STRESS & BỆNH TẬT

Trong lịch sử loài người có nhiều mẫu chuyện liên quan giữa stress tâm lý và bệnh tật.

TÌNH HUỐNG

già, nên đã nói với cụ:

 Cụ ạ! cháu sẽ chết cùng ngày với cụ

người BS trẻ kia đã chết một cách đột ngột,

cụ lăng đi, và thều thào, thế sao già này

còn sống? Đoạn liệm đi rồi chết

ĐẠI HỌC Y DƯỢC

TPHCM

LÊ MINH THUẬN

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Thứ Tư, 30/04/2008, 08:28 (GMT+7) Họp báo về phiên họp Chính phủ tháng 4: Nóng với "sốt gạo" và "chạy chức"

 TT (Hà Nội) - Chợ "sốt gạo" và quan "chạy chức" là những nội dung lớn nhất

được hai bộ trưởng Cao Đức Phát (Bộ Nông nghiệp & phát triển nông thôn) và Trần Văn Tuấn (Bộ Nội vụ) trả lời trong cuộc họp báo về phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng tư, diễn ra ngày 29-4.

Nghe đọc nội dung toàn bài:

"Trước giờ dự cuộc họp báo này, tôi đi vòng quanh Hà Nội tìm hiểu thị trường gạo Mặc dù có rất nhiều điểm bán gạo của Tổng công ty Lương thực miền Bắc giữ giá bán như trước đây là 11.000 đồng/kg đối với gạo đủ tiêu chuẩn xuất khẩu,

nhưng vẫn có những cửa hàng treo biển đề giá 13.000 đồng/kg mà rất ít người mua Tôi chắc rằng chỉ một vài ngày tới, giá gạo trở lại bình thường như trước đây" - Bộ trưởng Cao Đức Phát khẳng định đầu cuộc họp báo

Cơ sở của khẳng định trên, ông Phát cho rằng vì các cơ quan hữu quan đã tìm rõ nguyên nhân và có giải pháp đúng, kịp thời Nguyên nhân là do tác động tâm lý

lo ngại tình hình giá lương thực thế giới tăng Cộng với một số cơ sở kinh doanh gạo đầu cơ, găm hàng Tác động thêm là thông tin không chính xác VN ngừng xuất khẩu gạo

VN từ nhiều năm trước, hiện nay và nhiều năm tới luôn đủ gạo đảm bảo cho mọi người dân, mọi nơi, mọi lúc không thiếu ăn Thậm chí ngay lúc này chúng ta

cũng đang dư thừa để xuất khẩu Tuy nhiên việc điều tiết xuất khẩu khi nhiều khi ít là do chúng ta cần lựa chọn phương án có lợi nhất cho nông dân Kế hoạch năm nay vẫn xuất khẩu 3,5 triệu tấn

 Không phát hiện đầu cơ

Ông Phát nói: khi TP.HCM sốt gạo thì gạo thực chất vẫn nằm trong kho của doanh nghiệp, trong bồ mỗi gia đình Ăn tuy không hết nhưng không ai muốn hoặc không dám bán ra, chỉ muốn mua vào Sự mất cân đối cung cầu khiến gạo sốt

 Giải pháp của Chính phủ, đầu tiên là thông tin kịp thời, đầy đủ tới nhân dân tình hình

thực tế đang rất dồi dào lương thực Bộ giao hai Tổng công ty Lương thực miền Bắc và miền Nam chở gạo đến các thành phố lớn Lập các điểm bán gạo, phục vụ ngày đêm cho nhân dân với giá rẻ như khi chưa sốt giá Danh sách các điểm bán gạo tại Hà Nội cũng vừa được chuyển đến văn phòng bộ chiều 29-4

Bộ trưởng đã làm việc với chủ tịch UBND TP Hà Nội, cho phép xe chở gạo vào TP trong mọi thời điểm để chứng minh cho người dân là gạo không thiếu Tính xa hơn, bộ cùng các cơ quan khác đang hoàn thiện kế hoạch hỗ trợ lương thực cho bà con khó khăn mùa giáp hạt hay thiên tai ở bất cứ đâu để chắc chắn không một người VN nào thiếu ăn

Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Cẩm Tú cho rằng một phần nguyên nhân của cuộc biến động giá gạo là do khả năng dự báo thị trường của chúng ta yếu kém Thông tin không đầy đủ, thiếu kịp thời Phương pháp, thiết bị xử lý thông tin cũng kém Sự cố sốt gạo này, theo ông Tú, không thuộc trách nhiệm của ai cả, chỉ do tự diễn biến xã hội mà thôi (?) Khi xảy ra vụ này, Bộ Công thương đã kết hợp với một số đơn vị tổ chức kiểm tra hiện tượng đầu cơ Với những doanh nghiệp lớn có trách nhiệm kinh doanh lương thực thì không thấy hiện tượng này Những doanh nghiệp không có chức năng kinh doanh gạo cũng chưa phát hiện găm hàng Và với các cửa hàng nhỏ lẻ thì có thể "găm một chút" nhưng cũng không đáng kể và không kiểm tra được Ngành quản lý thị trường chỉ có thể kiểm tra việc niêm yết giá và răn đe, khuyến cáo không được đầu cơ Tóm lại, không phát hiện được giới

kinh doanh đầu cơ Ông Tú nói: "Có thể người đầu cơ là chính mỗi chúng ta, với tâm lý mua gạo để dự trữ!"

… Nhận thức luận, …

Người duy nhất có giáo dục là

người đã học được cách học, là

người đã học được cách thích

nghi và thay đổi, là người nhận

ra rằng không có kiến thức nào là bền vững, chỉ có quá trình tìm tòi kiến thức mới tạo được cơ sở cho

sự bền vững

[Carl Roger]

STRESS & BỆNH TẬT

ĐẠI HỌC Y

DƯỢC TPHCM LÊ MINH THUẬN

DẪN NHẬP…

Trong lịch sử loài người có nhiều mẫu chuyện liên quan giữa stress tâm lý và bệnh tật

Trong quyển kinh thánh cựu ước (Book of

Acts), Ananias và vợ ông là Sapphira đã chết đột ngột do những vấn đề liên quan đến

stress Đối diện trước thánh tông đồ Peter, Ananias “ngã xuống và chết” ngay khi nghe thấy lời nói “Anh không phải nói dối với

người đời mà là nói dối với chúa.” Sapphira

đã chết 3 giờ sau đó khi thánh Peter xét

thấy sự đồng lõa trong lúc “kiểm tra linh

hồn”.

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Gần đây xem lại biên bản điều tra tại Los Angeles năm 1994 đã khám phá ra sự

gia tăng đột ngột nhiều cái chết, kể cả chết đột ngột, liên quan đến bệnh xơ

vữa tim mạch vào ngày động đất tại

Northridge năm 1994 Một cách ít đột

ngột hơn, nghiên cứu từ sau những năm

1960 đã chứng minh sự tương quan giữa những thay đổi quan trọng trong cuộc

sống của cá nhân và sự tấn công của

những kiểu bệnh tật khác nhau sau đó.

KHÁI NIỆM

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Stress là “phản ứng của con

người trước các sự kiện đang

đe dọa hay thách thức họ”

[Robert S Feldman (1997) Essentials of Understanding

Psychology (3rd edn) USA: The McGraw-Hill

Companies, Inc., pp.307-315].

KHÁI NIỆM

quả bất lợi hơn so với sự kiện tích

cực

[Sarason, Johnson, & Siegel, 1978; Brown & McGill,

1989]

What are some psychosocial risk factors?

Cardiovascular Disease

“Stress” là một thuật ngữ có liên quan

đến rất nhiều khái niệm và thao tác khác

nhau

[ (Appley & Trumbull, 1967; Dodge & Martin, 1970; Hinkle, 1973; Janis,

1958; Lazarus, 1966; Levine & Scotch, 1970; Moss, 1973; McGrath,

[Barbara S Dohrenwend & Bruce P Dohrenwend (eds) (1974) Stressful

Life Events: Their Nature and Effects USA: John Wiley & Sons, Inc.,

pp.1-5].

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

1 Tập trung chủ yếu vào một loại tình huống hay

kích thích gây stress đối với người bị phơi

nhiễm/expose thuộc phạm vi nhỏ hay lớn trong tiến trình đời sống tự nhiên

Các kích thích hoặc tình huống này, gọi là “biến cố/ life

event”, bao gồm trải nghiệm kết hôn, sinh con, ly dị và cái chết của một người thân yêu,….

1 Giả định rằng, các biến cố gây stress giữ một

vai trò trong bệnh căn/ etiology của các rối loạn tâm thể và tâm thần khác nhau; được thể hiện qua các cách tiếp cận lâm sàng và thực nghiệm.

Stress là chuyện bình thường ở đời;

nó là một phần tất yếu nảy sinh

trong các họat động của con người chúng ta.

[Hans Selye (1956)]

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Sự phơi nhiễm đối với stress làm tăng một số hormone của

tuyến thượng thận/adrenal glands , tim đập nhanh và

huyết áp lên, những chuyển biến rõ rệt về mức độ truyền xung điện ở da

(Mason, 1975; Selye, 1976).

Mặc dù vậy, sự phơi nhiễm không ngừng đối với stress làm

giảm sút toàn bộ chức năng sinh học của cơ thể (vì

hormone tiết ra liên tục).

⇒ dễ nhiễm bệnh hơn khi sự đề kháng vi trùng bị giảm sút

(Kiecolt-Glaser& Glaser, 1986; Schneiderman, 1983; Cohen,

Tyrrell, & Smith, 1993).

1 KHÁI NIỆM STRESS

Stress

sự đề nén của các tác nhân VẬT LÝ.

Năm 1914, WALTER

CANNON sinh lý học

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

 Có thể là nguyên nhân hoặc trở nên tồi tệ hơn do stress:

đau lưng, tim, da nổi mụn, khó tiêu, mệt mỏi và táo bón, thậm chí, liên quan đến cảm cúm thông thường nữa.

[Brown, 1984; Cohen, Tyrrell, & Smith, 1993]

 Các rối loạn này tạo nên từ sự tương tác của các trục trặc tâm lý, cảm xúc và sinh lý; phổ biến nhất là :

• Hành xử bất thường

stress cũng kém khả năng đáp ứng

với tác nhân gây stress mới

stress trong tương lai sẽ suy giảm

do hậu quả stress của quá khứ

[Echenrode, 1984; Glaser & Kiecolt-Glaser, 1994;

Avision & Gotlib, 1994]

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Hội chứng thích ứng chung

(GAS: General Adaptation Syndrome) HTC

Một tập hợp các phản ứng sinh lý như nhau

đối với stress xảy ra bất kể sự khác biệt

của các nguyên nhân gây stress.

[Hans Selye 1976]

 Mặc dù vậy, sự phơi nhiễm không ngừng đối với stress làm

giảm sút toàn bộ chức năng sinh học của cơ thể (vì

hormone tiết ra liên tục).

Qua thời gian, các phản ứng căng thẳng có thể thúc đẩy sự suy yếu của các mô, như mạch máu và tim chẳng hạn Kết cục, chúng ta dễ nhiễm bệnh hơn khi sự đề kháng vi trùng

bị giảm sút

(Kiecolt-Glaser& Glaser, 1986; Schneiderman,

1983; Cohen, Tyrrell, & Smith, 1993).

Nhiều cơn đau nhức nhỏ hơn có thể là nguyên nhân hoặc trở

nên tồi tệ hơn do stress: đau lưng, tim, da nổi mụn, khó

tiêu, mệt mỏi và táo bón, thậm chí, liên quan đến cảm cúm

thông thường nữa

(Brown, 1984; Cohen, Tyrrell, & Smith, 1993).

1 KHÁI NIỆM STRESS

1 KHÁI NIỆM STRESS

ĐỊNH NGHĨA

“Stress=K> trạng thái căng thẳng”, [Luật Hooke]

Triệu chứng thích nghi tổng quát (GAS), Là phản ứng sinh lý và tâm lý của con người ấy [Selye]

Stress là một quá trình thay thế nhau giữa một cơ thể và môi trường gồm sự tự phát hoặc những

sự thay đổi, một khi sự đáp ứng vượt quá nhận thức của cơ thể, phá vỡ các quá trình trong hệ thống môi trường cơ thể

1 KHÁI NIỆM STRESS

SANG CHẤN:

• Đột ngột, cuờng độ mạnh,…

• Ngấm ngầm, tiềm ẩn, căng thẳng thần kinh, dai dẳng, uất ức,

• Làm kiệt quệ thần kinh và cách ứng xử của con người.

THAY ĐỔI VÀ BỆNH

H.Holmes và Richard Rahe

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

[ở Anh 40% trong số 4486 bà góa

chết trong 6 tháng đầu sau khi

chồng chết].

4 Dự báo và thay đổi

kiểu sống hiện thời

TẬP CẤU TRÚC 10 PHƯƠNG TIỆN

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

3 DIỄN BIẾN STRESS

người nhận thấy sự hiện

diện của tác nhân

3 DIỄN BIẾN STRESS

phó với tác nhân gây stress

ĐẠI HỌC Y DƯỢC

TPHCM

LÊ MINH THUẬN

3 DIỄN BIẾN STRESS

Giai đoạn đoạn 3

Bệnh

Không Bệnh

Sự trông đợi Niềm tin tinh thần Nhu cầu kích thích Các nguồn nhận thức đối phó ca

Sự ủng hộ xã hội

Tự thổ lộ Giải quyết vấn đề Bày tỏ kích thích Phủ nhận

Thù địch Tiếp cận

Né tránh Quản lý thời gian Phơi bày quản lý Thực hành tinh thần

NHẬN THỨC

Rối loạn ăn uống

Chán nản

Lo lắngSomatization

Giảm tỉnh thức NCSK

Các quá trình sinh lý học

Tăng cường hoạt động

tự trị

Thể dục Thư giãn Niềm vui Thôi miên Xoa bóp Trầm tư

Giảm SK

Hậu quả bệnh tật

Sinh học y học

Tim mạchMiễn dich họcThần kinh học

Dạ dày–ruộtCơ–xươngPhổi

Sinh sản/bài tiết

Da liễu

Hành vi Bạo lực Thực hiện yếu Vắng mặt

Sử dụng CSYT

Sự kiện chấn thương lặp đi lặp lại dai dẳng

ít nhất theo một trong các cách sau

1 Nhớ lại sự kiện  gây đau khổ

2 Giấc mơ lặp đi lặp lại sự kiện gây

2 Nổ lực tránh né các hoạt động hoặc tình huống

gợi nhớ laị chấn thương.

3 Không có khả năng nhớ lại một phương diện

quan trọng của chấn thương

4 Giảm rõ hứng thú trong các hoạt động có ý

Những triệu chứng dai dẳng của tình trạng thức tỉnh gia tăng ít

nhất 2 trong các

sự kiện tượng trưng hay giống một

phương diện naò đó của sự kiện gay

chấn thương.

CÁC DẤU HIỆU STRESS

serotonin: thoát mồ hôi, ra

mồ hôi tay,

2 Báo động: nhịp tim tăng, nâng

cao huyết áp, lực co tâm thu tăng

CÁC DẤU HIỆU STRESS

1. Tuyến yên: Tiết ra

endorphin và enkephalin giảm đau ở tế bào.

2 Tuyến vỏ thượng thận:

3 ACTH (adrenosortico tropin hormon)

tiết 3 loại Corticoit

CÁC DẤU HIỆU STRESS

Sinh dục:

Estrogen, progesteron, andorsteron, giảm Zn (vô

sinh)

Cấp:

tiết mạnh tiêu thụ vitamin C 10% tổng hợp

cortisol Phóng ra catecholamin chậm vài phút đầu và kéo dài.

Glucocoticoit: đường, đạm, mở, chống viêm,

NGUYÊN LÝ PHÒNG NGỪA STRESS

QUÁ TẢI DƯỚI STRESS TỐI ƯU QUÁ TẢI TRÊN

Mất ngủ Kích thích bức rứt Sai lầm gia tăng Khg quyết định được

Sơ đồ stress do công việc

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Các biến cố chấn động/ cataclysmic events:

cảm thông trực tiếp, kịp thời

(Cumming, 1987; Pennerbake & Harber, 1993).

Các stressor cá nhân

Sự kiện trọng đại trong đời:

- Như việc mất người thân trong gia đình,

- Bị đuổi việc, …

mà hậu quả tiêu cực tức thời sẽ nguôi ngoai đi theo thời gian.

Các rắc rối hàng ngày

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

1.Như kẹt xe, tạo sự bực bội nho nhỏ nhưng không

để lại hiệu quả xấu về sau, trừ khi chúng tiếp

diễn hay kết hợp với các tác nhân gây stress

khác.

2.Đó cũng có thể là vấn đề dài hạn, mãn tính: sự bất mãn về trường học hay việc làm, dính vào

quan hệ khổ sở, sống trong những nơi đông đúc hạn chế tính riêng tư, … Các trục trặc sức khỏe

có liên quan đến các rắc rối hàng ngày: cảm

cúm, đau cổ, nhức đầu và đau lưng (DeLongis,

Folkman, & Lazarus, 1988; Jones, Brantley, & Gilchrist, 1988; Kohn,

Lareniere, & Guevich, 1991).

Các yếu tố kích thích/uplift:

Sự kiện tích cực nhỏ nhặt khiến cho người ta cảm thấy thoải mái, dễ chịu

Điều thú vị ở đây là càng trải nghiệm nhiều

các yếu tố kích thích thì các triệu chứng tâm

Kết luận

ĐẠI HỌC Y DƯỢC TPHCM

LÊ MINH THUẬN

Trong số những người đối phó với

stress thành công nhất có kiểu