Nắm được các mối quan hệ nhân quả, học sinh sẽ vận dụng để giải thích được nhiều hiện tượng, quá trình địa lí diễn ra trong môi trường tự nhiên và kinh tế - xã hội.. Tuy nhiên do trong m
Trang 1RÈN LUYỆN TỰ DUY NHÂN QUẢ TRONG CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA LÝ LỚP 6
I.Thế nào là mối quan hệ nhân quả ?
Trong chương trình địa lí phổ thông, các mối quan hệ nhân quả có một vị trí rất quan trọng, bắt nguồn từ tính chất tổng hợp của khoa học địa lí Nắm được các mối quan hệ nhân quả, học sinh sẽ vận dụng để giải thích được nhiều hiện tượng, quá trình địa lí diễn ra trong môi trường tự nhiên và kinh tế - xã hội Tuy nhiên do trong môn địa lí có rất nhiều mối quan hệ khác nhau, nên việc xác định mối quan hệ nhân quả cần phải được coi trọng rèn luyện cho học sinh Tuy nhiên, để học sinh xác định đúng mối quan hệ nhân quả, trước hết giáo viên cần phải phân biệt nguyên nhân với nguyên cớ, điều kiện
*Nguyên nhân là hiện tượng làm nảy sinh ra hiện tượng khác, trong mối quan hệ với hiện tượng khác Nguyên nhân gây ra kết quả Ví dụ : Do Trái Đất tự quay quanh trục từ Tây sang Đông nên sinh ra ngày đêm
*Nguyên cớ là một sự kiện nào đó xảy ra trước kết quả, nhưng không sinh ra kết quả, có liên hệ với kết quả nhưng là liên hệ bên ngoài, không bản chất Ví dụ : Nơi có đường bờ biển nhiều vũng vịnh kín gió, nhiều cửa sông thì nơi đó có khả năng phát triển giao thông đường biển “ Đường bờ biển ” chỉ là điều kiện chứ không phải nguyên nhân
Điều kiện khác nguyên nhân ở chỗ đó là tổng hợp những hiện tượng không phụ thuộc vào nguyên nhân nhưng lại có khả năng sinh ra kết quả, tham gia một cách tất yếu vào quá trình sinh ra kết quả Trong việc xác định các mối quan hệ nhân quả, sự nhầm lẫn thường nằm ở nguyên nhân và điều kiện
Mối quan hệ nhân quả là mối quan hệ một chiều, trong đó có nguyên nhân và kết quả Trong chương trình địa lí ở phổ thông, các mối quan hệ nhân quả có nhiều dạng khác nhau Dựa vào tính chất mối quan hệ nhân quả có thể phân biệt mối quan hệ nhân quả đơn giản và mối quan hệ phức tạp
- Mối quan hệ nhân quả đơn giản : 1 nguyên nhân sinh ra 1 kết quả Ví dụ : Càng lên cao khí áp càng giảm
- Mối quan hệ nhân quả phức tạp:
+ Nhiều nguyên nhân sinh ra 1 kết quả Ví dụ địa hình được tạo thành do kết quả phối hợp bởi nội lực và ngoại lực Hay : Khí hậu ở một nơi nào đó là kết quả của sự tác động của nhiều nhân tố: vị trí địa lí, địa hình, lớp phủ thực vật,
+ Một nguyên nhân sinh ra nhiều kết quả Ví dụ : Bùng nổ dân số ở các nước đang phát triển gây áp lực nặng nề lên tài nguyên môi trường, chất lượng cuộc sống và phát triển kinh tế
Trang 2+ Các mối quan hệ nhân quả nối liền nhau, tạo ra một chuỗi quan hệ nhân quả
Ví dụ : Gió mùa Đông bắc tràn về miền Bắc nước ta nhiệt độ hạ thấp
trờilạnh những đàn chim không chịu rét di cư về phương Nam
II Rèn luyện mối quan hệ nhân quả trong chương trình địa lí lớp 6:
1.Giáo viên cần nghiên cứu kĩ chương trình để xác lập các mối quan hệ nhân quả trong từng chương, từng bài để có kế hoạch thiết kế giáo án phù hợp
2.Xây dựng hệ thống câu hỏi thích hợp để có thể phát huy được trí lực học sinh trong việc giải quyết các mối quan hệ nhân quả theo nhiều hướng, có thể đi từ nguyên nhân đến kết quả hoặc ngược lại, từ kết quả đến nguyên nhân
Ví dụ : Rèn luyện cho học sinh mối quan hệ nhân quả sau:
Kết quả
Giáo viên giúp học sinh tìm đến nguyên nhân bằng hệ thống câu hỏi:
Vì sao trong cùng một lúc ánh sáng Mặt Trời không thể chiếu sáng toàn bộ bề mặt Trái Đất ? nếu học sinh không trả lời được, giáo viên có thể hỏi tiếp : Nếu bề mặt Trái Đất là mặt phẳng thì ánh sáng Mặt Trời có thể chiếu sáng toàn bộ cùng lúc không? Giáo viên làm thí nghiệm để học sinh quan sát Đến đây, học sinh sẽ dễ dàng nhận thấy nguyên nhân:
Nguyên nhân Kết quả
Trong quá trình rèn luyện mối quan hệ nhân quả cần chú ý dẫn dắt học sinh đi từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp và phải đảm bảo tính hệ thống thì học sinh mới nắm bắt được vấn đề dễ dàng, ví dụ : Giải thích hiện tượng “ trên Trái Đất, nơi nào cũng có ngày và đêm diễn ra liên tục “ ở đây có hai câu hỏi được đặt ra : Tại sao trên Trái Đất nơi nào cũng có ngày và đêm ? và tại sao ngày đêm lại diễn ra liên tục ? Giáo viên phải giúp học sinh trả lời được hai câu hỏi trên là do Trái Đất tự quay quanh trục / liên tục
Đối với các mối quan hệ nhân quả phức tạp , để rèn luyện cho học sinh, giáo viên cần phải thông qua các mối quan hệ trung gian để dẫn dắt học sinh nắm được bản chất của quan hệ nhưng nhất thiết phải đảm bảo tính lôgic để học sinh nhận thức được đâu là nguyên nhân cơ bản, đâu là nguyên nhân trung gian
Trong cùng một lúc, ánh sáng Mặt Trời không
thể chiếu sáng toàn bộ bề mặt Trái Đất
Do Trái Đất hình cầu Cùng một lúc, ánh sáng Mặt Trời không thể chiếu sáng toàn bộ bề mặt Trái Đất
Trang 3Ví dụ :
Để hiểu được mối quan hệ nhân quả này, học sinh cần nắm được nhiều mối quan hệ trung gian Giáo viên phân tích cho học sinh bằng hệ thống các câu hỏi dẫn dắt kết hợp với hình vẽ phóng to trên bảng:
Các mối quan hệ nhân quả nối liền nhau mà nguyên nhân của hiện tượng này là kết quả của hiện tượng kia, ví dụ trường hợp sau đây:
Ngoài ra còn có những mối quan hệ nhân quả mà để hiểu được bản chất của nó, học sinh phải có khả năng tư duy, phân tích, tổng hợp các mối quan hệ khác nhau để
đi đến kết luận, ví dụ :
Hiện tượng mùa và ngày
đêm dài, ngắn ở hai nửa cầu
Khi chuyển động quanh Mặt Trời, các nửa cầu Bắc và Nam lần lượt ngã về phía Mặt Trời
Vì sao nửa cầu Bắc và Nam lần
lượt ngã về phía Mặt Trời?
Độ nghiêng của trục Trái Đất không thay đổi
khi chuyển động quanh Mặt trời
Vì sao có lúc nửa cầu Bắc và Nam nhận được nhiều
nhiệt và ánh sáng có lúc nhận được ít nhiệt nhiệt và
ánh sáng ?
Nửa cầu Bắc và Nam lần lượt ngã về phía Mặt Trời
Do có lúc nhận được nhiều nhiệt và ánh sáng, có lúc
nhận được ít nhiệt và ánh sáng
Sinh ra hiện tượng mùa và ngày đêm dài ngắn khác nhau
ở hai nửa cầu
Giờ khu vực bên phải
sớm hơn giờ khu vực
bên trái
Khu vực giờ bên phải được chiếu sáng trước khu vực giờ giờ bên trái
Vì Trái Đất quay từ Tây sang Đông
Vùng xích đạo có khí áp thấp Vùng XĐ có nhiệt độ cao, không khí nở ra bay lên cao
Trang 4Kết quả Nguyên nhân
Như vậy việc hình thành khu khí áp cao ở vùng 30-400Bắc và Nam không phải
do nhiệt mà do động lực của khí quyển ( không khí từ xích đạo bốc lên cao dồn về và lắng xuống )
Nguyên nhân Kết quả
Thông qua việc giải quyết các mối quan hệ nhân quả chúng ta còn có thể giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ môi trường, giáo dục dân số, chẳng hạn:
Nguyên nhân Kết quả
Nguyên nhân Kết quả
Nguyên nhân Kết quả
III Kết luận:
Bộ môn địa lý, dù là địa lý tự nhiên hay địa lý kinh tế - xã hội đều mang đặc trưng chứa đựng nhiều mối quan hệ nhân quả, do đó việc rèn luyện tư duy nhân quả cho học sinh trong bộ môn địa lý 6 là việc làm hết sức quan trọng Chỉ có qua rèn luyện tư duy nhân quả học sinh mới nắm được bản chất của các sự vật và hiện tượng địa lý một cách sâu sắc,làm nền móng để các em tiếp thu kiến thức mới dễ dàng hơn, từ đó giúp các em làm chủ được các kiến thức đã học và vận dụng chúng một cách nhuần nhuyễn vào thực tiển cuộc sống Thông qua việc rèn luyện tư duy nhân quả còn
Vùng vĩ tuyến 30 - 400 Bắc và
Nam có khí áp cao
Không khí lắng xuống ở vùng vĩ tuyến 30 - 400
Bắc và Nam Không khí bị nén chặt
Sự chênh lệch khí áp giữa XĐ và vĩ tuyến 30-400Bắc và
Nam + sự tự quay quanh trục của Trái Đất Sinh ra gió Mậu dịch
Chặt phá rừng, đốt rừng làm rẫy Lũ lụt tập trung, đột ngột, lở đất, đẩy nhanh quá trình xói mòn đất.
Khai thác rừng và săn bắn thú rừng
bừa bãi
Gỗ quý, động vật quý hiếm bị cạn kiệt ,
tuyệt chủng
Dân số tăng nhanh Gây sức ép lên TNMT; ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống và sự phát triển kinh tế -
xã hội
Trang 5tạo ra cho học sinh sự hứng thú học tập bộ môn đồng thời phát huy khả năng tư duy của mỗi học sinh