Tài liệu thi triết học lịch sử

Tài liệu thi triết học lịch sửBằng lý luận hình thái kinh tế xã hội và thực tiễn cách mạng Việt Nam, đồng chí hãy phân tích luận điểm sau đây của Đảng ta: “Xây dựng CNXH bỏ qua chế độ TBCN, tạo ra sự biến đổi về chất của xã hội trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó khăn phức tạp cho nên phải trải qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều hình thức tổ chức kinh tế, xã hội có tính chất quá độ”. (Văn kiện Đại hội Đảng cộng sản Việt nam lần thứ IX, NXB CTQG, HN2001, tr 85).

HỌC PHẦN II TRIẾT HỌC DUY VẬT

LỊCH SỬ.

Đề : Bằng lý luận hình thái kinh tế xã hội

và thực tiễn cách mạng Việt Nam, đồng

chí hãy phân tích luận điểm sau đây của

Đảng ta: “Xây dựng CNXH bỏ qua chế

độ TBCN, tạo ra sự biến đổi về chất

của xã hội trên tất cả các lĩnh vực là

sự nghiệp rất khó khăn phức tạp cho

nên phải trải qua một thời kỳ quá độ

lâu dài với nhiều chặng đường, nhiều

hình thức tổ chức kinh tế, xã hội có

tính chất quá độ” (Văn kiện Đại hội

Đảng cộng sản Việt nam lần thứ IX,

NXB CTQG, HN-2001, tr 85)

Bài làm

Học thuyết macxit về hình thái kinh tế

xã hội là nội dung cơ bản của CNDVLS

của triết học Mác – Lênin; nó chẳng

những chỉ rõ kết cấu của các xã hội cụ

thể, mà còn vạch rõ những quy luật nội

tại, cơ bản chi phối sự vận động phát

triển của đời sống xã hội nói chung,

cũng như xã hội trong những giai đoạn

lịch sử cụ thể Như vậy học thuyết

Macxit về HTKT-XH là cơ sở phương

pháp luận của các khoa học xã hội là

hòn đá tảng cho mọi nguyên cứu về xã

hội, và do đó là 1 trong những nền tảng

lý luận của CNXH khoa học

Theo quan điểm Mác xít, “hình thái

kinh tế - xã hội là một phạm trù của chủ

nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ xã hội

ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với

kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã

hội đó phù hợp với một trình độ nhất

định của lực lượng sản xuất và với một

kiểu trúc thượng tầng tương ứng được

xây dựng trên những quan hệ sản xuất

ấy” Hình thái kinh tế - xã hội là sự khái

quát dùng để phân biệt giữa giai đoạn

lịch sử này với giai đoạn lịch sử khác

Cấu trúc của hình thái kinh tế - xã hội

bao gồm 3 yếu tố cơ bản là: lực lượng

sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc

thượng tầng Giữa các yếu tố cơ bản đó

có quan hệ biện chứng với nhau tạo

thành các quy luật cơ bản chi phối sự

vận động, phát triển của các hình thái

kinh tế - xã hội và trở thành tiêu chuẩn

khách quan khoa học cho việc phân loại

xã hội

Xã hội nào cũng tồn tại và phát triển

trên cơ sở sản xuất vật chất Chủ nghĩa

duy vật lịch sử chỉ ra rằng sản xuất vật

chất là nền tảng của đời sống xã hội bởi

qua lao động sản xuất vật chất con

người mới tự tách mình ra khỏi thế giới

loài vật để trở thành người và hình thành

nên xã hội loài người Sản xuất vật chất

cũng tạo tiền đề vật chất để duy trì sự

sống và tồn tại của con người xã hội,

suy cho cùng nó quyết định tất cả các

lĩnh vực hoạt động khác của con người

và xã hội Trong quá trình sản xuất vật chất của

xã hội, con người hình thành mốt quan

hệ song trùng : quan hệ giữa người với

tự nhiên goi là lực lượng sản xuất và quan hệ giữa người với người đó là quan hệ sản xuất Đây là hai mặt của quá trình sản xuất vật chất thống nhất với nhau trong một chỉnh thể gọi là phương thức sản xuất, trong đó lực lượng sản xuất là nội dung và quan hệ sản xuất là hình thức của quá trình sản xuất vật chất Phương thức sản xuất là cách thức con người thực hiện trong quá trình sản xuất vật chất ở một giai đoạn lịch sử xã hội nhất định Chủ nghĩa duy vật lịch sử khẳng định rằng : mỗi hình thái kinh tế - xã hội có một phương thức sản xuất tương ứng, giữ vai trò chủ đạo, quy định bản chất, sự tồn tại và vận động phát triển của bản thân hình thái kinh tế - xã hội đó

Lực lượng sản xuất là sự kết hợp thống nhất giữa người lao động với tư liệu sản xuất (trước hết là công cụ lao động) để tạo thành sức sản xuất xã hội

Ngày nay, khi khoa học công nghệ phát triển mạnh mẽ và được vận dụng nhanh chóng, rộng rãi, trực tiếp vào trong quá trình sản xuất thì cùng với công nghệ hiện đại, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, độc lập và hiệu quả của quá trình sản xuất mới hình thành nên nền kinh tế tri thức của nhân loại Văn kiện Đại hội Đảng lần 9 cũng đã chỉ rõ nước ta đang từng bước xây dựng và phát triển nền kinh tế tri thức : ”Phát huy những lợi thế của đất

nước, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ công nghệ tiên tiến, đặc biệt là nghệ công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, tranh thủ ứng dụng ngày càng nhiều hơn, ở mức độ cao hơn và phổ biến hơn những thành tựu mới về khoa học và công nghệ, từng bước phát triển kinh tế trí thức” (Trang 91 – VK ĐH Đảng lần IX)

Còn quan hệ sản xuất nó là một chỉnh thể thống nhất của 3 quan hệ : quan hệ sở hữu đối với các tư liệu sản xuất của xã hội,

quan hệ quản lý (quan hệ giữa người với người) trong việc tổ chức sản xuất, trao đổi hoạt động cho nhau và quan hệ phân phối

những sản phẩm mà xã hội làm ra

Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai mặt của quá trình sản xuất, giữa chúng có mối quan hệ biện chứng, thường xuyên, lặp lại trong suốt quá trình sản xuất vật chất hình thành nên quy luật kinh tế - xã hội tất yếu, phổ biến, quyết định sự vận động và phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội Đó là quy luật “quan hệ sản xuất phải phù hợp với

trình độ phát triển của lực lượng sản

xuất” Quy luật này chỉ ra rằng: lực

lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất sau khi hình thành và tồn tại nó có tác động trở lại đối với lực lượng sản xuất

Trong một phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất là nội dung, còn quan hệ sản xuất là hình thức Nội dung quyết định hình thức Lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất thể hiện qua việc trình độ lực lượng sản xuất đang tồn tại đặt ra yêu cầu quan hệ sản xuất phải phù hợp với nó mà không đòi hỏi cao hơn hoặc thấp hơn nó Ăngghen khẳng định :”xét đến cùng thì mọi sự thay đổi từ chế độ chiếm hữu này sanh chế độ chiếm hữu khác, từ chế độ xã hộ này sang chế độ xã hội khác đều là kết quả tất yếu của việc tạo nên những lực lượng sản xuất mới”

Song, quan hệ sản xuất vừa phụ thuộc, vừa có vai trò độc lập tương đối

và tác động trở lại lực lượng sản xuất

Sự tác động của quan hệ sản xuất đối với lực lượng sản xuất diễn ra theo hai hướng : phù hợp hoặc không phù hợp

Quan hệ sản xuất tác động phù hợp với lực lượng sản xuất, nghĩa là quan hệ sản xuất sau khi hình thành và tồn tại, nó đáp ứng đúng đòi hỏi tất yếu của lực lượng sản xuất và sau đó nó có vai trò tạo ra sự liên kết, kết hợp có hiệu quả hơn giữa các yếu tố cấu thành lực lượng sản xuất, làm cho tất cả các yếu

tố ấy phát huy tất cả tiềm năng, sức mạnh vốn có của nó, nhờ vậy mà tạo ra năng suất lao động cao hơn

Khi quan hệ sản xuất hình thành và tồn tại không phù hợp với đòi hỏi tất yếu của lực lượng sản xuất thì nó sẽ kìm hãm, phá hoại sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến những hậu quả kinh tế xã hội nghiêm trọng Biểu hiện của sự không phù hợp thể hiện ở 2 khía cạnh : một là khi quan

hệ sản xuất đã lỗi thời, lạc hậu so với trình

độ mới của lực lượng sản xuất, hai là trường hợp chủ thể dùng ý chí chủ quan của mình áp đặt một “mô hình” quan hệ sản xuất “cao hơn” trình độ lực lượng sản xuất

Thực tế cách mạng ở nước ta cho thấy rằng trong giai đoạn đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước (1975-1985), do hiểu một cách giáo điều, sách vở về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và vận dụng chưa đúng các quy luật khách quan đang tác động trong thời kỳ quá độ ở nước ta trong đó

có quy luật về quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất

Giai đoạn này, chúng ta “chưa nắm

vững và vận dụng đúng quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ của lực lượng sản

xuất” Xuất phát từ nhận thức khá phổ

biến rằng “xây dựng quan hệ sản xuất

mới để mở đường cho lực lượng sản xuất phát triển” nên mọi đường lối, chủ

trương, chính sách của Đảng và nhà nước đều tập trung xây dựng một quan

hệ sản xuất cao mà không chú ý đến sự phát triển trình độ lực lượng sản xuất tương ứng Chúng ta xây dựng CNXH xuất phát từ một nền kinh tế nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, phổ biến là sản xuất nhỏ, “con trâu đi trước cái cày”

Vì vậy lực lượng sản xuất của ta trình độ thấp, sản xuất thủ công là chủ yếu, đầu

óc tư hữu, phong cách làm việc lề mề, kém kỷ luật là đặc điểm chung của đại

bộ phận nhân dân lao động, đặc biệt là nông dân Mặc khác, chiến tranh kéo dài không chỉ tàn phá khốc liệt cơ sở hạ tầng kỹ thuật của đất nước, ảnh hưởng đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội

mà còn làm cho đội ngũ cán bộ - đảng viên không có điều kiện học tập trình độ khoa học công nghệ, nền tri thức mới dẫn đến năng lực quản lý không đáp ứng đầy đủ những yêu cầu của công cuộc xây dựng đất nước Về tư liệu sản xuất, chúng ta đầu tư không đúng hướng, dàn đều, tràn lan và không tính hiệu quả Lẽ ra phải tập trung đầu tư cho khôi phục nông nghiệp để đảm bảo nhu cầu thiết thực về lương thực thực phẩm cho người dân nhằm ổn định kinh tế thì chúng ta lại đầu tư tập trung vào công nghiệp nặng Những thành tựu khoa học kỹ thuật, những quy luật của sản xuất hàng hóa đang tồn tại khách quan không được vận dụng để đưa vào trong các chế định, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế của ta

Trong quan hệ phân phối lợi ích, nhất

là lợi ích người lao động, duy trì quá lâu

cơ chế tập trung quan liêu bao cấp đã làm hạn chế, thậm chí triệt tiêu động lực phát triển sản xuất và tǎng nǎng suất lao động; nhấn mạnh quá mức tính tập thể, tính cộng đồng trong quan hệ sản xuất mới mà không coi trọng đúng mức nhân

tố cá nhân, làm triệt tiêu tính tích cực của

cá nhân trong chủ nghĩa xã hội, có những chủ trương sai trong việc cải cách giá cả, tiền tệ, tiền lương

Trong việc tổ chức quản lý, chúng ta duy trì một chính sách kinh tế đóng cửa, một cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp, trong hình thức tổ chức sản xuất, có xu hướng tổ chức quá nhanh mô hình sản xuất, tập đoàn, hợp tác xã … với quy mô lớn mà không tính đến khả năng trang bị kỹ thuật, trình độ quản lý

và năng lực của cán bộ Đến Đại hội lần thứ VI của Đảng, với

tư duy mới, chúng ta nhận ra rằng, quan

hệ sản xuất là vật cản của lực lượng sản

xuất không chỉ trong trường hợp quan

hệ sản xuất đi sau mà còn cả trong trường hợp vượt lên trước, tách rời lực lượng sản xuất Chính vì vậy, từ đó đến nay chúng ta luôn luôn cố gắng thiết lập

sự đồng bộ giữa các yếu tố trong quan

hệ sản xuất, trong lực lượng sản xuất và giữa quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất

Thay đổi đầu tiên là sự nhận thức lại

về mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất

và quan hệ sản xuất, Kinh nghiệm đã qua cho thấy không thể bằng mọi giá xây dựng quan hệ sản xuất mới bất chấp tình trạng thấp kém của lực lượng sản xuất Vì vậy, quan điểm chỉ đạo của Đảng là ưu tiên hàng đầu cho phát triển lực lượng sản xuất xã hội, văn kiện Đại hội Đảng lần IX đã khẳng định “Đẩy

mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, đưa nước ta trở thành một nước công nghiệp, ưu tiên phát triển lực lượng sản xuất, đồng thời xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp theo định hướng xã hội chủ nghĩa” (VK 9-Tr 87) và “Phát triển lực lượng sản xuất hiện đại gắn liền với xây dựng quan hệ sản xuất trên cả 3 mặt : sở hữu, quản lý và phân phối” Cái

thiếu lớn nhất của đất nước ta kề từ khi bước vào thời kỳ quá độ là thiếu một lực lượng SX phát triển, hiện đại, đủ đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng nhanh

và bền vững Việc phát triển lực lượng

SX chỉ có thế thực hiện được khi chúng

ta tăng cường tính khoa học và hiện đại vào trong lực lượng sản xuất hiện tại, vì vậy Đảng đã chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hóa hiện đại hóa và xem đây là trọng tâm của suốt thời kỳ quá độ

Với con đường CNH-HĐH đất nước và chính sách mở cửa về đối ngoại, chúng

ta có thể tận dụng mọi khả năng để tiếp cận, học tập những thành tựu trên thế giới, đi trước đón đầu nhằm đạt được trình độ tiên tiến, hiện đại về khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và công nghệ sinh học, từng bước phát triển nền kinh tế tri thức Bên cạnh, việc phát huy nguồn lực trí tuê và sức mạnh của lực lượng SX được thực hiện song song với việc coi trọng phát triển giáo dục, đào tạo, khoa học và công nghệ xem đây là nền tảng và là động lực cho sự nghiệp CNH-HĐH đất nước

Về quan hệ sản xuất, văn kiện Đại hội Đảng lần VII đã nêu “để phù hợp với

sự phát triển của lực lượng sản xuất, chúng ta phải thiết lập từng bước quan

hệ sản xuất XHCN từ thấp đến cao với

sự đa dạng về hình thức sở hữu, phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng XHCN, vận hành

theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”

Đại hội VIII của Đảng đã đề ra chủ trương : “Nếu CNH - HĐH tạo nên

LLSX cần thiết cho chế độ XH mới thì việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần chính là để xây dựng hệ thống QHSX phù hợp” Các văn kiện Đại hội

Đảng cũng đã khẳng định các thành phần kinh tế là những bộ phận cấu thành phần kinh tế thống nhất, được phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh với nhau Thực tiễn chứng minh chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần là sự phản ánh đúng đặc điểm xuất phát của nước ta từ một nền kinh tế còn phổ biến là sản xuất nhỏ chưa qua giai đoạn phát triển của chủ nghĩa tư bản, nhằm giải phóng mọi tiềm nǎng kinh tế, khơi dậy năng lực sáng tạo, chủ động của các chủ thể lao động trong sản xuất kinh doanh, thúc đẩy SX phát triển huy động mọi nguồn lực đặc biệt là nguồn vốn cất giữ trong nhân dân, lao động nông nhàn cho sản xuất

Về quan hệ phân phối, Đại hội IX cũng đã nhấn mạnh “thực hiện phân

phối chủ yếu theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất kinh doanh và thông qua phúc lợi xã hội Tăng trưởng kinh tế gắn liền với bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển” khuyến khích người lao động

tǎng thu nhập và làm giàu chính đáng, chấp nhận sự chênh lệch trong thu nhập

do nǎng suất và hiệu quả lao động, tạo động lực cho sự phát triển và nâng cao mức sống chung của xã hội

Về tổ chức quản lý, Đảng chủ trương chuyển một nền kinh tế khép kín, nhập khẩu là chủ yếu sang nền kinh tế mở, chủ động hội nhập, hướng mạnh về xuất khẩu và đổi mới cơ chế quản lý kinh tế - xã hội ở tầm vĩ mô đến các đơn

vị cơ sở theo hướng mở rộng quyền tự chủ về sản xuất, kinh doanh, đã tạo điều kiện phát huy tính chủ động sáng tạo của các đơn vị kinh tế và của người lao động Bộ máy nhà nước từng bước chuyển sang thực hiện chức nǎng quản

lý nhà nước, khắc phục dần sự can thiệp vào điều hành sản xuất - kinh doanh của các đơn vị cơ sở Việc xây dựng pháp luật kinh tế được đẩy mạnh

Nhìn lại những sai lầm trong thời kỳ trước đổi mới, Văn kiện ĐH Đảng lần VI

đã nêu “Do chưa nhận thức đầy đủ rằng

thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội là một quá trình lịch sử tương đối dài, phải trải qua nhiều chặng đường và do tư tưởng chỉ đạo chủ quan, nóng vội, muốn

1

bỏ qua những bước đi cần thiết , Đại hội

IV chưa xác định những mục tiêu của

chặng đường đầu tiên” Việc sai lầm do

“bỏ qua những bước đi cần thiết” không

chỉ thể hiện ở việc vi phạm các quy luật

khách quan mà còn ở việc bỏ qua bước

trung gian quá độ kinh tế hàng hóa

TBCN, phủ nhận các hình thức, bước đi

mang tính quá độ từ sản xuất nhỏ lên

sản xuất lớn - nội dung mà trước đây

CNTB ra đời nó đã từng thể hiện Và

chúng ta đã phải chịu sự trả giá cho

những sai lầm chủ quan đó Vì vậy, nhất

thiết phải có một quá trình lâu dài với

nhiều bước đi với những nội dung, hình

thức phù hợp, nhằm thực hiện từng

bước sự cải biến cách mạng sâu sắc,

toàn diện, triệt để, không được nóng vội,

chủ quan, duy ý chí, đốt cháy giai đoạn

văn kiện Đại hội Đảng IX nêu : “Xây

dựng CNXH bỏ qua chế độ TBCN, tạo

ra sự biến đổi về chất của xã hội trên tất

cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó

khăn phức tạp cho nên phải trải qua một

thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặng

đường, nhiều hình thức tổ chức kinh tế,

xã hội có tính chất quá độ”

Bước sang thời kỳ đổi mới, nhận thức

lại quan niệm bỏ qua chế độ TBCN một

cách đúng đắn, đầy đủ hơn Quan điểm

đó đã được Đại hội VII, Đại hội VIII và

Đại hội IX bổ sung hoàn thiện hơn Văn

kiện Đại hội IX của Đảng đã khẳng định

“Quá độ lên CNXH, bỏ qua chế độ tư

bản chủ nghĩa, tức là bỏ qua việc xác

lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất

và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ

nghĩa“, phải chủ động kế thừa biện

chứng những nhân tố hợp lý của cơ sở

hạ tầng lẫn kiến trúc thượng tầng của

CNTB Đó là những thành tựu chung đặc

biệt về khoa học công nghệ mà nhân loại

đạt được

Mỗi xã hội trong lịch sử có một kiểu

những quan hệ vật chất cơ bản nhất

ứng với những LLSX đó là những

QHSX Phù hợp với kiểu QHSX đó là

một hệ thống những quan hệ về chính

trị, pháp quyền, đạo đức, nghệ

thuật Những quan hệ chính trị, tinh thần

này được thể hiện thông qua những

thiết chế xã hội tương ứng như : Nhà

nước, Đảng phái, tòa án, giáo hội và

các tổ chức xã hội khác Sự liên hệ và

tác động lẫn nhau giữa những quan hệ

kinh tế của xã hội và các quan hệ kinh tế

đó được chủ nghĩa duy vật lịch sử phản

ánh trong các phạm trù CSHT và KTTT,

trong nguyên lý về quan hệ biện chứng

giữa CSHT và KTTT

Cơ sở hạ tầng là tổng hợp những

quan hệ sản xuất tạo thành cơ cấu kinh

tế của một xã hội nhất định Một xã hội

đang ở trong thời kỳ quá độ thì cơ sở hạ tầng của nó mang tính quá độ, tức là có

sự đan xen giữa quan hệ sản xuất tàn dư tồn tại cùng với mầm móng quan hệ sản xuất mới

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật

… cùng với những thiết chế xã hội tương ứng của chúng như Nhà nước, chính đảng, giáo hội, các đoàn thể chính trị - xã hội hình thành nên một cơ sở hạ tầng nhất định Mỗi bộ phận của kiến trúc thượng tầng có quan hệ chặt chẽ, tác động lẫn nhau và tác động đến cơ

sở kinh tế (đặc biệt là vai trò của Nhà nước chính đảng và hệ tư tưởng chính trị) Kiến trúc thượng tầng cũng mang tính giai cấp rõ rệt

Quan điểm duy vật Mác xít khẳng định rằng sự vận động và phát triển hình thái KT-XH còn bị chi phối bởi quy luật về mối quan hệ biện chứng giữa cơ

sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Quy luật này khẳng định rằng cơ sở hạ tầng (kinh tế) là quan hệ cơ bản quyết định kiến trúc thượng tầng và kiến trúc thượng tầng sinh ra từ cơ sở hạ tầng nhưng nó có vai trò to lớn tác động mạnh

mẽ trở lại cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng với tính cách là cơ cấu kinh tế hiện thực sản sinh ra một kiến trúc thượng tầng tương ứng qui định tính chất, cơ cấu và mục đích hoạt động của kiến trúc thượng tầng Khi cơ sở hạ tầng thay đổi thì kiến trúc thượng tầng phải thay đổi theo nhưng sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng diễn ra khá lâu dài, một cách biện chứng

Sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thể hiện qua vai trò định hướng chính trị cho hoạt động kinh tế theo yêu cầu mục đích của giai cấp thống trị, mà trong đó Nhà nước là thiết chế quan trọng nhất khi tác động trở lại kinh tế Kiến trúc thượng tầng cũng có nhiệm vụ bảo vệ và phát triển cơ sở kinh tế đã sinh ra nó Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đến cơ

sở hạ tầng có thể diễn ra 2 khả năng sau đây : một là phù hợp với tính tất yếu kinh tế, với yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất thì có tác dụng thúc đẩy kinh tế phát triển; hai là do yếu kém và sai lầm của kiến trúc thượng tầng tác động không phù hợp với quy luật kinh tế thì sẽ kìm hãm sự phát triển của đời sống kinh tế Trong những trường hợp đặc biệt, kiến trúc thượng tầng có thể tác động làm đảo lộn nhanh chóng cơ sở

hạ tầng nhưng suy đến cùng thì kiến trúc thượng tầng vẫn bị kinh tế quyết định

Lịch sử xã hội loài người đã trãi qua 4 hình thái KTXH, đó là : chế độ công sản nguyên thủy, chế độ chiếm hữu nô lệ, chế độ phong kiến, chế độ tư bản chủ nghĩa và đang trãi qua thời kỳ quá độ của CNXH, giai đoạn đầu tiên của CNCS Động lực của sự vận động và phát triển của các hình thái kinh tế xã hội

đó - theo Học thuyết Mác xít - chính là hoạt động thực tiễn của con người dưới tác động của các quy luật khách quan

Quá trình phát triển đó là một quá trình lịch sử tự nhiên Phạm trù “tự nhiên” ở đây được đề cập đến để chỉ rõ tính tất yếu của sự vận động phát triển lịch sử

Đó là sự vận động, phát triển không ngừng của lịch sử xã hội từ thấp đến cao, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của con người hoặc bất cứ một lực lượng xã hội nào mà nó do các quy luật kinh tế - xã hội khách quan vốn có của bản thân xã hội quyết định, mà trong

đó trước hết và cơ bản là quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình

độ phát triển của lực lượng sản xuất của

sự phát triển xã hội Mác cho rằng không phải quốc gia, dân tộc nào cũng nhất thiết phải trải qua tất cả các hình thái kinh tế - xã hội đã có trong lịch sử Do những điều kiện khách quan và chủ quan nhất định, một quốc gia, dân tộc nào đó có thể bỏ qua một hình thái kinh tế - xã hội nhất định nào

đó để tiến lên một hình thái kinh tế - xã hội tiến bộ hơn Đó cũng là quá trình lịch

sử tự nhiên nhưng mang tính đặc thù, rút ngắn lịch sử Tuy nhiên, phát triển rút ngắn đòi hỏi phải có những điều kiện khách quan và chủ quan mới có thể thực hiện được Lê-nin cũng đã nói con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội có thể có những hình thức khác nhau; điều

đó tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Theo người, hình thức quá độ trực tiếp là con đường phát triển tuần tự từ CNTB lên CNXH; còn hình thức quá độ gián tiếp là con đường phát triển rút ngắn, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa đi lên CNXH

Dựa vào học thuyết của Mác – Lênin

về hình thái kinh tế - xã hội, Đảng ta đã vận dụng những lý luận này vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, chọn lựa con đường phát triển rút ngắn - tức là đi lên CNXH không trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa Sự chọn lựa đó dựa trên những yếu tố khách quan và chủ quan như sau :

Về khách quan, thời đại ngày nay

vẫn là thời đại quá độ từ CNTB lên CNXH trên phạm vi toàn thế giới và theo quy luật tiến hóa của lịch sử, loài người nhất định sẽ tiến tới CNXH Văn kiện Đại

hội IX đã chỉ rõ mặc dù trước mắt CNTB vẫn còn tiếp tục phát triển nhưng nó không giải quyết được mâu thuẩn cơ bản giữa quan hệ sản xuất đã lạc hậu với lực lượng sản xuất phát triển mạnh,

từ đó làm cho lực lượng sản xuất chưa phát triển đúng với tiềm năng của nó, dẫn đến những suy thoái kinh tế tất yếu xảy ra và cùng với nó là sự khủng hoảng về chính trị Bỡi lẽ, phương thức sản xuất TBCN làm cho quy mô của các công ty tư bản sẽ ngày càng lớn do hệ quả của các cuộc khủng hoảng kinh niên và mang tính tàn phá của nền kinh

tế tư bản Cùng với chế độ bóc lột tư bản chủ nghĩa, sự phân cực xã hội là vô cùng sâu sắc, sự phân hóa giàu nghèo được đẩy tới đỉnh điểm Ở đây của cải ngày càng tập trung vào một số nhỏ các

cá nhân là những triệu phú và tỉ phú; ở cực đối lập là những người sống dưới mức nghèo khổ ở các nước tư bản phát triển và đông đảo những người cùng khổ, đói rét ở các nước tư bản đang phát triển Mặt khác, nội dung vật chất của chế độ bóc lột tư bản chủ nghĩa là giá trị thặng dư mang hình thức giá trị trao đổi (tức là vàng bạc hay tiền tệ), làm cho lòng thèm khát tăng lao động thặng

dư và khát vọng làm giàu trên cơ sở đó được đẩy tới cực độ Hệ quả của thực

tế đó chắc chắn sẽ đúng như sự tiên đoán của C Mác: "cùng với sự phát triển của đại công nghiệp, chính cái nền tảng trên đó giai cấp tư sản đã sản xuất

và chiếm hữu sản phẩm của nó, đã bị phá sập dưới chân giai cấp tư sản

Trước hết, giai cấp tư sản sinh ra những người đào huyệt chôn chính nó Sự sụp

đổ của giai cấp tư sản và thắng lợi của giai cấp vô sản đều tất yếu như nhau"

Mặt khác, thế kỷ XXI là thế kỷ khoa học và công nghệ có những bước nhảy vọt, kinh tế trí thức ngày càng có vai trò nổi bật trong sự ảnh hưởng đến quá trình lực lượng sản xuất của các quốc gia Bên cạnh đó, toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đối với mọi nước, nhất là các nước đang phát triển, vừa là thời cơ vừa là thách thức Đối với nước

ta, thời cơ lớn hơn thách thức Chúng ta chẳng những có khả năng tiếp cận những tiến bộ KHKT, tranh thủ nắm bắt

và vận dụng những thành tựu khoa học

và công nghệ sản xuất, trình độ sản xuất, kỹ năng lao động, trình độ tổ chức

và quản lý sản xuất của con người để nhanh chóng xây dựng lực lượng sản xuất hiện đại mà còn có khả năng tạo ra

thời cơ nếu ta có đường lối đúng, có bản lĩnh để thực hiện đường lối đó

Về chủ quan, Qua gần 20 năm thực

hiện những nội dung đối mới đó, nền

kinh tế nước ta đã có những bước chuyển tích cực trong việc xây dựng nền tảng cơ sở vật chất cho CNXH Tăng trưởng kinh tế nhanh, đặc biệt là trong

10 gần đây (tăng gấp hai lần từ

1991-2000 với tỷ lệ tăng trưởng bình quân 7,5%/năm), cơ sở vật chất kỹ thuật được tăng cường, mở rộng quan hệ quốc tế Tăng trưởng GDP của Việt Nam Tỷ lệ đói nghèo giảm với khoảng

25 triệu người thoát khỏi đói nghèo

Song song với sự thành tựu về kinh tế là

sự đổi mới về kiến trúc thượng tầng bắt đầu từ việc đổi mới về chính trị Đảng cộng sản Việt Nam đã chứng tỏ một bản lĩnh chính trị vững vàng và đường lối lãnh đạo đúng đắn Nhà nước đã có nhiều cố gắng trong việc điều hành và quản lý đất nước Chúng ta đã có bài học của ba mươi năm lãnh đạo xây dựng kinh tế trong hòa bình với tư cách của một Đảng cầm quyền duy nhất của một nước có hơn 80 triệu dân vốn cần

cù, thông minh và giàu nghị lực sáng tạo Đó là những yếu tố chủ yếu đảm bảo sự thành công cho sự nghiệp xây dựng CNXH

Qua nghiên cứu, tổng kết thực tiển với

tư duy quan điểm mới Đảng ta đã nhìn nhận vấn đề bỏ qua “giai đoạn” hay

“thời kỳ” đơn thuần là rút ngắn thời gian trên cơ sở có được những điều kiện, thời cơ và tiền đề vật chất quan trọng nhất đó là sự phát triển của LLSX và sự trưởng thành của giai cấp vô sản Cụ thể hoá nội dung “bỏ qua”, đại hội ĐBTQ lần IX của Đảng đã nêu rõ :”Bỏ qua chế độ TBCN, tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của QHSX và KTTT TBCN, nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ TBCN, đặc biệt về khoa học và công nghệ, để phát triển nhanh LLSX, xây dựng nền KT hiện đại” Nghĩa là chúng ta thừa nhận sự tồn nền KT nhiều thành phần theo định hướng XCHN Có tiếp nhận, cải tạo các quan hệ sản xuất cũ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát huy mọi thành phần kinh tế, nâng sức sản xuất của XH, tạo ra thật nhiều sản phẩm phong phú

có sức cạnh tranh trên thị trường Đồng thời thông qua sự nghiệp CNH-HĐH – đây là nội dung mang tính quyết định và đột phá nhằm nâng tầm về chất của LLSX và xây dựng LLSX cần thiết cho chế độ mới Sự nghiệp CNH phải đi đôi với HĐH nghĩa là trong xu thế tất yếu của toàn cầu hoá kinh tế và trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học công nghệ ngày nay chúng ta tiếp tục đường lối kinh tế đối ngoại rộng mở, hoà nhập đi trước đón đầu, mở cửa

hiện đại hoá ra bên ngoài tiếp thu những thành tựu khoa học hiện đại của nhân loại, chú trọng phát triển kinh tế theo chiều sâu đó là xây dựng LLSX phát triển với thiết bị hiện đại, công nghệ hàng đầu, đặc biệt là đào tạo lực lượng lao động có trình độ chuyên môn hoá cao là điều kiện cần thiết để nền KT phát triển nhanh, bền vững và hiệu quả

Và đây cũng chính là tiền đề cần thiết

để từng bước thiết lập chế độ sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất chủ yếu

và sẽ chiếm tuyệt đối khi CNXH được xây dựng xong về cơ bản Và cũng là cơ

sở để chúng ta xây dựng một nền kinh

tế độc lập tự chủ, theo định hướng XHCN trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc Điều đó đồng nghĩa với việc không thiết lập vai trò thống trị của QHSX và KTTT TBCN

Có như vậy chúng ta mới có thể tạo

ra sự biến đổi về chất của XH, trên tất

cả các lĩnh vực dù biết rằng đó là một

sự nghiệp rất khó khăn phức tạp trãi qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặn đường để thực hiện bằng được mục tiêu cuối cùng là ước nguyện của

cả dân tộc : xây dựng thành công CNXH theo mô hình đã được xác định trong Cương lĩnh ĐH7 Đó là một xã hội : “Do nhân dân dân lao động làm chủ; Có một nền kinh tế phát triển cao, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và chế độ công hữu về các TLSX chủ yếu; Có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; Con người được giải phóng khỏi áp bức bốc lột, bất công, làm theo năng lực, hưởng theo lao động Có cuộc sống ấm

no, tự do, hạnh phúc; có điều kiện phát triển toàn diện cá nhân Các dân tộc trong nước bình đẳng, đoàn kết và giúp

đỡ nhau cùng tiến bộ; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với nhân dân tất cả các nước trên thế giới.”

Tóm lại ”XD CNXH bỏ qua chế độ TBN tạo ra sự biến đổi về chất của XH, trên tất cả các lĩnh vực là sự nghiệp rất khó khăn phức tạp, cho nên phải trãi qua một thời kỳ quá độ lâu dài với nhiều chặn đường, nhiều hình thức tổ chức kinh tế XH có tính chất quá độ” là quan điểm đúng đắn của Đảng ta trong tình hình mới Phù hợp với tiến trình lịch sử – tự nhiên của sự phát triển xã hội chẳng những diễn ra bằng con đường phát triển tuần tự mà còn bao hàm cả

sự bỏ qua trong những điều kiện lịch sử nhất định, một hoặc vài hình thánh kinh

tế – xã hội nhất định Bỏ qua giai đoạn TBCN ở Việt Nam là một điển hình sinh động, đó là quá trình lịch sử – tự nhiên đặc thù

2