Tuần 23- Tiết 87Ngày -CHIỀU TỐI MỌÂ -LAI TÂN Hồ Chí Minh A-MỤC TIÊU CẦN ĐẠT: Giúp HS hiểu được: *Chiều tối - Vẻ đẹp của tâm hồn HCM: dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt vẫn luôn hướng về
Trang 1Tuần 23- Tiết 87
Ngày
-CHIỀU TỐI (MỌÂ ) -LAI TÂN
Hồ Chí Minh
A-MỤC TIÊU CẦN ĐẠT: Giúp HS hiểu được:
*Chiều tối
- Vẻ đẹp của tâm hồn HCM: dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt vẫn luôn hướng về sự sống và ánh sáng
- Cảm nhận được bút pháp tả cảnh ngụ tình vừa cổ điển vừa hiện đại của bài thơ
*Lai
tân Hiện trạng đen tối, thối nát của một XH tưởng là yên ấm, tốt lành
- Cảm nhận được sắc thái châm biếm, mỉa mai của bài thơ
B- PHƯƠNG PHÁP:
Đọc diễn cảm, dẫn dắt, khích lệ HS cảm nhận bài thơ theo nhiều cách, phân tích, thảo luận
C-TIẾN TRÌNH:
I-Oån định lớp
II Kiểm tra bài cũ:
Đọc thuộc lòng bài”Đây thôn Vĩ Dạ” –Hàn Mặc Tử ?
III-Giới thiệu bài mới:
Cho biết vài nét về phần Tiểu dẫn? HC stác bài
thơ có gì đặc biệt?
- Cụ thể: Mùa thu tháng 8/1942 với tư cách Việt Nam
độc lập đồng minh hội và phân bộ quốc tế phản xâm
lược ở Việt Nam, Hồ Chí Minh sang Trung Quốc để
tranh thủ sự việc trợ của thế giới Sau nửa tháng đi bộ
đến thị trấn Túc Vinh tỉnh Quảng Tây, Người bị chính
quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vơ cớ Suốt 13
tháng ở tù từ tháng 8/1942 đến tháng 9/1943, Bác bị
chính quyền Tưởng Giới Thạch giải tới giải lui khắp 13
phủ huyện, trên ba chục nhà lao Trong hồn cảnh bất
đắc chí ấy Người đã viết 134 bài thơ, ghi trong cuốn sổ
tay lấy tên là Ngục trung nhật ký Năm 1960, tập thơ
được dịch ra tiếng Việt: Nhật ký trong tù.
-HS đọc vài bài thơ trong “Ngục trung nhật kí”
Bài thơ cĩ thể chia làm mấy phần ? Nội dung của
mỗi phần?
Thời gian lúc nào ? Tại sao em biết được ?
Không gian?
Để miêu tả thiên nhiên, Bác đã lựa chọn những hình
A- Chiều tối:
I-Tiểu dẫn:
1.Hồn cảnh ra đời:
-Đây là bài 31 trong số 134 bài thơ bằng chữ
Hán, đặt tên là “Ngục trung nhật kí”.
-Cảm hứng bài thơ được gợi lên trên đường Bác
bị chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào
cuối thu năm 1942 Đây là thời gian cực khổ
nhất trong 13 tháng người bị giam giữ
2-Thể loại: Thất ngơn tứ tuyệt
II-Đọc hiểu văn bản:
Trang 2ảnh nào ở hai câu thơ đầu?
[ có chim, về rừng, mây, tầng không…].
= thơ cổ phương Đông, cánh chim về tổ là biểu tượng
– chiều tà vừa chỉ KG & TG
Hình ảnh cánh chim chiều là một chất liệu quen
thuộc trong thơ xưa , gợi ta liên tưởng đến những câu:
“Chim bay về núi tối rồi” (ca dao)
“Chim hôm thoi thót về rừng” (Nguyễn Du )
“Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi”( Bà HTQ)
“Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa” (HC)
Ở câu thơ 1, các em thấy có sự tương đồng nào
không giữa ngoại cảnh và nhà thơ?
-có sự tương đồng giữa cánh chim đã mỏi sau một
ngày kiếm ăn và sự vất vả của người tù sự hoà
hợp giữa cảnh và người
Hãy đối chiếu phần nguyên tác và dịch thơ để tìm
chổ dịch chưa sát?
Khơng dịch được từ "cơ" (lẻ loi), "mạn mạn" dịch là
"nhẹ" chưa chính xác (chầm chậm, lững lờ)
Thiên nhiên trong câu thơ thứ 2 được miêu tả ntn?
[ SS- Ngàn năm mây trắng bây giờ còn bay(vĩnh
hằng)-Thôi Hiệu; Tầng mây lơ lửng trời xanh
ngắt-Ng.Khuyến]
+ Hình ảnh mây trắng lững lờ trôi trên nền trời cao
rộng, thóang đãng, êm ả, yên tĩnh Đây là câu thơ
đậm chất Đường thi nhất của cả bàià bước đi của
thời gian
Trong hoàn cảnh lao tù như thế mà Bác vẫn có
những câu thơ thật đẹp, vây các em thấy tâm hồn
Bác ntn?
àĐặt 2 câu thơ thơ trong hoàn cảnh chuyển lao mới
thấy được tâm hồn cao đẹp của Bác, một con người
ung dung thanh thản quên đi những hòan cảnh riêng,
hòa mình vào thiên nhiên, thưởng ngoạn vẻ đẹp
củathiên nhiên, đồng điệu với thiên nhiên Đó là con
người có nghị lực phi thường
Đọc bài Khai quyển “Thân thể…”
Em cĩ nhận xét gì về NT miêu tả ở đây? Gợi
mở:Em đã gặp h/ả thơ và lối mtả này ở đâu?
- Bút pháp cổ điển:
+ Sử dụng hình ảnh quen thuộc trong thơ cổ để gợi
khơng gian, thời gian: cánh chim & chịm mây
+ Lấy cái nhỏ bé để tả cái rộng lớn bao la: cánh chim,
1-Bức tranh thiên nhiên:
Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ Chịm mây trơi nhẹ giữa tầng khơng
-Thời gian:Chiều (chim về rừng)
-Khơng gian:Bầu trời mênh mơng
-Hình ảnh:
+Cánh chim mỏi mệt cố gắng bay → Tìm chỗ
dừng chân, tá túcà Niềm ước mong sum họp
+“Cơ vân” -> Đám mây lẻ loi, cơ đơn lững lờ trôi giữa không gian rộng lớn của trời chiều.gợi thân phâïn lênh đênh trôi dạt nơi đất khách quê người
sự hoà hợp giữa cảnh và người
-Tâm hồn nhà thơ:
+ Bản lĩnh kiên cường của người chiến sĩ với phong thái ung dung vàkhát vọng tự do chất thép
+ Tình cảm gắn bó với thiên nhiên
-Nghệ thuật:
+Sử dụng hình ảnh quen thuộc trong thơ cổ nhưng
Trang 3chịm mây gợi bầu trời mênh mơng
+ Lấy động tả tĩnh: sự chuyển động nhẹ nhàng của làn
mây và cánh chùn bay mỏi gợi sự tĩnh lặng ở miền sơn
cước lúc chiều buơng
+ Tả cảnh để ngụ tình: cánh chim cơ đơn và chịm mây
lẻ loi, cơ độc t/h tâm trạng cơ đơn mệt mỏi và khao
khát một mái ấm sau một ngày bị đầy ải nặng nề
-Bút pháp hiện đại
è Cánh chim trong thơ Bác gần gũi với đời sống thực,
bay theo nhịp điệu bất tận của cuộc sống, áng mây
trong thơ Bác cũng vậy tốt lên vẻ yên ả thanh bình của
đời sống thường ngày, cả hai đều vận động
Đối tượng miêu tả của 2 câu sau là gì?Nhân vật
trung tâm ở đây là ai?(cơ gái lao động và lị than
hồng)
Con người xuất hiện ntn? [hình ảnh hiện đại]
= Thơ xưa cũng xuất hiện bóng người “Lom khom
dưới núi…” nhưng lại thiếu vắng sự sống, chỉ làm
nền cho KG rộng hơn Câu 3 này, làm cho chiều hôm
có chút hoi ấm của sự sống, niềm vui…
Hình tượng trung tâm của bài thơ là cô gái xóm núi
xay ngô đầy trẻ trung, khỏe khoắn, sinh động
Đối chiếu phần nguyên tác và dịch thơ ở câu
cuối?
Dịch thừa từ "tối".ở nguyên âm không nói đến trời tối
chỉ có nghĩa cô gái xóm núi xay ngô mà vẫn cảm
nhận được sự vận động của thời gian đi dần vào đêm
tối –tác giả đã lấy ánh sáng để miêu tả bóng tối
ngọn lửa lò than ở tận xóm núi mà thấy được nó rực
đỏ lên ,có nghĩa là trời đã tối hẳn rồi
-Câu 3,4:Chỉ lặp lại 1 chữ "xay"-khơng thể hiện được
biện pháp điệp vịng
-Câu 4:Ngắt nhịp của ngtác: 4/3 phù hợp hơn nhịp 2/5
Em cảm nhận như thế nào về cơng việc của cơ gái
xay ngơ tối?
Cơ thiếu nữ đang xay ngơ tốiàhình ảnh khỏe khoắn,
trẻ trung sống động của cuộc sống lao động bình dị
à mang lại niềm vui trong cuộc sống, làm dịu nỗi cơ
đơn của người đi đường
Ý nghĩa và tác dụng của động từ “ ma bao túc –
bao túc ma”?
Biện pháp láy âm vắt dòng (ma bao túc, bao túc ma
hoàn) vừa diễn tả nhịp điệu tuần hoàn, cử động vòng
gần gũi với đời sống thực + Lấy điểm vẽ diện + Lấy cái động tả tĩnh + Tả cảnh để ngụ tình
2- Bức tranh đời sống:
“Cơ em xĩm núi xay ngơ tối Xay hết lị than đã rực hồng”
-Cô thiếu nữ xay ngơ -> khỏe khoắn ,chăm chỉ ,vất vảcuộc sống lao động đời thường bình dị mà ấm cúng , hạnh phúc
-Ma bao túc Bao túc ma hoàn(Câu vắt vòng)
->Điệp từ liên hoàn vòng xoay liên tục của cối xay ngô ->Thời gian trôi đi
Trang 4tròn của cối xay, vừa ghi nhận sự cẩn mẫn chăm chỉ
của cô gái Đồng thời còn cho thấy cuôïc đời thiếu
thốn vất vả song vẫn ấm cúng đáng yêu của người
lao động
Đêm đến thường mang hơi lạnh, nhưng ở câu cuối
ntn? Phân tích ý nghĩa của chữ “hồng “?
Lo than rực hồngà gợi lên ánh sáng, khơng khí và tâm
hồn người tù trở nên ấm áp hơn
à “Hồng” ->đây là nhãn tự quan trọng nhất, cái
hồn của cả bài thơ mang lại thần sắc cho bức tranh
buổi chiều tối nơi miền sơn cước heo hút, quạnh vắng,
làm ấm nĩng cả bài thơ, xua tan đi cái cơ đơn, lạnh
vắng ở 3 câu thơ đầu
Ước mơ thầm kín về mái ấm gia đình của con
người lưu lạc xa xứ
Vẻ đẹp tâm hồn ? Vượt qua hồn cảnh khắc nghiệt để
cảm thơng, chia sẻ niềm vui bình dị của người lao động
à T/h tình yêu c/s, yêu con người tha thiết của Bác ,đó
là lòng nhân ái đạt đến độ quên mình như Tố Hữu
nói “ Nâng niu tất cả chỉ quên mình”
Trong csống, em đã gặp nghịch cảnh nào chưa?Em
đã suy nghĩ và hành động ntn?Theo em, nếu ta yêu
csống, gbĩ với csống quanh ta thì ta sẽ nhận được gì?
Thủ pháp nghệ thuật? Ý nghĩa trong sự vận động
của tứ thơ?
Nghệ thuật: tả cảnh vừa có nét cổ điển(chấm phá,
ước lệ, hình ảnh cổ) và hiện đại(cuộc sống đời
thường) Ngôn ngữ linh hoạt và sáng tạo
Ma bao túc, bao túc ma hồnà láy ý liên hoàn , nhịp
thơ 4/3 à Vận chuyển thời gian tuần hồn theo vịng
xoay của chiếc cối, khi ngơ xay xong à Màn đêm
buơng xuống, lị than rực hốngà Hình tượng thơ luơn
vận động theo chiều hướng đi lên từ bĩng tối ra ánh
sáng
Cho biết vài nét về phần Tiểu dẫn?
Hồn cảnh ra đời và mảng đề tài của bài thơ?
ĐỌC BÀI THƠ
Kết cấu của bài thơ cĩ gì đbiệt ?(2 phần)
-Phần 1:( 3 câu đầu) là 3 câu tự sự nĩi về hành vi
- Lô dĩ hồng : -> Nhãn tự ->Cảnh ấm áp, bừng
sáng đem lại chút niềm vui, hạnh phúc và sức mạnh cho con người trên con đường xa xứ
- Tâm hồn nhà thơ:
+ Vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt để hướng về sự sống và ánh sáng
+Cảm thông chia sẻ niềm vui bình dị với người
lao động tinh thần nhân đạo
- Nghệ thuật:
+Lấy ánh sáng tả bóng tối +Sự vận động hướng về sự sống + Con người là trung tâm của bức tranh
III-Tổng kết : Ghi nhớ sgk B- Lai tân
I-Tiểu dẫn: (SGK – Tr 45) 1-Hồn cảnh s áng tác : Bài thơ được sáng tác trong khoảng bốn tháng đầu của thời gian HCM
bị giam giữ tại các nhà tù của bọn Quốc dân đảng
TQ ở Quảng Tây
2-Mảng đề tài : Bài thơ thuộc mảng thơ hướng
ngoại, nội dung phê phán nhà tù và xã hội Trung Quốc với nghệ thuật châm biếm sắc sảo
Trang 5thường thấy ở 3 viên quan ở Lai Tân.
-Phần 2:( câu cuối) là một lời kết luận, một nhận xét,
đánh giá của tác giả
Bộ máy quan lại ở Lai Tân được miêu tả ntn qua 3
câu đầu của bài thơ ? Họ cĩ làm đúng chức năng của
mình khơng?
-Ba câu thơ đầu là ba nét vẽ rạch rịi chân dung của những
kẻ đứng đầu trong bộ máy quản lí nhà tù của Tưởng Giới
Thạch ở Lai Tân:
+Ban trưởng: đánh bạc ngày này qua ngày khác
+Cảnh trưởng: ăn tiền của phạm nhân.
Hành vi “ Chong đèn làm việc cơng” của huyện
trưởng - theo em - nên hiểu như thế nào? Chất châm
biếm trong cách nĩi ấy?
+Huyện trưởng: chong đèn làm việc cơng ( Việc mờ ám -
hút thuốc phiện? ) nụ cười châm biếm
-Lần lượt từng tên, hiện ra rõ mồn một, tất cả đều thối nát,
đều hồn tồn vơ trách nhiệm Đĩ là những kẻ đại diện thực
thi , bảo vệ cơng lí, pháp luật nhưng hành vi lại phi pháp.
Từ chân dung những kẻ chĩp bu ấy, em cĩ suy nghĩ
gì về chế độ nhà tù và xã hội Trung Quốc dưới thời
Tưởng Giới Thạch ?
-Nhà tù là nơi cải hố người xấu thành người tốt nhưng với
những kẻ cai quản nhà tù như thế kia thì thực chất của loại
nhà tù nàylà gì là điều dễ hiểu Một kiểu nhà tù như thế với
những kẻ cai quản như thế thì làm sao xã hội cĩ thể thái
bình thực sự được.
Phân tích sắc thái châm biếm, mỉa mai ở câu thơ
cuối? Thể hiện rõ nhất qua từ nào? Hiệu quả nghệ thuật
của những câu chữ đĩ?
-Tưởng rằng kết bài sẽ là một lời buộc tội gay gắt một
sự lên án quyết liệt nhưng câu thơ cuối buơng ra lại
quá nhẹ nhàng, có vẻ rất dửng dưng Đại loạn thế,
thối nát thế mà “Trời đất Lai Tân vẫn thái bình”
Em hiểu chữ “vẫn thái bình ntn”?
- “Thái bình” là nhãn tự, là trục hút châm biếm của cả
bài thơ Hố ra đĩ là thái bình giả tạo, bên ngồi, giấu
bên trong sự tha hĩa, mục nát thối ruỗng hợp pháp
Đĩ là thái bình của tham nhũng lười biếng, sa đọa với
bộ máy cơng quyền của những con mọt dân tham lam
Vậy là tình trậng thối nát trên là chuyện bình thường
và đã là xẩy ra thường ngày
“Chỉ một chữ ấy mà xé toang tất cả sự thái bình dối
trá nhưng thực sự là đại loạn bên trong” Hoàng
Trung Thông
-Khơng “đao to búa lớn” mà theo như cách dân gian
thường nĩi là “Mát nước thối cỏ”, lối châm biếm nhẹ
II-Đọc hiểu văn bản:
1-Bộ máy quan lại ở Lai Tân:
-Ba c©u th¬ tù sù (kĨ), ghi l¹i h×nh ¶nh mét c¸ch
tù nhiªn, nh chơp l¹i hiƯn thùc:
+Ban trưởng: ngày ngày đánh bạc.
+Cảnh trưởng: móc túi tiền của người tù
+ Huyện trưởng: chong đèn hút thuốc phiện
Vô trách nhiệm ,không làm đúng chức năng của người đại diện cho pháp luật
2/Địn đả kích của tác giả:
Trời đất Lai Tân vẫn thái bình:
“Thái bình” là nhãn tự, là sắc thái châm biếm, mỉa mai Đó là thái bình giả tạo, bên ngồi, giấu bên trong sự tha hĩa, mục nát, thối ruỗng một địn đã kích độc đáo và bất ngờ
Ta thấy rõ bộ mặt đen tối, thối nát của chế độ nhà tù và cả XH TQ thời Tưởng Giới Thạch
Trang 6nhàng, mát mẻ của HCM đã cĩ tác dụng lật tẩy bchất
của cả bộ máy nhà nước ở Lai Tân.Qủa là một địn đã
kích độc đáo và bất ngờ
Nhận xét nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của bài
thơ?
III/ Tổng kết:
-Bài thơ nhỏ nhưng cĩ giá trị hiện thực lớn Nĩ cho người đọc thấy được tình trạng thối nát phổ biến của bọn quan lại Trung Quốc thời Tưởng Giới Thạch và thái độ bất bình của nhà thơ HCM
- NT châm biếm nhẹ nhàng mà thâm thuý, thể hiện rõ phong cách châm biếm của HCM
IV- CỦNG CỐ:
- Nêu cảm nghĩ của các em về sự vận động của cảnh vật và tậm trạng nhà thơ trong bài “Chiều tối”?
- Theo em, trong bài thơ này, hình ảnh nào thể tập trung vẻ đẹp tâm hồn của HCM?
- XH TQ thời Tưởng Giới Thạch được miêu tả ntn qua ngòi bút châm biếm sâu sắc của HCM ?
Câu 1: Hình ảnh Sơn thơn thiếu nữ trong bài Mộ ( Chiều tối) của Hồ Chí Minh cĩ ý nghĩa như thế nào?
A Làm cho cảnh vật càng thêm lạnh lẽo hoang vu
B Cảnh con người sống quanh quẩn, mờ nhạt nơi rừng núi khiến cho nhân vật trữ tình động lịng thương xĩt
C Làm cho bức tranh chiều tối đang buồn bỗng trở nên tươi vui, ấm áp
D Khơng cĩ tác động gì đến khung cảnh
Câu 2: Đề tài trong bài “Lai Tân” thuộc mảng đề tài nào?
A-Nỗi niềm và tâm trạng của nhà thơ?
B-Phê phán những hiện tượng ngang trái trong xã hội và nhà tù Trung Quốc
C- Tình yêu thiên nhiên
V- CHUẨN BỊ BAÌ MỚI
- Soạn bài “Từ ấy” của Tố Hữu
Chú ý : Tìm hiểu tác giả ? Hoàn cảnh sáng tác bài thơ?
Tổ 1: câu 1 (sgk)
Tổ 2: câu 2(sgk)
Tổ 3: câu 3(sgk)
Tổ 4: câu 4(sgk)