ĐAU BỤNG pps

Bi ệ n ch ứ ng lu ậ n tr ị Đau bụng là một loại chứng trạng lâm sàng thường thấy, chủ yếu là do bệnh biến của tạng khí trong ổ bụng gây ra, cũng có khi do bệnh tật ở vùng ngực gây ra, nh

Đ AU B Ụ NG

A Bi ệ n ch ứ ng lu ậ n tr ị

Đau bụng là một loại chứng trạng lâm sàng thường thấy, chủ yếu là do bệnh biến của tạng khí trong ổ bụng gây ra, cũng có khi do bệnh tật ở vùng ngực gây ra, (như viêm phổi, viêm mạc lồng ngực, tim đau nhói), cũng có khi do lan từ xa đến Do đó, đau bụng có tương quan với bệnh tật ở một phạm vi rất rộng, cần phải nhận đúng để chẩn đoán phân biệt rõ ràng, mới có thể chữa chính xác Cũng có một số bệnh ngoại khoa và phụ khoa dẫn đến đau bụng cấp tính, kịch liệt, cần khẩn cấp chữa, chứng cấp tính của ổ bụng có riêng một phần để giới thiệu Nội khoa, Nhi khoa cũng có một số bệnh dẫn tới đau bụng như loét dạ dày, tá tràng, lị, ký sinh trùng, hệ tiết niệu có sỏi cũng có những phần giới thiệu chuyên Ở đây chủ yếu giới thiệu tri thức nói chung về biện chứng thí trị đối với chứng đau bụng của Đông y, song cũng cần phải kết hợp với biện bệnh

Đông y cho rằng phát sinh ra đau bụng phải có quan hệ với bị lạnh, ăn uống không điều độ, kích thích tình cảm và nội tạng dương hư Tính chất đau bụng có hai loại hư và thực, trong đó thực chứng làm chủ Thực chứng do thấp nhiệt, tích thực, khí trệ huyết ứ, và hàn tích đưa đến khí của phủ thăng giáng thất thường, khí huyết vận hành bị trở ngại Hư chứng là tạng khí hư

hà, khí huyết không được ôn dưỡng

B Đ i ể m ch ủ y ế u để ki ể m tra

Hỏi tỷ mỉ về bệnh sừ, chú ý vùng bị đau, tính chất cơn đau, thời gian đau, có quan hệ với ăn uống và các chứng trạng khác kèm theo, kết hợp kiểm tra toàn thân và xét nghiệm, để chẩn đoán phân biệt

1 Lấy đau bụng làm chứng trạng chủ yếu, đau đớn tương đối nghiêm trọng, kiểm tra trên người Nếu vùng bụng ấn đau rõ rệt, cơ bụng co cứng, hoặc ngược lại đau giật, sờ vào có hòn cục, cần phải nghĩ đến chứng cấp của ổ bụng, xin xem ở phần ngoại khoa ổ bụng, để chẩn đoán phân biệt

Nhìn chung, đau bụng liên tục thường thấy ở chứng đàm và xuất huyết bên trong Đau bụng từng cơn, thường do vướng tắc Đau liên tục kiêm có cơn dữ dội, thường là chứng đàm kiêm vướng tắc Đau ê ẩm và trướng đau, thường thấy ở chứng đàm Đau nhói, thường là vướng tắc

2 Nói chung chứng trạng toàn thân sợ lạnh, phát sốt, hoặc quặn bụng nôn mửa, tiêu chảy xuất hiện trước hoặc đồng thời với đau bụng, thường thuộc bệnh nội khoa

Bụng trên đau, quặn bụng, nôn mửa thường thuộc bệnh của dạ dày

Phía bên phải bụng trên đau có kèm theo ớn lạnh, phát sốt, quặn bụng nôn mửa, hoặc ỉa chảy, hoặc vàng da, thường thuộc bệnh ở hệ thống gan mật

Đau chung quanh rốn hoặc vùng bên trái bụng dưới đau đớn và các chứng trạng kèm theo như lạnh, phát sốt, quặn bụng, nôn mửa, ỉa chảy, cục bộ có cảm giác ấn đau, thường thuộc chứng

viêm đường ruột Đau chung quanh rốn từng cơn mà điểm ấn đau không rõ ràng, thường thuộc bệnh ký sinh trùng đường ruột

Bên phải bụng dưới đau, nếu cơn đau tái phát nhiều lần, trừ viêm ruột thừa phải nghĩ đến lao ruột

3 Người bệnh là phụ nữ cần phải hỏi tiền sử kinh nguyệt, phân biệt chứng đau bụng hành kinh, viêm ống dẫn chứng, viêm hố chậu, chửa ngoài dạ con và các bệnh phụ klhoa

4 Kiểm tra vùng bụng, phải chú ý kiểm tra cả vùng ngực, hỏi xem có ho hay không, các chứng trạng đau bụng khác, theo đó phân biệt do bệnh tật ở vùng ngực như viêm phổi, viêm mạc lồng ngực, nhói đau vùng tim gây ra đau lan toả

C Cách ch ữ a

1 B ằ ng châm c ứ u

a Th ể châm

Đ au vùng b ụ ng trên: Xem ở phần xử lý theo cách chữa dạ dày

Đ au chung quanh r ốn: Thiên khu, Khí hả i, Túc tam lý

Đ au vùng b ụ ng d ướ i: Đới m ạ ch, Quy lai, Đả m nang huyệt (dưới Dươ ng l ă ng tuy ề n 1 rốn) và

Thái xung

b Nh ĩ châm: Giao c ả m, Th ầ n môn, Bí ch ấ t h ạ, vùng có tên tương đương nơi đau ở bên loa tai

2 Bi ệ n ch ứ ng thí tr ị

Căn cứ vào thời gian, tính chất đau, mức độ đau và quan hệ ăn uống, mà phân biệt sự khác nhau giữa hư và thực, hàn và nhiệt, khí và huyết Đau ê ẩm, đau đi đau lại không dứt, khi đau

ưa sờ nắn, ăn xong đau giảm nhẹ, thường thuộc chứng hư Đau nhanh chóng và kịch liệt, khi đau sợ sờ nắn, ăn xong đau tăng lên, thường thuộc thực chứng Đau đớn gặp lạnh thì tăng mạnh, được chườm nóng hoặc uống nước nóng thì giảm nhẹ, thường thuộc chứng hàn Đau đớn gặp nóng thì tăng, không ưa chườm nóng, thường thuộc nhiệt chứng Chứng đau hoặc nơi đau không nhất định do khí trệ gây ra Đau nhói mà nơi đau cố định do huyết ứ gây ra Vùng bụng trên đau là các đường kinh tỳ, vị, đại trường, tiểu đường Vùng bụng dưới đau là thuộc phạm vi kinh can

Đau bụng thực chứng do thấp nhiệt, thực tích gây ra, nên tham khảo nội khoa viêm ruột, ỉa chảy, lỵ và thiên ngoại khoa chuyên về chứng cấp tính ổ bụng, chương này chủ yếu giới thiệu

về hàn tích, khí trệ, huyết ứ, hàn, gây đau bụng và cách chữa chúng

a Hàn tích ch ứ ng: Bụng đau cấp và mạnh, gặp lạnh thì nặng thêm, sau chườm nóng hoặc uống nóng thì giảm nhẹ, miệng không khát, hoặc ỉa phân nát, nước tiểu trong và dễ đái, rêu lưỡi trắng, mạch trầm, huyền

Cách ch ữ a: Ôn trung, tán hàn

Bài thu ố c:

Ô d ượ c 2 đồng cân, Nh ụ c qu ế 1 đồng cân,

Gia gi ả m:

- Đại tiện táo bón, gia Đạ i hoàng 3 đồng cân, hậu hạ (cho vào sau)

- Bụng dưới đau nhiều, gia Ngô thù 8 phân, Tiể u h ồ h ươ ng 1 đồng cân

b Khí tr ệ huy ế t ứ

- Khí trệ làm chính, bụng trên chướng bứt rứt, đai ê ẩm sau khi thở, ợ hơi nóng hoặc ngáp thì giảm nhẹ, buồn rầu, suy nghĩ thì dễ lên cơn đau, rêu lưỡi mỏng, mạch huyền, tế

Cách ch ữ a: Thư điều khí cơ

Bài thu ốc: Sài hồ s ơ can ẩ m gia gi ả m

Ch ế h ươ ng ph ụ 3 đồng cân

Gia gi ả m:

Đau chạy dữ dội, có thể gia Mộ c h ươ ng 1,5 đồng cân hoặc Ô dượ c 1,5 đồng cân, hoặc Trầ m

h ươ ng phi ế n 1 đồng cân

- Huy ế t ứ làm ch ủ , đau đớn rất mạnh, dạng đau như đâm, nơi đau cố định, sợ sờ nắn, chất lưỡi tím bầm, mạch tế, sáp

Cách ch ữ a: Hoạt huyết hành khí

Bài thu ốc: Kim linh tử tán hợp với Thấ t ti ế u tán gia gi ả m

- Khí trệ và huyết ứ thường đi kèm, có thể lấy bài thuốc trên kết hợp vào sử dụng

c H ư hàn ch ứ ng: Bụng đau ê ẩm, lúc đau lúc không, ưa nhiệt, sợ lạnh, khi đau ưa sờ nắn, khi

đói và làm mệt thì đau tăng, phân lỏng, kiêm tinh thần mệt mỏi, ngắn hơi, sợ lạnh, rêu lưỡi trắng nhạt, mạch trầm tế

Cách ch ữ a: Ôn trung bổ thư

Bài thu ốc:Tiể u ki ệ n trung thang gia gi ả m

Gia gi ả m:

- Vùng bụng nhói đau, phân lỏng, gia Xuyên tiêu 1 đồng cân

- Sợ rét chân lạnh, gia Quế ph ụ t ử 1 đồng cân

Bài khác: Bộ t diên h ồ sách 3 phân, bột Trầ m h ươ ng 3 phân, bột Nhụ c qu ế 3 phân, ba thứ trộn vào uống 1 lần Mỗi ngày uống 2 lần

Khi đau có thể dùng để tạm dứt cơn đau Các loại đau bụng đều có thể dùng, trừ chứng thấp nhiệt thì cấm dùng

NÔN M Ử A

A Bi ệ n ch ứ ng lu ậ n tr ị

Nôn mửa là một triệu chứng gây ra bởi nhiều loại bệnh Đông y cho rằng bệnh này do vị mất hoà giáng, trọc khí nghịch lên gây ra Người bị cảm ngoại tà, thức ăn trệ lại, hoặc đàm ẩm ở trong, hoặc tình chí mất điều hoà, can khí phạm vị phát sinh ra nôn mửa, thuộc về thực chứng Nếu do sau khi bị bệnh nhiệt, vị âm bị thương hoặc tỳ vị hư nhược, dương khí của trung tiêu bất chấn mà phát sinh, thì thuộc hư chứng Y học hiện đại cho rằng nôn mửa có thể do bệnh ở

hệ thống thần kinh trung ương, như viêm màng não lây, viêm não Nhật Bản B, tai biến mạch máu não và u não, hoặc do bệnh ở hệ thống tiêu hoá Phần này chủ yếu giới thiệu về bệnh ở

hệ thống tiêu hoá, trong đó nôn mửa là chứng chính

B Đ i ể m ch ủ y ế u để ki ể m tra

1 Nôn mửa đột nhiên phát sinh, nôn vọt ra, không đau quặn bụng, mà kèm chứng trạng ở hệ thống thần kinh, phải nghĩ đến bệnh của thần kinh trung ương Nếu kèm theo sốt, có triệu chứng kích thích màng não, kèm viêm phổi hoặc chứng viêm ở các nơi khác, thường do viêm

hệ thống thần kinh trung ương, hoặc là bệnh lây cấp tính, kèm viêm màng não Nếu có đau đầu, huyết áp tăng cao, liệt nửa người, ngoại thương, hoặc những biểu hiện khác của bệnh thần kinh, phải phân biệt thêm bệnh não cao huyết áp tai biến mạch máu não, chấn thương sọ não, hoặc khối u não

2 Nôn mửa kèm theo đau quặn vùng bụng thường thuộc bệnh đường ruột Cần chú ý đến chế

độ ăn uống và thuốc men, để phân biệt tiêu hoá kém, ngộ độc thức ăn, hoặc thuốc Chú ý thời gian phát sinh nôn mửa cùng với lượng và chất, để phân biệt ở thực quản, dạ dày hay ruột Thức ăn chưa đến dạ dày đã nôn ngay thường thuộc bệnh thực quản Nôn sau khi ăn hoặc sau khi ăn khoảng 2 đến 3 giờ đồng hồ, kèm theo có đau bụng trên, thường là bệnh ở dạ dày hoặc đường ruột Nôn mửa sau khi ăn từ 4 đến 6 giờ đồng hồ, thường thấy ở loét tá tràng Nôn sau khi ăn từ 6 đến 12 giờ, ra nhiều đồ ăn có mùi hôi, chua, thậm chí, ra đồ ăn đã qua ruột 1 ngày, thường thấy do hẹp môn vị Nếu nôn ít, không tìm được nguyên nhân, thường là nôn mửa thuộc về thần kinh

3 Chú ý các chứng kèm theo như: kèm theo đau bụng nghiêm trọng, phải nghĩ đến bệnh cấp tính ở ổ bụng Kèm theo ỉa chảy, phải nghĩ đến bệnh viêm đường ruột Kèm theo hôn mê, phải hỏi tiền sử bệnh, nghĩ đến chứng ngộ độc urê huyết cao, ngộ độc axeton trong bệnh đái đường, hoặc hôn mê gan Đàn bà thấy tắt kinh gần 2 tháng phải nghĩ đến có thai

4 Nôn mửa kịch liệt, phải chú ý quan sát hiện tượng mất nước và rối loạn điện giải

C Cách ch ữ a

1 B ằ ng châm c ứ u

a Th ể châm: N ộ i quan, Trung qu ả n, Túc tam lý

Gia gi ả m:

- Thuộc hàn: Trung quả n, châm xong phải cứu

- Can vị bất hoà: Gia Dươ ng l ă ng tuy ề n, Thái xung

- Tỳ hư: Gia cứu Chươ ng môn, T ỳ du

b Nh ĩ châm: V ị , T ỳ , Giao c ả m, Th ầ n môn

2 Bi ệ n ch ứ ng thí tr ị

Nhằm vào bệnh lý chủ yếu của bệnh, cách chữa phải hoà vị giáng nghịch là chủ yếu, kiêm phân biệt chứng hư, thực hàn, nhiệt khác nhau, gia giảm mà chữa

Bài thu ốc: Tiể u bán h ạ gia Ph ụ c linh thang

Gia gi ả m:

a Do ngoại cảm phong hàn kiêm sợ lạnh, phát sốt, buồn bằn trong ngực, bụng trướng, rêu lưỡi

mỏng, mạch phù (sờ nhẹ đã thấy, ấn nặng thì mất), thì gia: Hoắ c h ươ ng 3 đồng cân, Tử tô 3

đồng cân, Xuyên phác 1,5 đồng cân

b Do ngoại cảm thử thấp có kiêm thấy ngực buồn bằn, bụng trên đầy tức, bứt rứt, miệng khát,

rêu lưỡi mỏng và vàng trơn, gia Hoắ c h ươ ng 3 đồng cân, Bộ i lan 3 đồng cân, Hoàng liên 8 phần, Trúc nhự 3 đồng cân

c Do ăn uống đình trệ, nôn ra đồ ăn chua hôi, bụng trên trướng đầy, ợ hơi nóng, phân lỏng hoặc táo, rêu lưỡi vàng trơn, mạch hoạt gia Tiêu lụ c khúc 3 đồng cân, Sơ n tra 3 đồng cân, Lai

ph ụ c t ử 3 đồng cân

d Nếu bụng trướng rất dữ hoặc kèm có đau bụng, phân táo bón, lại gia Ch ỉ th ự c 3 đồng cân,

Sinh đạ i hoàng 3 đồng cân

đ Do đàm ẩm nội đình mà nôn nước trong hoặc đờm dãi, bụng trên buồn bằn không muốn ăn,

đầu choáng, hồi hộp, rêu lưỡi trắng trơn, mạch hoạt, gia Quế chi 1 đồng cân, Bạ ch tru ậ t 3 đồng

cân, Xuyên phác 1,5 đồng cân

e Do Can khí phạm vị mà ợ chua, ợ nóng, bụng trên và sườn trướng đau, buồn bằn bứt rứt không thư, miệng khô đắng, ven lưỡi hồng, rêu lưỡi mỏng trơn, mạch huyền, gia: Tô ngạ nh 3

đồng cân, Hoàng liên 5 phân đến 1 đồng cân, Ngô thù 5 phân

g Nếu do Tỳ vị hư hàn mà sắc mặt trắng bợt, mệt mỏi không có sức, chân tay không ấm, bụng

trên lạnh, nôn ra nước trong và ít đồ ăn, khi nôn, khi dừng, phân lỏng nát, chất lưỡi nhạt, rêu lưỡi trơn, mạch tế, thì bỏ Sinh khươ ng, gia Đả ng sâm 3 đồng cân, Bạ ch tru ậ t 3 đồng cân, Can

kh ươ ng 1 đồng cân, Chế ph ụ t ử phi ế n 1,5 đồng cân, Chích cam thả o 1 đồng cân

h Do Vị âm bất túc, miệng khô, họng khan, nôn khan, đến bữa không muốn ăn, bí ỉa, lưỡi đỏ ít

bọt, mạch tế, sác, bỏ Sinh khươ ng, gia B ắ c sa sâm 3 đồng cân, Mạ ch môn 3 đồng cân, Thạ ch

h ộ c 3 đồng cân, Trúc nhự 3 đồng cân, Chích cam thả o 1 đồng cân

3 Đơ n thu ố c m ộ t v ị

- G ừ ng s ố ng nhiều ít cũng được, giã lấy nước trấp(*) đắp ở đầu lưỡi hoặc uống vào trong, có tác dụng hoà vị ch ỉ nôn

- Lô c ă n từ 2 đến 4 lạng, sắc với nước uống, có tác dụng sinh tân chỉ nôn

- Trúc nh ự , B ạ ch mao c ă n, T ỳ bà di ệ p, mỗi thứ 3 đồng cân, sắc nước đổ cho uống, có tác dụng

thanh nhi ệ t, hoà v ị , ch ỉ nôn

- Ho ắ c h ươ ng, B ộ i lan, mỗi thứ 3 đồng cân, sắc với nước đổ cho uống, có tác dụng thanh thử

hoá th ấ p, hoà v ị , ch ỉ nôn

n ướ c g ừ ng n ấ u và đườ ng đỏ ngoáy lên uống, có tác dụng dứt nôn, d ứ t ỉ a ch ả y