Thống Kê Học - Phương Pháp Chỉ Số (Phần 2) part 13 ppt

Chọn mẫu phi ngẫu nhiên là sự lựa chọn các đơn vị vào mẫu điều tra dựa trên kinh nghiệm và sự hiểu biết của con người về tổng thể nghiên cứu.. Trong chọn mẫu phi ngẫu nhiên người ta chọ

gian làm việc của từng công nhân vào lúc đó (làm việc hay ngừng việc) không kể thời gian làm việc hay ngừng việc dài hay ngắn

Chẳng hạn, một phân xưởng có 40 công nhân Cứ cách 30 phút lại đi kiểm tra

một lần Trong suốt 8 giờ làm việc đã ghi lại được:

8 x 2 x 40 = 640 trường hợp

Trong đó 576 trường hợp công nhân đang làm việc và 64 trường hợp ngừng

việc

Như vậy, tỷ lệ công nhân làm việc là:

p = 576 /640 = 0,9 Trong chọn mẫu thời điểm, các khái niệm tổng thể chung, tổng thể mẫu thuộc về yếu tố thời gian Tổng thể mẫu là số quan sát, còn tổng thể chung là

toàn bộ thời gian làm việc của công nhân Số lượng tổng thể chung coi như

vô hạn nếu khoảng cách thời điểm điều tra là ngắn ngủi Tổng thể mẫu được

hình thành bằng các phương pháp chọn ngẫu nhiên đơn giản hoặc máy móc

Tuy các thời điểm chỉ có thể chọn một lần song khi tính toán vẫn dùng các

công thức của chọn hoàn lại vì tổng thể chung N không xác định được

8.3 ĐIỀU TRA CHỌN MẪU PHI NGẪU NHIÊN

Chọn mẫu phi ngẫu nhiên là sự lựa chọn các đơn vị vào mẫu điều tra dựa trên

kinh nghiệm và sự hiểu biết của con người về tổng thể nghiên cứu Chọn mẫu

không ngẫu nhiên không hoàn toàn dựa trên cơ sở toán học như chọn mẫu ngẫu nhiên mà chủ yếu đòi hỏi phải kết hợp chặt chẽ giữa phân tích lý luận

với thực tiễn xã hội Sự nhận xét chủ quan của người tổ chức có ảnh hưởng

lớn đến chất lượng điều tra Chính vì vậy, muốn cho chất lượng tài liệu điều

tra tốt phải giải quyết các vấn đề sau:

8.3.1 Phải bảo đảm chính xác đối tượng điều tra

Phải phân tổ đối tượng điều tra vì mỗi đơn vị được chọn ra dù có tính đại

biểu cao đến mấy cũng chỉ có khả năng đại diện cho một bộ phận, một loại

hình nào đó trong tổng thể phức tạp Nếu tập hợp được các điển hình của nhiều bộ phận thì các điển hình này sẽ có khả năng đại diện cho cả tổng thể

Trang 159

""

Chương 8 Điều tra chọn mẫu

phức tạp Mặt khác, việc phân tổ có tác dụng thu hẹp độ biến thiên tiêu thức trong mỗi tổ Nếu phân tổ chính xác các đơn vị trong cùng một tổ sẽ không

khác nhau nhiều, làm cho việc ước lượng có độ chính xác cao Đối với những

tổng thể quá phức tạp có thể phải phân tổ theo nhiều bước để có được những

tổ chi tiết hơn

Ví dụ: Phân tổ phân cấp trong điều tra mức sống: Trước tiên, toàn quốc

được phân thành các vùng kinh tế Trong các vùng lại phân ra các huyện Từ

các huyện phân hộ gia đình theo ngành nghề Cuối cùng mới chọn các hộ

điển hình trong từng ngành nghề để điều tra

8.3.2 Vấn đề chọn đơn vị điều tra

Trong chọn mẫu phi ngẫu nhiên người ta chọn các đơn vị điển hình có khả

năng đại diện cho từng bộ phận khác nhau trong tổng thể nghiên cứu Có

nhiều cách chọn đơn vị đại diện:

- Chọn những đơn vị có mức độ tiêu thức gần với số trung bình của từng bộ

phận nhất, đồng thời cũng là mức độ phổ biến nhất trong bộ phận đó Khi

chọn phải thông qua quan sát bàn bạc, phân tích tập thể thì mới chọn được

những đơn vị có tính đại biểu cao

Ví dụ: Khi điều tra mức sống dân cư phải tham khảo các tài liệu về

nguồn thu để chọn các đơn vị có mức sống trung bình Sau khi chọn được các

đơn vị điều tra phải kiểm tra tính đại biểu của các đơn vị đó, nếu chấp nhận

được thì mới tiến hành điều tra thực tế

- Chọn những đơn vị có kinh nghiệm về một mặt nào đó (điều tra ý kiến chuyên gia) Loại này thường dùng để nghiên cứu các vấn đề thuộc xã hội

học

Ví dụ: Điều tra ý kiến chuyên gia về một số vấn đề cần giải quyết như:

vấn đề tiền lương, vấn đề thương binh xã hội, vấn đề bảo hiểm… Người ta

chọn ra một số người trong từng ngành, từng địa phương am hiểu nhiều về

các vấn đề trên để trưng cầu ý kiến Sau đó tổng kết các ý kiến và đưa ra kết

luận

- Chọn một số địa phương (tỉnh) đại diện cho từng vùng kinh tế Trong các tỉnh này lại chọn ra một số huyện, xã để điều tra

8.3.3 Xác định số đơn vị điều tra

Chọn mẫu phi ngẫu nhiên cũng phải dựa trên cơ sở của định luật số lớn,

nghĩa là cần chọn ra một số đơn vị điều tra nhiều tới mức đủ khả năng đại

diện cho cả tổng thể Ở đây vì chọn mẫu phi ngẫu nhiên nên không thể dùng công thức toán học để tính Muốn xác định số đơn vị mẫu cho phù hợp cần phải:

- Căn cứ vào tính chất phức tạp của tổng thể nghiên cứu Tổng thể càng phức tạp càng cần điều tra nhiều đơn vị Chẳng hạn, khi điều tra mức sống

nông dân, có mức sống chênh lệch nhau nhiều thì cần điều tra nhiều hộ

- Hoặc căn cứ vào kinh nghiệm của các địa phương khác, nước khác, của

các lần điều tra trước để quyết định số đơn vị cần điều tra lần này Chẳng

hạn, trong điều tra mức sống, theo kinh nghiệm của các nước và các lần

điều tra trước, người ta thấy chỉ cần điều tra khoảng 1% số hộ là đủ

- Căn cứ vào mức độ đòi hỏi của việc nghiên cứu, vào lực lượng cán bộ và

khả năng vật chất để quyết định tăng thêm hoặc giảm bớt số đơn vị điều

tra

Ngoài ra, cần chọn một số đơn vị dự bị để có thể bổ sung hoặc thay thế

khi cần thiết

8.3.4 Sai số chọn mẫu

Sai số chọn mẫu trong chọn phi ngẫu nhiên không thể tính được bằng

công thức toán học mà phải thông qua nhận xét, so sánh để ước lượng ra

Nếu thấy sai số không lớn lắm (chênh lệch không nhiều so với thực tế) thì

có thể dùng kết quả điều tra mẫu để suy ra kết quả chung Nếu thấy nghi

ngờ kết quả, có thể chọn lại và điều tra lại Cũng có thể dùng phương pháp kiểm định thống kê để xác định chất lượng kết quả điều tra chọn

mẫu

Trang 161

""

Chương 8 Điều tra chọn mẫu

Khi suy rộng kết quả điều tra chọn mẫu phi ngẫu nhiên người ta suy rộng trực tiếp, không suy rộng có phạm vi như chọn ngẫu nhiên Vì các đơn vị

điều tra được chọn lựa đại diện cho từng bộ phận khác nhau nên khi suy

rộng phải theo thứ tự từng bước và phải chú ý đến tỷ trọng của mỗi bộ phận chiếm trong tổng thể

8.3.5 Huấn luyện lực lượng tham gia điều tra

Qua các vấn đề trên chúng ta thấy trong chọn mẫu phi ngẫu nhiên đòi hỏi

phải giải quyết đúng đắn nhiều vấn đề phức tạp Cơ sở chủ yếu để giải

quyết là dự trên sự phân tích sâu sắc đối tượng nghiên cứu, mục đích

nghiên cứu Kết quả của điều tra chọn mẫu phi ngẫu nhiên chịu ảnh

hưởng nhiều bởi nhận xét chủ quan của con người Chính vì vậy, muốn

làm tốt công tác điều tra, người cán bộ không những phải thành thạo về

nghiệp vụ, am hiểu về hiện tượng nghiên cứu mà còn cần phải trung thực

và làm tốt công tác tổ chức vận động quần chúng Cán bộ điều tra cần giải

thích cho mọi người hiểu rõ mục đích nghiên cứu để họ tích cực tham gia

và tự giác tham gia, tự giác khai báo Tuyệt đối tránh những ý nghĩ không

đúng làm ảnh hưởng đến chất lượng điều tra (ngại khó, làm qua loa đại khái, chọn những đơn vị không đại biểu…)

Điều tra chọn mẫu ngẫu nhiên và phi ngẫu nhiên đều là các phương

pháp chọn mẫu có hiệu quả Mỗi phương pháp có những mặt ưu điểm đặc

biệt riêng của nó, thích hợp với từng hiện tượng nghiên cứu Trong thực tế

nếu biết khéo léo kết hợp cả hai phương pháp chọn này, kết quả điều tra

sẽ có chất lượng cao và thủ tục làm cũng đơn giản hơn

Câu hỏi: Câu hỏi và bài tập chương 8

1 Hãy trình bày khái niệm và ưu nhược điểm của điều tra chọn mẫu?

2 Trình bày khái niệm chọn mẫu ngẫu nhiên, chọn mẫu phi ngẫu nhiên Cho ví dụ minh họa trong từng trường hợp

3 Trình bày khái niệm chọn mẫu hoàn lại và không hoàn lại

4 Trình bày khái niệm chọn mẫu theo xác suất đều và không đều

5 Sai số chọn mẫu là gì? Sai số chọn mẫu có mối liên hệ như thế nào với qui

mô mẫu?

6 Trình bày các phương pháp tổ chức chọn mẫu thường dùng?

Bài tập:

Bài 1:

Tại một trung tâm khai thác bưu chính, người ta tiến hành điều tra chọn mẫu về

trọng lượng của các bưu phẩm gói nhỏ theo phương pháp chọn ngẫu nhiên không

hoàn lại Số gói nhỏ chọn ra là 200 cái Kết quả điều tra như sau:

Trọng lượng, gam Dưới 100 Từ 100 đến dưới 250

Từ 250 đến dưới 500

Từ 500 đến dưới 1000 Từ 1.000 đến dưới 1.5000

Trên 1.500 Tổng cộng

Số lượng gói nhỏ, gói

8

25

35

90

30

12

200 Với độ tin cậy là 95,45% hãy ước lượng trọng lượng bình quân một gói nhỏ trong tổng thể chung

Trong 200 gói nhỏ trên, người ta thấy có 2 gói bị vi phạm chất lượng về thủ tục khai

thác, cũng với độ tin cậy 95,45% hãy ước lượng số gói nhỏ khai thác bị vi phạm về

qui trình khai thác trong tổng thể chung

Bài 2:

Tại đài 1088 của một Trung tâm khai thác thông tin, người ta tiến hành điều tra

chọn mẫu về độ dài bình quân một cuộc điện thoại tư vấn theo phương pháp chọn

ngẫu nhiên không hoàn lại Số cuộc chọn ra là 300 cuộc Kết quả như sau:

Độ dài thời gian tư vấn, phút Dưới 3 3 4 5 6 7 8

Trang 163