Khoa học địa lí pdf

Người xưa có những nhận biết sơ khai về địa lí thông qua việc mô tả các hiện tượng như sự thay đổi thời tiết, khí hậu, tìm phương hướng…  khi có chữ viết, các kiến thức địa lí được gh

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỊA LÍ

Người soạn: Trần Thị Hồng Sa

1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÍ

1.1 Khái niệm

Tên gọi Địa lí xuất phát từ tiếng Hy Lạp là Geography

Người xưa có những nhận biết sơ khai về địa lí thông qua việc mô tả các hiện tượng

như sự thay đổi thời tiết, khí hậu, tìm phương hướng…  khi có chữ viết, các kiến thức địa lí được ghi chép lại tạo nền móng cho sự phát triển của Khoa học địa lí ngày nay

 Theo Bách khoa toàn thư Xô Viết: “Địa lí học là một hệ thống các khoa học tự

nhiên và xã hội, nghiên cứu thể tổng hợp tự nhiên, thể tổng hợp sản xuất theo lãnh thổ và các thành phần của chúng.”

Hệ thống khoa học: là sự kết hợp của nhiều bộ môn khoa học khác nhau với các chức

năng riêng nhưng đồng thời lại được thống nhất bởi 1 chức năng chung Hay nói cách khác, tất các các khoa học thuộc 1 hệ thống đều có đối tượng nghiên cứu chung, mặc dù

mỗi khoa học có đối tượng nghiên cứu riêng Các khoa học bộ phận đều sử dụng 1

phương pháp luận chung, 1 hệ thống khái niệm chung và có thể cùng sử dụng 1 số phương pháp chung.

Giữa các khoa học bộ phận tồn tại những nhiệm vụ chung phải giải quyết: Trên cơ sở nhận thức được các quy luật phát sinh, phát triển của môi trường địa lí  xác định cho đúng đắn đặc tính của mối quan hệ giữa hệ thống tự nhiên và hệ thống KT – XH

Sơ đồ thể hiện cấu trúc hệ thống của ngành Khoa học địa lí

Hệ thống các ngành KH Địa lí

Địa lí TN bộ phận Địa lí TN tổng hợp Địa lí KT – XH bộ phận Địa lí KT – XH tổng hợp

- KH Trái đất

- Khí hậu học

- ĐL thủy văn

- ĐL sinh vật

- ĐL th.nhưỡng

- Địa mạo học

- Cổ địa lí

- Cơ sở địa lí tự nhiên

- Địa lí tự nhiên thế giới và Việt Nam

- Cảnh quan học

- Cơ sở địa lí

KT - XH

- Địa lí KT-XH thế giới

- Địa lí KT-XH Việt Nam

- ĐL Dân cư -ĐL Nông nghiệp

- ĐL Công nghiệp

- ĐL Dịch vụ

Bản đồ học

 Mối quan hệ giữa địa lí tự nhiên và địa lí KT – XH  Địa lí thống nhất:

- Địa lí KT - XH không thể tồn tại nếu tách rời địa lí tự nhiên vì XH muốn tồn tại và phát triển thì con người phải tác động vào tự nhiên và sống trong tự nhiên Do đó, cần phải hiểu tự nhiên, đặc điểm và qui luật tự nhiên

- Địa lí tự nhiên không thể tách địa lí KT – XH vì nếu tách nó sẽ mất đi mục đích nghiên cứu của mình là phục vụ sản xuất

1.2 Vai trò

Địa lí học có vai trò ngày càng quan trọng trong hoạt động giảng dạy, giáo dục ở nhà trường và thực tiễn đời sống của con người

1 - Địa lí học đụng chạm đến nhiều vấn đề rộng, phức tạp cả về tự nhiên lẫn KT – XH

nên cung cấp cho người học nhiều khái niệm cần thiết trong cuộc sống.

2 - Người học hiểu biết được đời sống của các dân tộc trên thế giới, mối quan hệ giữa người với người, giữa sức sản xuất với quan hệ sản xuất và sự tiến bộ xã hội Từ đó, họ

nắm được đặc điểm của các phương thức sản xuất và phương thức sản xuất nào là tối ưu.

3 - Địa lí trong nhà trường có khả năng giáo dục cho người học lòng yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, bảo vệ và cải tạo tự nhiên, xã hội Đồng thời, địa lí rèn luyện cho

người học những kĩ năng cần thiết trong cuộc sống hằng ngày, cho sản xuất, chiến đấu như kĩ năng quan sát, kĩ năng đọc và vẽ bản đồ, xác định phương hướng…

4 - Địa lí là khoa học tiếp cận hệ thống không gian, có thể giúp các nhà lãnh đạo hay quản lí điều hành tốt sự phát triển bền vững 1 lãnh thổ hay lãnh hải nào đó

Trong hệ thống tự nhiên thì cơ chế giữ cân bằng là cơ chế tự điều chỉnh Còn trong hệ thống thống nhất tự nhiên – kinh tế – xã hội – nhân văn (TN – KT – XH – NV) thì phải

có yếu tố chỉ huy để điều khiển Khi đó tiếp cận hệ thống là quá trình tìm ra các cơ sở,

các giải pháp, các phương án (kịch bản) giúp cho nhà lãnh đạo hay quản lí ra quyết định

sáng suốt Lúc này khoa học địa lí trở thành 1 khoa học hành động và năng động trong xã hội công nghiệp hóa, đô thị hóa, tin học hóa sôi động

5 - Tạo hiệu quả cao trong quản lí và sử dụng tài nguyên để đảm bảo duy trì sự phát

triển KT – XH Không gian địa lí thống nhất là sản phẩm của con người, của xã hội, là công cụ và môi trường để xã hội tự tái sản xuất Như vậy, địa lí có vai trò tích cực trong

việc tổ chức không gian nhân sinh; trong việc bảo vệ, cải tạo và chống ô nhiễm môi

trường.

Với những dự án tổ chức và quản lí lãnh thổ phức tạp mà làm theo phương pháp

thông thường là không thể được hoặc khó và lâu thì xây dựng hệ thông tin địa lí

(HTTĐL) là giải pháp tối ưu Cụ thể: theo dõi diện tích rừng, nạn cháy rừng, biến đổi khí hậu, sa mạc hóa, quản lí và sử dụng đất đai, quản lí hệ thống đường giao thông, quản lí

tài nguyên tự nhiên, chương trình KT – XH (phòng chống bệnh tật, quản lí các hoạt động

đô thị, quản lí dân số, xóa đói giảm nghèo)…

6 - Sự phân vùng tự nhiên, phân vùng KT – XH là cơ sở khoa học tổng hợp để đẩy mạnh công cuộc đổi mới, quản lí hiệu quả KT – XH

2 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÍ

Những hiểu biết về địa lí có từ hàng ngàn năm TCN Khoảng 2400 năm TCN, người

Phênixi sống ở ven Địa Trung Hải (Xiri – Libăng nay) đã đi thám hiểm và buôn bán khắp

Địa Trung Hải, biển Đỏ, sang Đại Tây Dương

Bản đồ cổ nhất thế giới bằng đất nung có tuổi 2500 năm TCN thể hiện vùng đất Lưỡng Hà với châu thổ của 2 sông Tigrơ và Ơphrat đổ ra biển và ở 2 bên có 2 dãy núi bao quanh

Ở Ai cập, các Vua đã tiến hành đo đạc đất đai châu thổ sông Nin để có cơ sở đánh thuế

2.1 Thời kì cổ đại (Thế kỉ V TCN  IV SCN)

Bắt đầu xuất hiện những ý niệm địa lí thông qua những cuộc đi biển, những hành trình dài trên đất liền  con người đã ghi chép, mô tả các sự kiện Những ý niệm ấy được

chia thành 2 hướng chính: Địa lí đại cương và Địa lí khu vực.

- Thế kỉ V TCN: Hêrôđốt lần đầu tiên đưa ra những thông tin có tổ chức về nhiều mặt

khi ông mô tả các vùng đất và biển mà ông đã đi qua ở Biển Đen, Địa Trung Hải, Ai cập,

Tiểu Á, vùng Lưỡng Hà Trường phái Pitago với những khái niệm về 1 Trái đất hình tròn Trường phái Pacmênit với tính địa đới.

- Thế kỉ III TCN: Êratôxten đã chú ý đo đạc Trái đất; xác định phương hướng và vị trí

địa lí; đặt tên và định nghĩa cho khoa học địa lí; mô tả các quyển của Trái đất (thạch quyển, khí quyển)  Địa lí học mang tính định lượng, sử dụng toán học và thiên văn học Ông đã xác định chiều dài kinh tuyến khoảng 39.500 km (chính xác là 40.075,7 km); xây dựng bản đồ thế giới có người ở với chiều dài từ Đại Tây Dương đến sông Hằng kèm theo hệ thống kinh – vĩ độ, chiều rộng không đi xa quá về phía bắc và nam Địa Trung Hải, trên đó thể hiện châu Á, Âu, Phi

- Thế kỉ II TCN đến đầu CN:

Crates xây dựng quả địa cầu và đã tưởng tượng ra 3 lục địa là Bắc Mĩ, Nam cực, Úc Strabon chuyển sang nghiên cứu địa lí nhân văn, chú ý đến dân tộc và chiều lịch sử.

- Thế kỉ II SCN: Khoa học địa lí có bước thụt lùi với “Thuyết địa tâm hệ” của Ptôlêmê Song ông có những đóng góp lớn về bản đồ và trắc địa

Công trình quan trọng nhất của ông là cuốn “Địa lí học” gồm 8 tập (Tập 1 – các

nguyên tắc, trong đó có cách xây dựng quả địa cầu và cách chiếu khi vẽ bản đồ; Tâp 2, 3,4,5,6,7 – danh mục gồm hơn 8000 địa danh kèm theo tọa độ kinh – vĩ để xác định vị trí; Tập 8 – về địa lí, toán học, thiên văn học, phép chiếu hình nón; 1 bản đồ toàn thế giới, 26 bản đồ chi tiết các khu vực)

Theo bản đồ của ông, thế giới dài đến 1800 (đảo Canari đến Trung Quốc) và rộng

700B – 150N, gồm châu Âu, Á, Phi, Đại Tây Dương, Địa Trung Hải, biển Caxpi, biển Đỏ, Ấn Độ Dương

2.2 Thời kì trung cổ (thế kỉ V SCN – đầu thế kỉ XV)

Đây là thời kì suy đồi của địa lí học vì nhiều thành tựu của khoa học địa lí đã đạt được

từ trước bị phủ định Người ta bắt buộc phải chấp nhận lời phán có sẵn của nhà thờ như quả đất là mặt phẳng hay dạng đĩa; Các bản đồ không thể hiện thực tại mà vẽ theo trí tưởng tượng và theo giáo lí Thiên chúa giáo (bản đồ được đặt theo hướng Đông – Tây, có thêm 1 vùng thiên đường của chúa ở chính giữa trên cùng)

Song vẫn có những thành tựu: Người Ả rập khẳng định lại chiều dài kinh tuyến, bắt đầu nói Mặt trời là trung tâm vũ trụ; Người Noocmăng có những hành trình trên biển ở

Đại Tây Dương, chiếm Băng đảo và đảo Grơnlen, sang bán đảo Labrađo và đi dọc biển

châu Mĩ; gia đình Maccô Pôlô ở Trung Âu đến Trung Hoa, Mông Cổ bằng đường bộ và

đi vòng quanh Nam Á vào tiểu Á bằng đường biển

2.3 Thời kì phục hưng (cuối thế kỉ XV – thế kỉ XVI)

Các quan hệ buôn bán mang tính chất hàng hóa được mở rộng  nhu cầu tìm kiếm thị trường Đồng thời, các câu chuyện và sản vật được các nhà du hành và thương nhân mang về từ phương Đông đã kích thích các nước phương Tây Trong khi đó, ở Tiểu

Á xuất hiện đế quốc Thổ mà các cuộc đánh chiếm rộng lớn đã ngăn chặn con đường thủy

bộ sang phương Đông  Các nước châu Âu tìm con đường mới sang phương Đông bằng

cách đi về phía Tây Đây là thời kì của các cuộc phát kiến địa lí vĩ đại.

- Christophe Colomb (Cơrixtôp Côlông, 1451 – 1506, người Ý): đã tiến hành 4 hành trình từ Châu Âu (Tây Ban Nha) sang Châu Mĩ đến quần đảo Bahama, Hati, Giamaica… (1492 – 1502)  biết được những sinh vật của “Tân thế giới”, dân cư, dòng biển, tín phong…

- Vasco de Gama (Vatxcô đờ Gama, 1469 – 1524, người Bồ Đào Nha): đã tìm đường sang Ấn Độ bằng cách đi vòng qua Châu Phi, tìm được thị trường rộng lớn ở Nam

Á, Đông Nam Á

- Magellan (Magienlăng, 1470 – 1521, người Bồ Đào Nha): là người đầu tiên đi vòng quanh thế giới bằng đường biển Từ Tây Ban Nha  vòng qua Nam Mĩ ở eo

Magellan  Thái Bình Dương  quần đảo Marian (Philippin) và ông mất ở đây  Đoàn người còn lại tiếp tục vòng quanh châu Phi về lại Tây Ban Nha (1519 – 1522) Lúc này, con người đã khẳng định sự tồn tại của đại dương nối liền với nhau và phân cách bởi lục địa, phát hiện ra các vành đai gió trên địa cầu

Chứng minh được những thành tựu của địa lí cổ đại: Trái đất hình cầu, tính địa đới của khí hậu do góc tới khác nhau của Mặt trời, quan hệ giữa khí hậu – sinh vật – con người, sơ bộ hình thành các quy luật địa lí, phát hiện thêm đặc điểm của các đới gió, hiểu thêm nhiều dân tộc địa phương…

Bản đồ toàn cầu chính xác hơn Lần đầu đưa America vào bản đồ với vai trò của Meccato Năm 1570, tập Atlat đầu tiên được xuất bản, gồm 53 bản đồ in từ các bản khác bằng đồng, tô màu bằng tay

2.4 Thời kì tiền TBCN (thế kỉ XVII – thế kỉ XVIII)

Khoa học địa lí tiếp tục phát triển theo hướng phát hiện và khảo sát những vùng đất

chưa được biết đến Những cuộc thám hiểm tập trung vào việc nghiên cứu các đại dương

(nổi bật vai trò của J Cook), nghiên cứu nội địa của các châu lục (Humbolt – thám hiểm Nam Mĩ, Trung Mĩ), nghiên cứu các xứ ở cực (Mĩ, Nga, Anh, Pháp…) Nhưng ấn tượng

nhất là các phát minh công nghệ, sự giải thích và lập luận khoa học, các công trình tổng

kết Cụ thể:

- Phát minh ra các dụng cụ nghiên cứu, đo lường: phong vũ biểu, hàn thử biểu, kính viễn vọng, bàn đạc, máy kinh vĩ, phương pháp tam giác đạc  quan sát không gian và vẽ bản đồ chính xác hơn

- Các nhân vật nổi tiếng:

James Cook đã mở ra thời kì du hành khoa học, có mục đích và phương pháp rõ ràng

Ông đã thám hiểm châu Đại Dương

Varenius với công trình “Địa lí đại cương” công bố năm 1650; xác định rõ đối tượng

của địa lí là lớp vỏ địa lí, gồm lục địa, đại dương, khí quyển, nghiên cứu trong khung cảnh toàn bộ Trái đất và theo từng khu vực; đề xuất phân chia ra địa lí tự nhiên và địa lí

KT – XH

Kepler đưa ra lí thuyết về các quy luật chi phối sự vận động của các hành tinh xung

quanh Mặt trời

I.Newton khám phá ra quy luật hấp dẫn trong vũ trụ

Kant cho rằng “địa lí là sự mô tả theo không gian” và đưa ra hệ thống cấu tạo vũ trụ Lômônôxốp đã nghiên cứu dự án khai thác Bắc cực, dự án nghiên cứu toàn diện các

lực lượng sản xuất tự nhiên của nước Nga và vẽ bản đồ Nga

Humbolt xác định độ cao trung bình các lục địa, quy luật giảm nhiệt độ theo độ cao,

thu thập 6.000 loài cây

Ở Việt Nam: Lê Quý Đôn (Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục),

Phan Huy Chú (Lịch triều hiến chương loại ngữ, trong đó có cuốn Dư địa chí).

- Trong ngành bản đồ: Ngành bản đồ Pháp lên ngôi với việc xây dựng bản đồ nước Pháp của Cassini (1744) Nước Anh thành lập “Cục bản đồ quốc gia” năm 1791

2.5 Thời kì TBCN (thế kỉ XIX)

- Đặc điểm: Khoa học địa lí có tính chuyên nghiệp, có đào tạo, có tổ chức nghiên cứu rõ ràng và mang tính quốc tế Sự phân ngành ngày càng mạnh với 2 bộ môn là khoa học địa lí tự nhiên và khoa học địa lí kinh tế

- Nhiều khoa học chuyên ngành mới tách ra từ địa lí: Địa chất, Khí hậu học, Thổ nhưỡng học, Thực vật học, Động vật học, Thiên văn học, Trắc địa học – bản đồ, Hải dương học  Thế mạnh thuộc địa lí tự nhiên nên nó được xếp vào Khoa học tự nhiên Tuy nhiên, sự phân ngành bộc lộ nhược điểm  xuất hiện xu thế nghiên cứu địa lí tự nhiên tổng hợp

Địa lí kinh tế ra đời cuối thế kỉ XIX – được kích thích bởi sự phân công lao động theo lãnh thổ trong sản xuất hàng hóa TBCN, sự phát triển của Thống kê học và học thuyết về sự định vị các ngành sản xuất

- Bản đồ học có những bước tiến: Bản đồ thế giới không còn chỗ trắng; nền kinh tế cơ giới hóa, mạng lưới đường sắt, đáy đại dương cũng được thể hiện; phương pháp bình độ thay thế cho nét gạch khi thể hiện độ cao; dùng kí hiệu màu và nền màu để thể hiện các đối tượng địa lí thay cho bản đồ đen trắng; xuất hiện các atlat chuyên đề Bản đồ không chỉ mô tả mà có nội dung khoa học, thể hiện các hiện tượng, các kết quả phân loại và phân vùng

- Đại diện: Humbolt đưa ra quy luật địa đới và quy luật đai cao Rite đã thu thập các

hiện tượng tự nhiên và KT – XH, hệ thống hóa chúng trong các chuyên khảo về địa lí địa phương ở châu Á, Phi; đặt nền móng cho “Địa lí quyết định luận”

- Có 3 khuynh hướng nghiên cứu chính:

Nghiên cứu vùng: Các vùng được phân ra dựa vào địa chất, địa hình, khí hậu, thủy

văn, sinh vật, thổ nhưỡng  quy luật phân hóa không gian của lớp vỏ địa lí, có xét đến đặc điểm riêng của mỗi vùng tạo ra bởi sự kết hợp giữa các hợp phần tự nhiên

Nghiên cứu quan hệ con người – môi trường địa lí: Môi trường là điều kiện cơ bản,

tiền đề để phát triển KT – XH Con người là chủ thể, quyết định cách sử dụng môi trường sao cho có lợi nhất cho mình Cần giải quyết hài hòa, hợp lí mối quan hệ này theo đúng quy luật quan hệ giữa con người và môi trường

Nghiên cứu cảnh quan: Địa lí phải xuất phát từ việc nghiên cứu 1 cái gì cụ thể, trông

thấy và cảm nhận được – cảnh quan Nó được nhào nặn, xây dựng từ sự phối hợp giữa các lực lượng tự nhiên và các tác động của con người Cảnh quan trở thành đối tượng nghiên cứu của địa lí

 cả 3 khuynh hướng đều bổ sung cho nhau, mỗi khuynh hướng đi sâu vào 1 khía cạnh của thực tại phân hóa không gian của tự nhiên và xã hội

2.6 Thời kì hiện đại

* Giai đoạn 1900 – 1950

Khoa học địa lí gần như chững lại, lúng túng trước sự thiếu thống nhất trong cơ sở lí luận Các nhà địa lí vẫn chỉ áp dụng các quan điểm, các thành tựu của 30 năm cuối thế kỉ

trước thể hiện trong 3 khuynh hướng chính Giải pháp tình thế được đưa ra là xây dựng

các trường phái quốc gia, căn cứ vào đặc điểm tự nhiên và nhu cầu riêng trong sự phát

triển KT – XH tại mỗi nước mà tìm hướng đi cho thích hợp

- Trường phái địa lí Pháp: thống nhất về quan điểm vùng trong mối quan hệ con

người – môi trường và về phương pháp nghiên cứu từ trên xuống – dưới lên, theo cấu trúc ngang giữa các vùng lớn nhỏ

- Trường phái địa lí Đức: khuynh hướng cảnh quan, đặc biệt nghiên cứu cảnh quan

văn hóa, coi việc nghiên cứu cảnh quan như là nơi tiếp giáp giữa thạch quyển, sinh quyển (chú ý lớp phủ thực vật), khí quyển Nghĩa là quan tâm đến mối quan hệ giữa con người và môi trường (chú ý đến tác động của chủng tộc) nhưng vẫn thiên về địa lí tự nhiên

Ngoài ra có các khuynh hướng mới như: Địa lí – chính trị (nghiên cứu, cắt nghĩa các điều kiện chính trị trên quan điểm và phương pháp địa lí), Địa chính trị (xác định các chiến lược chính trị căn cứ vào điều kiện địa lí), Địa lí văn hóa (sử dụng ngôn ngữ bản đồ

để phân vùng văn hóa, rồi mô tả và giải thích đặc trưng của các vùng văn hóa trong mối

quan hệ với môi trường tự nhiên và cư dân sinh sống ở đó), Địa lí kinh tế (nghiên cứu sự

phân bố trong không gian của các hiện tượng kinh tế và các vùng địa lí kinh tế lớn nhỏ, xây dựng lí thuyết định vị cho từng ngành kinh tế, xác định các mô hình không gian của kinh tế và chiến lược phát triển vùng kinh tế)…

- Trường phái địa lí Nga: Theo khuynh hướng cảnh quan với các đại diện Docussaep,

Vưxôxki, Becgơ, Pôlưnốp… Họ đã phát hiện ra thổ nhưỡng là 1 thành phần địa lí mới với quan điểm tổng hợp, gọi đới tự nhiên là đới cảnh quan; phát hiện ra cấu trúc ngang của cảnh quan địa lí với 2 đơn vị cấu tạo cơ bản cấp dưới là dạng và diện địa lí; nghiên cứu cả Trái đất (hướng đại cương), phát hiện và định nghĩa lớp vỏ địa lí với ranh giới và những quy luật chung; nêu lên tính thống nhất cũng như phân hóa của bề mặt Trái đất; đối tượng và nhiệm vụ của địa lí là nghiên cứu lớp vỏ ngoài của Trái đất

Về mặt kinh tế, nổi bật là N.N.Baranxki với việc phân vùng và kế hoạch hóa nền kinh tế Liên Xô; chú ý địa lí khu vực (địa lí kinh tế quốc gia) và đưa ra 1 kết cấu để đặc trưng về địa lí kinh tế 1 nước; phân công lao động theo lãnh thổ và tổ chức xã hội theo lãnh thổ

* Giai đoạn 1950 – 2000

+ Hoàn cảnh kinh tế – xã hội và khoa học - công nghệ

- Chiến tranh lạnh và chạy đua vũ trang giữa phe XHCN và TBCN  chấm dứt khi Liên Xô và Đông Âu sụp đổ

- Đấu trang vũ trang, bán vũ trang của các nước thuộc địa đã khiến CN đế quốc bị sụp đổ và sự ra đời hàng trăm quốc gia độc lập mới Ngoài ra đã hình thành tình trạng chia

cắt 1 số nước làm đôi Lúc này địa lí chính trị và địa chính trị được quan tâm.

- Từ 1950, KT – XH phát triển Các nước giàu phát triển bằng mọi giá đã hủy hoại môi trường nhưng đã thay đổi cơ cấu lao động, cơ cấu dân cư, dịch vụ phát triển  từ những năm 1980 là khủng hoảng mà mầm móng là 2 cú sốc dầu mỏ năm 1973 và 1979 Biểu hiện: Sản xuất chỗ thừa chỗ thiếu, ô nhiễm môi trường trầm trọng, chênh lệch giàu nghèo ngày càng tăng…

 giải quyết: xu thế toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới, “hệ thống thế giới” được hình

thành và chi phối nhiều quốc gia Mỗi quốc gia là 1 bộ phận của hệ thống thế giới, chịu sự tác động của hệ thống Khoa học địa lí tham gia vào sự tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường, đấu tranh cho công bằng xã hội, tổ chức hợp lí các lãnh thổ sản xuất, các đô thị nhằm phát triển kinh tế bền vững và đồng đều giữa các vùng

- Các ngành KHXH phát triển  KH địa lí vận dụng các thành tựu đó vào phân tích các thành phần cấu trúc tự nhiên trong tổng hợp thể không gian hoàn chỉnh TN – KT –

XH – NV

+ Sự hiện đại hóa Khoa học địa lí

- Xu thế xếp KH địa lí vào KH XH thắng thế

- Đối tượng nghiên cứu là tổng hợp thể không gian mà các sự vật, hiện tượng tồn tại trong đó Nhiệm vụ là định vị (xác định vị trí và vị thế của sự vật, hiện tượng), đánh giá

các tổng hợp thể không gian như các điểm, đường, vùng, trường, mạng lưới và đưa ra các

mô hình để tổ chức không gian lãnh thổ sao cho hoạt động KT – XH diễn ra đạt hiệu quả

tốt nhất Phương pháp nghiên cứu là hệ thống phân vị (quan hệ của đối tượng với các

vùng, đơn vị cấp lớn hay nhỏ hơn) hay nghiên cứu theo nhiều tỉ lệ

- Khi nghiên cứu chiều không gian theo quan điểm địa lí thống nhất tự nhiên – kinh tế – xã hội – nhân văn, thì xuất phát điểm là xem không gian trên Trái đất là không gian của con người, do con người tạo ra, sản xuất ra, vì lợi ích của con người Đặt con người vào trung tâm của tổng hợp thể không gian địa lí thống nhất, hoàn chỉnh là đặt con người vào

vị trí làm chủ môi trường tự nhiên, sử dụng môi trường tự nhiên và khai thác nó tùy vào mục đích và khả năng của mình nhưng đồng thời con người phải chăm sóc, bảo vệ môi trường tự nhiên, cho mình và các thế hệ sau

- Phương pháp tiếp cận hệ thống Khi tiếp cận hệ thống 1 tổng hợp thế lãnh thổ thống nhất, hoàn chỉnh  phải coi nó là 1 hệ thống TN – KT – XH – NV với đầy đủ các tính chất của 1 hệ thống động lực hở như tính thống nhất, tính có cấu trúc, có tổ chức, tính tương tác giữa các thành phần và giữa các bộ phận, thông qua dòng trao đổi vật chất, năng lượng, thông tin trong phạm vi ranh giới của hệ thống, tính tương tác giữa hệ thống với môi trường bên ngoài Các hợp phần và tương tác giữa chúng thường được gọi là cấu trúc thẳng đứng còn các bộ phận và tương tác giữa chúng thường được gọi là cấu trúc ngang Với địa lí, việc nghiên cứu cấu trúc ngang là quan trọng nhất vì đó là cấu trúc không gian đặc thù; cấu trúc thẳng đứng phải nằm trong và thuộc về 1 đơn vị cấu trúc ngang lớn nhỏ nào đó, không có cấu trúc không gian, cấu trúc thẳng đứng không có chỗ bám

Quan hệ giữa hệ thống với môi trường được thực hiện qua dòng từ môi trường vào hệ thống và dòng đi từ hệ thống ra môi trường Quá trình này diễn ra liên tục, tác động đến cấu trúc và chức năng của hệ thống Muốn tồn tại lâu dài, hệ thống phải có biện pháp kiểm soát được quá trình vào ra để thích nghi với những biến đổi của quá trình

- Hệ thông tin địa lí (GIS-Geographic Information System) – công cụ đắc lực cho việc phân tích hệ thống không gian, nhất là cho phép phân tích cấu trúc ngang với các đặc tính không gian và quan hệ không gian

Xây dựng GIS phải trả qua các giai đoạn: Xác định mục đích; xây dựng cơ sở dữ liệu; thực hiện các phân tích địa lí; trình bày kết quả

- Nhiệm vụ quy hoạch tổ chức không gian lãnh thổ 1 cách toàn diện, đồng bộ và tổng thể là chức năng khoa học và xã hội của địa lí Còn chiều thời gian là của khoa học lịch sử và các công việc chi tiết là của các khoa học tự nhiên và khoa học xã hội khác, nhưng tất cả có thể và cần phải hợp tác liên ngành

Tóm lại: Sự tiến bộ nhanh chóng của máy móc  Địa lí học có sự phát triển mạnh, giải quyết được 1 trong những vấn đề lớn nhất của thời đại là vấn đề quan hệ giữa con người và môi trường sống Địa lí trở thành 1 ngành KH động với xu hướng dự báo, thực nghiệm và cải tạo

3 ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA KHOA HỌC ĐỊA LÍ

Đối tượng nghiên cứu của địa lí là chiều không gian (dimension spatiale) của các hiện tượng và sự vật, là tổng hợp thể không gian mà các hiện tượng và sự vật tồn tại trong đó

Nghiên cứu chiều không gian theo quan điểm địa lí thống nhất TN – KT – XH – NV thì xuất phát là đặt con người vào trung tâm của tổng hợp thể không gian địa lí thống nhất Các phân hệ của hệ thống không gian địa lí hoàn chỉnh:

- Phân hệ tự nhiên:

Điểm xuất phát là phân hệ tự nhiên vì đó là giá đỡ, là cơ sở vật chất và năng lượng của mọi hoạt động KT – XH

- Phân hệ kinh tế

- Phân hệ xã hội

- Phân hệ nhân văn

Theo định nghĩa về khoa học địa lí thì thể tổng hợp tự nhiên và thể tổng hợp sản xuất theo lãnh thổ được coi là đối tượng nghiên cứu của địa lí tự nhiên và địa lí KT – XH Nếu mục đích của địa lí học là một thì địa lí tự nhiên và địa lí KT – XH khác nhau rõ về đối tượng và phương pháp nghiên cứu

* Địa lí tự nhiên

+ Đối tượng nghiên cứu: là tự nhiên bề mặt trái đất, xem như hệ thống hoàn chỉnh

không thể chia cắt được, hình thành từ các bộ phận cấp thấp nhất (tướng địa lí)  thể tổng hợp ĐLTN (5 quyển)  cấp cao nhất là lớp vỏ địa lí

Lớp vỏ địa lí là bề mặt không gian 3 chiều của Trái đất, tồn tại các thể tổng hợp trên

Bề dày của lớp vỏ địa lí – nơi mà con người có thể vừa tiến hành nghiên cứu vừa chung sống chưa đến 40 km (phần trên 25 – 30 km, phần dưới khoảng 11 km), nghĩa là chỉ nghiên cứu các bộ phận phức tạp nhất của Trái đất

+ Nhiệm vụ nghiên cứu

Tiếp tục mô tả, thu thập, đi sâu nghiên cứu chi tiết tự nhiên bề mặt trái đất nói chung

và từng vùng lãnh thổ nói riêng

Phân tích sự phân dị của các thành tố tự nhiên; các mối quan hệ và tác động qua lại giữa các hiện tượng, các thành tố cấu tạo nên lớp vỏ địa lí; tác động qua lại giữa tự nhiên với xã hội loài người và ngược lại

Hệ thống, phân tích, xử lý các tư liệu địa lí thu thập được trên toàn cầu  xác định bản chất hiện tượng, mối liên hệ giữa các hiện tượng, các thành tố  xây dựng các mô hình địa lí trên cơ sở toán học v.v…  rút ra các quy luật địa lí

Đẩy mạnh nghiên cứu địa lí địa phương, xây dựng các bản đồ chuyên ngành, bản đồ cảnh quan, phân vùng cảnh quan, tiến tới cải tạo toàn diện hay từng mặt các điều kiện tự nhiên góp phần xây dựng phát triển KT - XH địa phương và vùng