khiến cho toàn bộ ngành nông nghiệp cũng bị ảnh hưởng Sản lượng thịt gà giảm mạnh không chỉ ảnh hưởng tới công nhân mà còn giảm thu nhập của hơn 600 triệu nông dân Trung Quốc thuộc các ngành chăn nuôi gia cầm, trồng lúa mì, ngô và các loại ngũ cốc khác để chế biến thức ăn Nông dân Việt Nam cũng không thoát khỏi vòng ảnh hưởng đó Theo ước tính, Việt Nam có hơn 2.000 trang trại gia cầm nuôi khoảng 254 triệu con gà, vịt Ngoài ra, khoảng 80% trong tổng số 10 triệu hộ gia đình ở Việt Nam nuôi gà để lấy trứng hoặc phân bón lúa

Khi cúm gia cầm đã lan tới 39 trong tổng số 76 tỉnh của Thái Lan, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản – hai thị trường chính – cùng nhiều nước khác (trong đó có Singapore) đã cấm nhập gà từ nước này Phản ứng trước tình hình trên, cổ phiếu của Charoen Pokphand, công ty chế biến và xuất khẩu gà lớn nhất Thái Lan, đã giảm 15% Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp Thái Lan Newin Chidchob cho biết: “Cúm gà không chỉ ảnh hưởng tới xuất khẩu mà còn ảnh hưởng tới nông dân” Hơn 81.000 hộ nông dân sống bằng nghề chăn nuôi gà Khi không xuất khẩu được gà, đời sống của các công nhân cũng lâm vào cảnh khó khăn Dịch cúm châu Á là mối đe dọa rất thực đối với công nhân tại các công ty sản xuất các sản phẩm liên quan đến gà ở các quốc gia có dịch cúm xảy ra Khi phát hiện sự tồn tại của virus cúm H5N1 và sự lây nhiễm qua người thì các công ty