Phơng pháp dạy học văn trong nhà truờng là một môn khoa học, là bộ phận hữu cơ trong quá trình dạy học văn nhng lựa chọn phơng pháp nào để giờ văn có hiệu quả vẫn là vấn đề đánh thức sự
Trang 1Phòng GD-ĐT Văn Chấn CộNG HOà Xã HộI CHủ NGHĩA VIệT NAM
Trờng THCS Nghĩa Lộ Độc lập -Tự do- Hạnh phúc
Sáng kiến kinh nghiệm
Thiết kế bài dạy theo hớng tích cực hoá hoạt động cho
Tổ chuyên môn: Khoa học xã hội
Trờng: THCS Nghĩa Lộ Văn Chấn Yên Bái– –
Yên Bái, tháng 10 năm 2009
Trang 2
Mục lục Trang
I Tính tích cực của học sinh trong hoạt đông học tập 5
II Quan niệm thiết kế bài dạy theo hớng tích cực hóa hoạt đông dạy-học 6
1 Thiết kế bài dạy phải dựa trên t tởng đổi mới sử dung các phơng pháp
tích cực
6
2 Thiết kế bài dạy phải dựa vào thể loại, nội dung, t tởng chủ đề của tác
4 Thiết kế bài dạy không phải truyền đạt tri thức mà là tổ chức tiết dạy,
đề xuất hoạt động, công việc của thầy – trò
9
5 Thiết kế bài dạy không thể không nói tới hệ thống câu hỏi 10
2 Các PP - biện pháp tiếp cận, phân tích, bình giá văn bản “Lão hạc” 14
3 Dựng thiết kế bài “lão hạc” theo hớng phát huy tính tích cực hóa hoạt
Trang 3Văn bản văn chơng là văn bản nghệ thuật – nghệ thuật nào cũng lấy cái đẹp làm tôn chỉ mục đích Kích thích để cái đẹp trong văn học nghệ thuật đợc phát triển
và sinh sôi nảy nở trong tâm hồn học sinh ở mỗi thời đại là mục đích, trách nhiệm của dạy học văn Nh vậy môn văn có tầm quan trọng đặc biệt trong nhà trờng nhng dạy văn không giống nh bất kì môn học nào khác Dạy văn không chỉ cần đến kiến thức là đủ mà thêm vào đó là cảm xúc tình cảm, sự rung động của con tim, cần đến cái không khí văn trong mỗi lớp học mỗi cá nhân thầy trò Chính vì vậy, ngời thầy dạy văn trong nhà trờng là sự hiện hữu nghệ thuật của nghệ thuật, phơng pháp của phơng pháp
Phơng pháp dạy học văn trong nhà truờng là một môn khoa học, là bộ phận hữu cơ trong quá trình dạy học văn nhng lựa chọn phơng pháp nào để giờ văn có hiệu quả vẫn là vấn đề đánh thức sự tìm tòi nghiên cứu, ý thức nghề nghiệp của các nhà nghiên cứu và của mỗi giáo viên Mặt khác mỗi cá nhân trong nhà trờng vừa mang tính nghệ thuật, vừa mang tính chất một môn học nên nó chịu sự ảnh hởng của đối t-ợng nhận thức cũng nh mục tiêu giáo dục ở mỗi thời đại xã hội có khác nhau Vì vậy phơng pháp dạy văn cũng có sự thay đổi nhất định để phù hợp
Trong những năm gần đây, các nghị quyết TW Đảng luôn nhấn mạnh và đổi mới phơng pháp dạy học Đặc biệt là 4 năm gần đây vấn đề đổi mới về phơng pháp dạy học càng trở nên cấp bách Định hớng dạy học đã chỉ rõ tích hợp và phát triển tích cực Môn văn cũng nằm trong quỹ đạo đó Từ năm học 2002-2003 định hớng dạy học cũng cùng với chơng trình sách giáo khoa mới đã đợc tiến hành ở tất cả các tỉnh thành trên cả nớc Khi tiếp cận với cái mới chúng tôi không tránh khỏi khó khăn bởi phơng pháp mới, vai trò ngời dạy chuyển từ chức năng tổ chức hớng dẫn hoạt động của trò
Đổi mới phơng pháp dạy- học văn không phải trong một sớm mà nó là cả một quả trình lâu dài Những giáo viên yêu nghề luôn khát khao học hỏi để hoàn thiện mình, để bài dạy đạt hiệu quả tốt nhất Phát huy tính tích cực của học sinh là vấn đề then chốt trong đổi mới phơng pháp dạy học nói chung và môn học văn nói riêng
Từ những nhận thức trên, trong đề tài này tôi quyết định chọn thiết kế bài dạy:
“Lão hạc” theo hơng tích cực hoá hoạt động cho học sinh lớp 8 trờng THCS Vẫn
biết rằng dạy một văn chơng cho đúng là văn chơng thật khó làm sao xong đã bắt tay làm thì mới vỡ ra mọi lẽ Vì vậy trong đề tài này tôi mạnh dạn đa ra những quan
điểm về thiết kế bài dạy theo định hớng phát huy tích cực của học sinh và dựng thử nghiệm một thiết kế bài dạy Rất mong đợc sự đóng góp ý kiến quý báu từ các
đồng nghiệp và hi vọng rằng qua đề tài này, tôi sẽ giúp đợc kinh nghiệm cho chính mình để giờ dạy văn chơng đạt hiệu quả tốt hơn
2 Mục đớch nghiờn cứu.
Trang 4Nhằm nõng cao chất lượng cỏc giờ dạy học tỏc phẩm văn chương trong nhà trường phổ thụng, đồng thời nhằm phỏt huy cao độ tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo của từng học sinh trong giờ học kớch thớch được sự say mờ, khỏm phỏ của từng học sinh Sau khi học song cỏc tỏc phẩm văn chương, học sinh khụng chỉ cú được sự hiểu biết về tỏc giả, tỏc phẩm văn chương mà cũn cảm nhận được cỏi hay, cỏi đẹp của từng tỏc phẩm một cỏch sõu sắc cũng như nột độc đỏo trong phong cỏch nghệ thuật của từng nhà văn, nhà thơ.
3 Đối tượng nghiờn cứu.
Học sinh trung học cơ sở núi chung, học sinh lớp 8 núi riờng
4 Giới hạn phạm vi nội dung nghiờn cứu.
Đề tài chủ yếu tập trung vào việc thiết kế bài dạy một tỏc phẩm văn chương trong chương trỡnh trung học cơ sở theo hướng phỏt huy tớnh tớch cực, chủ động, sỏng tạo của học sinh THCS núi chung, học sinh lớp 8 núi riờng dựa trờn cơ sở lớ luận về quan niệm thiết kế bài dạy theo hướng tớch cực húa hoạt động cho học sinh THCS
5 Nhiệm vụ nghiờn cứu.
- Nghiờn cứu kĩ quan niệm thiết kế bài dạy theo hướng tớch cực húa hoạt động cho học sinh THCS
- Dựng thiết kế thử nghiệm bài dạy trong chương trỡnh sỏch giỏo khoa Ngữ Văn lớp 8
6 Phương phỏp nghiờn cứu.
Sử dụng phương phỏp phõn tớch, so sỏnh, tổng hợp
7 Thời gian nghiờn cứu.
Đề tài được tiến hành nghiờn cứu từ thỏng 9 năm 2009 đến thỏng mời một năm
2009
Phần thứ hai nội dung
Chương I: Cơ sở lý luận của đề tài
I Tính tích cực của học sinh trong hoạt động học tập
1.Theo I.V Rehova thì “ Tính tích của là một hiện tợng s pham biểu hiện ở sự cố gắng cao về nhiều mặt trong hoạt đông học tâp” Học tập là một trờng hợp riêng của
sự nhận thức, “ Một sự nhận thức đã làm cho dễ dàng đi và đợc thực hiện dới sự chỉ
đạo của giáo viên” ( P.V Hidoniev) Vì vậy nói tới tính tích cực của học tập là nói tới
tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động của nhận thức Tính tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh đặc trng ở khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực, cao trong quá trình nắm vững kiến thức Học sinh phải “ Khám phá” ra những kiến thức mới đối với bản thân mình, dù đó chỉ là những khám phá lại điều mà loài ngời đã biết, bởi vì con ngời chỉ thực sự nắm vững cái mà chính mình đã dành đợc bằng hoạt động của bản thân
Những dấu hiệu của tính tích cực học tập nh sau:
Trang 5- Học sinh khao khát, tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên bổ sung các câu trả lời của bạn thích đợc phát biểu ý kiến của mình về vấn đề nêu ra.
- Học sinh hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trình bày cha đủ cha rõ
- Học sinh chủ động vận dụng những kiến thức, kỹ năng đã học để nhận thức các vấn
đề mới
- Học sinh mong muốn đợc góp ý với thầy với bạn những thông tin mới lấy từ những nguồn khác nhau có khi vợt ra ngoài phạm vi bài học ngoài ra còn có những dấu hiệu cảm xúc nh thờ ơ hay hào hứng phớt lờ hay ngạc nhiên , hoan hỉ hay buồn chán trớc một nội dung nào đó của bài học
Phát huy tối đa hoạt động t duy tích cực của học sinh sẽ giúp các em hình thành phát triển hứng thú và sáng tạo trong học tập
2 Tính tích cực trong giờ học văn
Tính tích cực trong giờ học văn thể hiện sự phát huy tối đa tính tích cực sáng tạo của học sinh ở tất cả mọi khâu: từ việc chuẩn bị bài, su tầm t liệu, phát biểu trong tổ, nhóm, tự đánh giá và đánh giá bạn, tham quan hoạt động thực tế theo đặc trng phân môn
Các mong đợi đợc học tiết văn ngay từ khâu chuẩn bị bài ở nhà Các em đọc tác phẩm và bị cuốn hút ngay bởi lớp ngôn từ của nó thích thú khi đợc tiếp cận tác phẩm,
và sâu thẳm và muốn đi hết chiều sâu của nó, muốn khám phá nó, muốn đựơc cô giáo giải đáp những thắc mắc của mình Chẳng hạn nh học truyện “ Thạch Sanh” các
em thấy băn khoăn với chi tiết “niêu cơm thần” Lạ quá niêu cơm nhỏ xíu mà cứ ăn hết lại đầy, nuôi đợc mấy chục vạn quân của 18 nớc ch hầu Hoặc khi học truyện “Sự tích Hồ Gơm” các em cứ thắc mắc tại sao lỡi gơm thần đợc Đức Long Quân trao cho
Lê Thận và chuôi gơm nạm ngọc lại trao cho Lê Lợi
Tính tích cực trong giờ học văn thể hiện ở sự nỗ lực của các em trong giờ học Các
em thảo luận sôi nổi, muốn đợc suy nghĩ và bộc lộ hết mình Các em quyết tâm trả lời bằng đựoc những câu hỏi khó, phát hiện những chi tiết hay và có thể đóng góp những ý kiến quý báu của mình về chi tiết đó Muốn đựoc bày tỏ thái độ của mình về hình tợng văn học giãi bày những suy nghĩ, thắc mắc, trăn trở của mình về nhân vật, chi tiết, hình ảnh của tác phảm
Tính tích cực trong giờ học văn cũng thể hiện trong sự rung động thẩm mĩ của các
em khi tiếp nhận tác phẩm văn chơng Tiết học văn đã kích thích đợc “những điểm trơ”, “ điểm ỳ” và thậm chí “điểm chết” trong tâm linh của ngời công dân trẻ để bùng cháy một cái gì đó mà chỉ có đặc trng bộ môn này mới làm đợc Tính tích cực
Trang 6trong giờ học văn còn thể hiện ở những dấu hiệu của cảm xúc Các em thấy thích thú khi đựoc học văn, có tâm lí mong đợi giờ văn tới Các em không muốn giờ học văn kết thúc muốn nó kéo dài mãi để đợc tranh luận bàn cãi, để đợc sống trong những giây phút kì diệu của văn chơng
II Quan niệm thiết kế bài dạy theo hớng tích cực hoá hoạt động học
1-Thiết kế bài dạy phải dựa trên t tởng đổi mới sử dụng các phơng pháp tích cực.
Vậy phơng pháp dạy học phát huy tính tích cực chủ đạo của học sinh là gì? đó là cách thức hoạt động của giáo viên trong việc chỉ đạo , tổ chức các hoạt động học tập nhằm giúp học sinh chủ động đặt các mục tiêu dạy học
áp dụng phơng pháp tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phơng pháp dạy học truyền thống ngay cả những phơng pháp tập trung vào giáo viên ,nh thuyết trình ,giảng giải , biểu diễn các phơng tiện trực quan để minh hoạ
lời giảng vẫn rất cần thiết trong quá trình dạy học Phát triển các phơng pháp tích cực không có nghĩa là “nhập nội “ một số phơng pháp quá xa lạ đối với giáo viên cần
kế thừa phát triển những mặt tích cực trong hệ thống các phơng pháp dạy học đã quen thuộc , đồng thời học hỏi vận dụng một số phơng pháp mới
Một số phơng pháp dạy văn phát huy tính tích cực của học sinh :
1a.Phơng pháp đọc sáng tạo
Đây là phơng pháp đặc biệt đợc sinh ra do chính đặc trng của bộ môn
Không có một cách nào khác để tiếp nhận tác phẩm nếu ta không đọc nó Văn học lấy ngôn từ để phản ánh cuộc sống, hoạt động đọc là một hoạt đông tất yếu và căn bản Đọc nằm trong việc tri giác tác phẩm đọc nh một phơng pháp cắt nghĩa tác phẩm, định hớng phân tích Đọc để bình, đánh giá tổng kết và nâng cao giá trị tác phẩm Để phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học văn, giáo viên tạo hứng thú cho các em ngay từ việc đọc tác phẩm Bắt đầu từ việc hớng dẫn các em lựa chọn giọng đọc, cách đọc, đọc mẫu ( khi đọc mẫu cần đạt đợc mức cao nhất của đọc đó là
đọc hay ) cho đến giao toàn bộ việc đọc cho các em Các em muốn đọc đợc tác phẩm nhiều lần, thích đợc cô gọi mình đọc và khao khát đợc bộc lộ chất giọng cũng
nh sự thể hiện của mình khi đọc tác phẩm Thậm chí khi đọc truyện dân gian, các em còn muốn đóng vai nhân vật để kể lại truyện
1b-Phơng pháp gợi mở nêu vấn đề
(dạy học đặt và giải quyết nêu vấn đề )
Phơng pháp này có vai trò rất quan trọng để phát huy tính tích cực của học sinh, tạo không khí trong lớp tự do t tởng, tự do bộc lộ nhận thức Mối quan hệ giửa bá chủ thể đợc xác lập rõ rệt Tính chất thụ động giảm rất nhiều bồi dỡng cho học sinh năng lực hoạt động trí tuệ, kích thích tìm tòi, suy nghĩ, luyện thói quen giao tiếp tích cực, hớng học sinh vào việc xây dựng, bảo vệ quan điểm của mình Kiến thức không bao giờ ở dạng có sẵn, mà thông qua tình huống có vấn đề đặt ra trớc học sinh Tình huống có vấn đề là trạng thái tâm lí tạo ra những khao khát về trí tuệ Học sinh tự tìm
tự huy động trong vốn sống của nó để tìm cách giải phóng vợt qua ngỡng khao khát
để thoả mãn nhu cầu nhận thức
Trang 7Phơng pháp này chủ yếu sử dụng câu hỏi dẫn dắt.Yêu cầu câu hỏi mang tính chính xác, rõ ràng, về màu sắc, phù hợp với gợi cảm xúc thẩm mĩ ngời đọc Câu hỏi vừa sức, phù hợp với khuôn giờ học, kích thích sự tìm tòi Câu hỏi cân đối từ nhận thức khái quát đến nhận thức cụ thể.
Cấu trúc một tình huống có vấn đề thờng nh sau:
+ Đặt vấn đề, tạo tình huống có vấn đề
+ Giải quyết vấn đề đặt ra bằng cách đề xuất các giả thiết, lập kế hoạch giải quyết + Thảo luận, phát biểu, kết luận và đề xuất vấn đề mới
Dạy học đặt và giải quyết vấn đề diễn ra ở 4 mức độ:
-Mức 1:GV đặt vấn đề,nêu cách giải quyết.GV đánh giá kết quả làm việc của học sinh
-Mức 2:GV nêu vấn đề,gợi ý HS giải quyết vấn đề.GV cùng HS đánh giá
-Mức 3:GV cung cấp thông tin tạo tình huống.HS phát hiện vấn đề nảy sinh,tự đề xuất giả thuyết và chọn giải pháp.GV cùng HS đánh giá
-Mức 4:HS tự phát hiện vấn đề nảy sinh,từ nội dung tác phẩm tự đề xuất giả thuyết xây dựng kế hoạch và tự đánh giá kết quả
1c Phơng pháp tái tạo hình tợng
Tái tạo lại những hình ảnh, những con ngời trong tác phẩm giúp học sinh tiếp xúc trực tiếp với thế giới nghệ thuật do nghệ sĩ sáng tạo ra giúp học sinh rèn luyện năng lực cảm thụ, đọc đợc những ẩn ý của tác giả ở đằng sau câu chữ Có nhiều cách tái tạo hình tợng: miêu tả bằng lời, miêu tả gián tiếp, tái tạo bằng gợi mở Đặc biệt là tái tạo bằng gợi mở đòi hỏi học sinh vẫn tự tìm trong vốn sống của mình giao cảm
đựoc với thế giới nghệ thuật Phơng pháp này rèn cho học sinh kĩ năng quan sát năng lực hình dung, tởng tợng yêu cầu, yêu cầu học sinh tích luỹ vốn sống thúc đẩy học sinh vơn cao hơn nữa chất lợng rung cảm.Từ đó kích thích tìm hiểu, t duy sáng tạo
1d.Phơng pháp giảng bình:
Đây là phơng pháp quen thuộc của giảng văn Giảng bình tốt giúp giờ văn đạt hiểu quả cao hơn vì nó phù hợp với bản chất văn chơng Bình văn là tâm tình tạo ra mối quan hệ đồng điệu giữa các chủ thể Bình phải trên cơ sở của giảng Bình mà không giảng thì dễ chung chung dàn trải Nhờ bình mà lời giảng thêm sâu Giảng không bình ý cạn khô Phơng pháp này giúp học sinh đi vào chiều sâu của tác phẩm, kích thích sự hứng thú tìm hiểu của học sinh
1e Phơng pháp vấn đáp tìm tòi (phơng pháp đàm thoại)
Phơng pháp này rất hiệu quả trong việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh Vấn đáp là phơng pháp trong đó giáo viên đặt ra một hệ thống câu hỏi để học sinh lần lợt trả lời Hoặc có thể tranh luận với nhau cả với giáo viên dới sự chỉ đạo của giáo viên Qua hệ thống hỏi - đáp, học sinh lĩnh hội đợc hệ thống bài học Vấn
đáp tìm tòi đựoc thể hiện ở nhiều mức độ khác nhau: vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải thích minh hoạ, vấn đáp tìm tòi ở vấn đáp tìm tòi giáo viên là ngời tổ chức tìm tòi của học sinh bằng hệ thống câu hỏi còn học sinh giống nh ngời tự lực phát hiện kiến thức mới Vì vậy kết thúc đàm thoại học sinh có đợc niềm vui của sự khám phá vừa nắm đợc kiến thức mới, vừa nắm đợc cách thức đi tới kiến thức để trởng thành thêm một bớc về trình độ t duy
Trên đây là các phơng pháp dạy văn góp phần phát huy tính tích cực của
Trang 8học sinh Tuy nhiên tuỳ thuộc vào việc thiết kế bài dạy cụ thể mà có sự đan xen các phơng pháp này một cách linh hoạt để đạt đựoc hiệu quả cao nhất trong giờ học văn.
2 Thiết kế bài dạy dựa vào loại thể, nội dung và t tởng chủ đề của tác phẩm văn chơng.
2a Việc xác định loại thể là vấn đề mấu chốt trong quá trình phát triển phơng pháp dạy học tác phẩm văn chơng ( không xác định rõ đợc
“ chất của loại” trong thể, khi thấy thơ ta dạy thơ trữ tình khi gặp truyện ta dạy theo tinh thần văn xuôi tự sự Bệnh công thức cứng nhắc, bệnh rập khuôn máy móc, bệnh xã hội học dung tục đều sinh ra từ đó ) Xa rời bản chất loại thể của tác phẩm, thực chất là xa rời tác phẩm cả về linh hồn và thể xác ( Vì khi ngời nghệ sĩ phải để tác phẩm ở dạng này dạng kia, không phải hoàn toàn do ta muốn mà là sự hợp lu cộng h-ởng của giai điệu cuộc sống và giai điệu tâm hồn nghệ sĩ ở anh và nhiều yếu tố khác nữa có cả yếu tố vô thức.)
Nh vậy soạn dạy thơ khác với soạn dạy văn xuôi, soạn dạy thơ trữ tình khác với soạn dạy thơ tự sự Trong thơ trữ tình thì soạn dạy trữ tình dân gian khác với trữ tình hiện đại Soạn dạy truyện hiện đại khác với soạn dạy truyện thần thoại khác với soạn dạy truyện truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn, truyện cời
Chẳng hạn khi dạy học truyền thuyết ta vừa lu ý tình hình t liệu trớc khi dạy học Bởi vì nhân vật của truỳên thuyết là nhân vật lịch sử gần với con ngời hơn Hành
động của nhân vật truyền thuyết là sự kiện lịch sử Dạy truyền thuyết chú ý tới các
sự kiện vì nhiều sự kiện Giáo viên cần lợc qua câu truyện ngắn nhất, phân tích nhân vật theo diễn biến của các sự kiện tăng cờng loại câu hỏi kích thích hình dung tởng t-ợng, câu hỏi chi tiết nghệ thuật và câu hỏi quan điểm Khâu vào bài gợi một không khí lịch sử thiêng liêng dân gian, huyền thoại
Nhng khi dạy cổ tích lại có khác Đến với cổ tích là đến với một thế giới khác hẳn “
sự giản dị đẹp đẽ, sự dốt nát, kì diệu của con ngời xa đợc bảo quản tơi nguyên” ( A
Frăng-xơ) Vì vậy đến với nội dung cổ tích ta cần tạo đựoc một tâm thế từ tình huống dân gian cho ngời dạy, ngời học Cần phân tích nhân vật theo cốt truyện tự nhiên dù
cổ tích nào cũng phải hình thành tích truyện Phân tích các chi tiết phát hiện các chi tiết, so sánh nh một th pháp Dạy học diễn cảm bằng hệ sáng tạo sử dụng nhiều loại câu hỏi kích thích hình dung, tởng tợng tái tạo và câu hỏi phân tích
2b Một nguyên tắc đợc đặt ra khi thiết kế bài dạy là: Giáo viên xác định đựoc nội dung t tởng chủ đề của tác phẩm Việc học tác phẩm của học sinh không dừng lại ở việc tái hiện nhìn ra thế giới của tác phẩm mà phải hiểu, cảm nhận đợc sâu sắc t t-ởng của tác phẩm Học không chỉ cảm thụ
mà còn phải biết suy ngẫm về tác phẩm tự ý thức, tự nhận thức để rồi sống tốt hơn,
đẹp hơn, cao thợng hơn Phân tích truyện ngắn “Lão Hạc” không chỉ dừng lại ở sự cảm thơng về số phận đắng cay, bất hạnh mà học sinh cần phải suy nghĩ về vấn đề giá trị của những cuộc đời, những con ngời biết chọn cho mình cách sống đẹp nhất, nhân hậu nhất T tởng chủ đề của tác phẩm đợc toát lên từ chính nội dung của tác phẩm Tác phẩm nói tới vấn đề gì của cuộc sống? Vấn đề ấy đợc trình bày nh thế nào? Tuy nhiên phải tập trung sâu vào nội dung trọng tâm của tác phẩm để tránh việc phân tích một cách tràn lan Giáo viên cần phát hiện đợc chi tiết,những điểm sáng
Trang 9này không thể làm nổi bật nội dung t tởng, chủ đề của tác phẩm mà còn đóng vai trò kích thích sự hứng thú, ham tìm hiểu, tìm tòi sáng tạo của học sinh
3 Thiết kế bài dạy phải dựa vào ý đồ thiết kế.
Điều quan trong khi thiết kế bài dạy là phải hình thành ý đồ thiết kế sao cho tối u nhất Cùng dạy một tác phẩm văn chơng nhng mỗi giáo viên có thể có ý đồ thiết kế khác nhau phụ thuộc vào năng lực, trình độ của giáo viên và đặc điểm nhận thức của học sinh trong lớp học ý đồ thiết kế phải xuất phát từ chính đặc điểm nội dung, nghệ thuật của tác phẩm, từ thể loại và những vấn đề khác có liên quan Từ ý đồ thiết kế phải triển khai thiết kế cụ thể Những vấn đề cụ thể của thiết kế phải toát lên đợc ý
đồ thiết kế để rồi chất lợng tốt của thiết kế bài dạy sẽ là vấn đề quyết định lớn thành công của tiết dạy học trên lớp
Trớc khi đi vào thiết kế bài dạy giáo viên cần phải xác định rõ ý đồ của mình Với mọi nội dung, t tởng, chủ đề nh vậy thì nên dạy nh thế nào? Sử dụng hệ thống câu hỏi ra sao? Khai thác tác phẩm theo cách nào để đạt hiệu quả cao nhất? Tổ chức hoạt
động của thầy trò để phát huy tính tích cực của học sinh Một loạt những câu hỏi
nh vậy đợc đặt ra và giáo viên cần giải quyết triệt để những câu hỏi đó, đi đến quyết
định chọn thiết kế tối u Nh vậy, ý đồ thiết kế phải toàn diện, thể hiện rõ sự hiểu biết sâu sắc của giáo viên về tác phẩm văn chơng đó Sự toàn diện của ý đồ là vô số cho bản thiết kế mang tính toàn diện khép kín mọi vấn đề cần và đủ cả về hình thức và nội dung của bản thiết kế bài dạy ý đồ thiết kế bài dạy luôn mang dấu ấn sáng tạo của giáo viên Chẳng hạn khi soạn bài thơ “ Khúc hát ru những em bé lớn trên lng mẹ” của Nguyễn Khoa Điềm, có giáo viên thiết kế khá độc đáo từ một ý đồ khá táo
bạo Biểu hiện là “ giáo viên đó thấy rằng tên của bài thơ cũng nh câu thơ, điệp khúc trong bài tựa nhu một bài hát ru Đằng sau những câu hát là vẻ đẹp cao quý của tấm lòng, tâm hồn ngời mẹ cho nên có ý đồ dạy vào “ điểm “để “bung ra toàn diện” Từ
ý đồ nh vậy nên khi thiết kế bài dạy phải bắt đầu từ những câu thơ, những hình ảnh thơ thấu thái nhất của tác phẩm để dạy và mở rộng sang đoạn từ đầu câu trớc đến câu sau Tất nhiên thiết kế nh vậy đòi hỏi giáo viên phải hết sức vững vàng về chuyên môn, nghiệp vụ, có bản lĩnh sáng tạo Phải xác định ranh giới giữa ý đồ thiết kế và nội dung thiết kế ý đồ thiết kế là định hớng, hớng đi còn nội dung thiết kế là thực hiện hoá ý đồ đó trong nhiều trờng hợp, ý đồ tốt nhng đi vào thiết kế lại không tốt hoặc thiết kế sai do ý đồ sai Nh vậy chứng ta có thể khẳng định rằng ý đồ thiết kế là bài giảng rất quan trọng, nó quyết định không nhỏ đến thành công của tiết dạy Phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học càng đòi hỏi giáo viên dành nhiều thời gian nghiên cứu, sáng tạo và lựa chọn cách thiết kế tối u nhất Có nh vậy mới kích thích hứng thú học tập và niềm say mê, tìm tòi sáng tạo của các em khi cảm thụ văn học
4 Thiết kế bài dạy không phải truyền đạt tri thức mà tổ chức tiết dạy đề xuất hoạt động, công việc cả thầy - trò.
Với lối dạy bấy lâu nay, chủ yếu thầy truyền thụ, trò thụ động tiếp nhận tri thức một chiều và ghi nhớ máy móc Sự tiếp nhận ấy mang tính áp đặt, Với lối dạy nh thế nên bài soạn của thầy chủ yếu thiết kế hoạt động của thầy mà không chú ý đến hoạt
động của trò Thiết kế bài dạy theo định hớng đổi mới đã chú ý đến hoạt động của
Trang 10trò Ngời thầy giữ vai trò tổ chức hoạt động học của học sinh Thầy định hớng, nêu vấn đề, tổ chức, điều khiển dẫn dắt Từ lâu các nhà s phạm đã nhận thức đợc vai trò
tổ chức của ngời thầy, Đesterwery đã viết : “ Ng ời thầy giáo tồi truyền đạt chân lí, ngời thầy giáo giỏi dạy cách tìm ra chân lí ”
Phơng pháp tích cực đòi hỏi sự cố gắng trí tuệ và nghị lực cao của mỗi học sinh trong quá trình tự giác giành lấy kiến thức mới ý chí và năng lực của ngời học trong một lớp không thể đồng đều tuyệt đối vì vậy buộc phải chấp nhận sự phân hoá về c-ờng độ và tiến độ hoàn thành nhiệm vụ của học tập Nhiệm vụ của ngời thầy lúc này
là phải biết hoạt động học tập của các em thế nào để tất cả các học sinh đều đợc bộc
lộ mình chủ động nắm bắt kiến thức tốt nhất Vì thế khi thiết kế bài dạy cần phải chú
ý cấu trúc, nội dung bài soạn, cần phải đổi mới hệ thống câu hỏi cho đên việc lựa chọn phơng pháp, phơng tiện, thiết bị dạy học và đặc biệt là hình thức tổ chức hoạt
động học tập, lĩnh hội tri thức của các em Các em có thể hoạt động cá nhân ( hoạt dộng độc lập, tự suy nghĩ, tìm tòi, phát hiên) hoặc hoạt động theo nhóm, tổ lớp Ph-
ơng pháp tích cực chú ý tới hoạt động hợp tác vì môi trờng giao tiếp thầy trò, trò-trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa cá nhân trong con đờng đi tới những tri thức mới Hoạt động hợp tác phổ biến nhất là hoạt động trong nhóm nhỏ từ 4-6 ngời Hoạt
động trong tập thể nhóm sẽ làm cho từng thành viên đợc bộc lộ suy nghĩ, hiểu biết, thái độ của mình, qua đó cùng giúp nhau đi vào tìm hiểu những giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm văn chơng mà các em đợc học để rồi cũng từ lúc đó, chính các em hình thành cho nhau nhân cách sống.Hoạt động theo nhóm sẽ làm cho giờ
học văn thêm sôi nổi, tạo cho học sinh hứng thú say mê tìm hiểu, tranh luân, cắt nghĩa chiều sâu tác phẩm văn chơng Tóm lại việc tổ chức hoạt động dạy học của thầy - trò có thể đợc minh hoạ bằng tam giác s phạm:
5 Thiết kế bài dạy không thể không nói tới hệ thống câu hỏi
Trong tiến trình của hoạt động dạy học, hệ thống câu hỏi đợc coi là nh xơng sống của tiết học Phơng pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề rất
đợc coi trọng để phát huy tính tích cực của học sinh thì vấn đề câu hỏi càng trở nên cấp thiết Nói nh Ruvinxlen “ T duy con ngời chỉ bắt đầu từ một vấn đề hay một câu hỏi, từ một sự ngợc chiều hay sự thắc mắc, từ một sự mâu thuẫn” Nhng muốn xây
dựng đợc tình huống có vấn đề, trớc hết lại phải biết xây dựng một hệ thống câu hỏi
Trang 11nêu vấn đề Khi xây dựng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ văn cần chú ý tới các nguyên tắc:
+ Câu hỏi phải đạt mục đích kích thích sự cảm thụ của ngời đọc với tác phẩm + Câu hỏi phải xác định đợc cảm xúc và rung động thẩm mĩ có tính chất trực giác của ngời đọc
Câu hỏi xác định sự hiểu biết của ngời đọc theo mức độ từ dễ tới khó ,câu hỏi
có khả năng gợi vấn đề, kích thích tạo hứng thú say mê tìm tòi, suy nghĩ và sáng tạo của học sinh giúp các em đợc bộc lộ hết mình
Câu hỏi không lan man mà phải xoáy sâu vào trọng tâm của tác phẩm, những
điểm sáng thẩm mĩ để tránh giờ văn nhạt nhẽo Câu hỏi phải giúp cho ngời đọc phát hiện đợc hết chi tiết nghệ thuật có giá trị và toàn bộ cấu trúc tác phẩm Câu hỏi phải
đảm bảo tính logic mang tính hệ thống liên tục để tránh một tiết văn với những kiến thức rời rạc Câu hỏi ngoài tính chất rõ ràng, phải mang màu sắc văn học Đặc biệt
do yêu cầu tích hợp của chơng trình Ngữ văn, một số câu hỏi tích hợp phần tập làm văn và Tiếng Việt trong tiết văn đều làm đã làm mất đi màu sắc văn chơng Câu hỏi
dễ trở nên cứng nhắc, khô khan nếu không muốn nói là đơn điệu, vô nghĩa Vấn đề
đặt ra là rất cần có những câu hỏi vừa đảm bảo tính tích hợp lại vừa đậm màu sắc văn học
Từ các nguyên tắc trên, ta có thể xây dựng hệ thống câu hỏi phát huy tính cực của học sinh nh sau:
5a: Hệ thống câu hỏi hiểu biết hình thức và nội dung tác phẩm Loại câu hỏi này giúp cho ngời đọc đi sâu khám phá nội dung – nghệ thuật của tác phẩm
* Hệ thống câu hỏi hiểu biết nội dung tác phẩm văn học có 3 mức độ :
- Kể lại đợc,mức độ này đòi hỏi phải nhớ đối với văn xuôi và thơ có cốt truyện…
- Phân tích lý giải
- Phát biểu quan điểm
* Câu hỏi hiểu biết về hình thức tác phẩm
* Câu hỏi về cấu trúc tác phẩm
Ví dụ: Tiếng chổi tre ở đầu và cuối bài thơ có gì khác nhau không?
5b: Hệ thống câu hỏi hình dung tởng tợng
Hệ thống câu hỏi này thiên về sự hình dung của ngời học,giúp các em có khoái cảm thẩm ỹ xen lẫn cảm xúc của liên tởng.Từ đó kích thích hứng thú học tập cho học sinh
Hệ thống câu hỏi này gồm 2 loại:tái tạo và tái hiện
* Hệ thống câu hỏi hình dung tởng tợng tái tạo đi vào những bức tranh nghệ thuật sắc sảo tinh tế, có tính chất phát hiện sáng tạo
Ví dụ: Em hình dung nh thế nào về cái chết của lão Hạc? Hãy mô tả lại? Hoặc em hãy hình dung tởng tợng và mô tả lại hình ảnh Dế Mèn đứng trớc mộ Dế Choắt cho các bạn nghe?
* Hệ thống câu hỏi hình dung tởng tợng tái hiện
Loại câu hỏi này trớc đây trong giảng văn hầu nh không dùng hoặc có dùng cũng rất ít
Ví dụ: Trong suốt cuộc đời nhân vật lão Hạc ,giai đoạn nào gợi cho em ấn tợng mạnh nhất?
Trang 125-c Hệ thống câu hỏi nêu vấn đề và giải quyết vấn đề.
Câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học nêu vấn đề hoàn toàn khác về bản chất với câu hỏi trong phơng pháp dạy học tái hiện đã nêu ở trên cũng có thể bắt buộc học sinh phải t duy nhng mục đích chính vẫn là tái hiện kiến thức Câu hỏi nêu vấn đề bắt buộc học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ, tiếp nhận vấn đề một cách có ý thức
Chẳng hạn: Câu hỏi tái hiện: “ Em hãy hình dung và mô tả lại cái chết của lão Hạc bằng ngôn ngữ của em?”
Câu hỏi nêu vấn đề:
Tại sao Lão Hạc lại chọn cái chết bi thảm đến nh vậy? Nếu lão Hạc không chọn cái chết đó có đợc không? Vì vậy mà câu hỏi nêu vấn đề có tính chất phức tạp về nội dung nó gợi lên những mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái đã biết trong các nhận thức của học sinh, đòi hỏi các em phải có những kiến thức tổng hợp để giải quyết câu hỏi Câu hỏi nêu vấn đề kích thích t duy sáng tạo của các em có những câu hỏi nêu vấn đề đợc học sinh với tình huống bắt buộc các em phải suy nghĩ làm việc hết mình Chẳng hạn khi dạy truyện ngắn “ Lão Hạc” có thể tạo ra một tình huống có vấn
đề nh sau: Cậu Vàng đối với lão Hạc quý nh vậy, nếu lão Hạc không bán cậu Vàng
có đợc không? Và nếu là em trong hoàn cảnh ấy em sẽ hành động nh thế nào?
Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề để tạo ra tình huống có vấn đề nằm trong ý đồ thiết
kế của giáo viên Câu hỏi nêu vấn đề phải sát hợp với tác phẩm, khêu gợi đợc hứng thú của học sinh Câu hỏi nêu vấn đề để tạo ra tình huống có vấn đề thờng chọn vào
điểm sáng của tác phẩm, có nh vậy t tởng, chủ đề của tác phẩm mới đợc nổi bật
Để giải quyết những câu hỏi nêu vấn đề hay tình huống có vấn đề giáo viên cần
sử dụng thêm một số câu hỏi dẫn dắt, hớng các em vào giải quyết vấn đề tránh lan man
Chẳng hạn: Để giải quyết câu hỏi nêu ở trên, giáo viên có thể sử dụng một số câu hỏi dẫn dắt nh sau:
Nếu để cậu Vàng lại không bán thì điều gì sẽ xẩy ra trong cuộc sống của lão Hạc vui, buồn, khó khăn nh thế nào?
Khi bán cậu Vàng lão thấy day dứt, có lỗi, nhng bán cậu Vàng thì đợc những gì? Vậy nên bán hay không? Việc lão Hạc bán cậu Vàng cho tới lão quyết định chọn cái chết liệu có sự sắp đặt trớc không?
5-d Hệ thống câu hỏi giảng bình:
Hệ thống câu hỏi này gíup cho ngời học chiếm lĩnh và đi vào chiều sâu của tác phẩm Yêu cầu với giáo viên khi đạt câu hỏi phải lựa chọn những tín hiệu thẩm mỹ, mạch thẩm mỹ, yếu tố then chốt của tác phẩm có ý nghĩa khái quát, t tởng, chủ đề của tác phẩm Chẳng hạn khi dạy truyện ngắn “ Lão Hạc” cái chết của lão Hạc không chỉ gợi một hình ảnh thơng tâm mà còn nói lên số phận và nhân cách của ngời nông dân trong xã hội phong kiến thối nát Giáo viên có thể hỏi: Cái chết của lão Hạc gợi cho em suy nghĩ gì về nhân cách cũng nh số phận của ngời nông dân trong xã hội thực dân phong kiến thối nát?
5-e Hệ thống câu hỏi cảm xúc :
Hệ thống câu hỏi này đi sâu vào cảm xúc thẩm mỹ của ngời họcđể hình thành thái độ, tình cảm Có hai loại câu hỏi
* Câu hỏi cảm xúc nghệ thuật
Trang 13? Sự lặp lại một số khổ thơ, dòng thơ trong bài “Lợm”gợi cho em ấn tợng gì?
* Câu hỏi cảm xúc vật chất :
? Sau khi đọc tác phẩm tâm trạng em nh thế nào? Em thơng nhân vật nào nhất? Việc sử dụng hệ thống các câu hỏi trên trong quá trình thiết kế bài dạy lại cần sự khéo léo của từng giáo viên trong bài dạy cụ thể Cần có sự kết hợp với một số loại câu hỏi khác nhau nh câu hỏi phát hiện, câu hỏi phân tích Và cũng không nhất…thiết trong một bài dạy phải sử dụng đầy đủ các loại câu hỏi trong hệ thống câu hỏi trên Việc sử dụng hệ thống câu hỏi cũng cần phải gắn liền với các thể loại văn ch-
ơng
Tóm lại: Thiết kế bài dạy theo định hớng phát huy tính tích cực của học sinh
trong hoạt động học còn phải kết hợp nhiều yếu tố khác nh đồ dùng dạy học, đặc
điểm tâm lý sinh lý lứa tuổi học sinh, phong tục tập quán của từng vùng miền, năng lực s phạm của từng giáo viên Trong đề tài này nhiệm vụ cần nghiên cứu, cần thực…hiện chỉ tập trung vào nghiên cứu phơng pháp dựng thiết kế một bài dạy đọc hiểu văn bản trong chơng trình Ngữ Văn 8 tập 1 theo định hớng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập tác phẩm văn chơng ở nhà trờng THCS
Chơng II: Thực trạng của đề tài
Thiết kế bài dạy là thiết kế hoạt động của thầy và trò trong giờ học Một công việc rất quan trọng và không thể thiếu đợc đối với bất cứ giáo viên nào trớc khi lên lớp Thiết kế bài dạy phụ thuộc nhiều yếu tố (mục tiêu, nhiệm vụ, phơng pháp giảng dạy
bộ môn, đối tợng nhận thức, trình độ năng lực giáo viên ) Trong thực tế phơng pháp giảng dạy bộ môn nằm trong phơng pháp dạy học nói chung, có những sự thay đổi phù hợp với mục tiêu giáo dục của từng thời đại, giai đoạn lịch sử nên quan điểm thiết kế bài giảng cũng có sự thay đổi
Trong hiện tại, đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng tích hợp, tích cực hoá hoạt
động học tập của học sinh đang là vấn đề nóng bỏng và cấp thiết Thiết kế bài dạy theo hớng đổi mới phải đợc hoàn thiện dần dần từ thực tiễn giảng dạy Tôi mạnh dạn
đa ra một số quan niệm tổ chức hoạt động dạy- học của thầy- trò để phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ học đảm bảo yêu cầu tích hợp trong giờ văn và vận dụng những phơng pháp, biện pháp để thiết kế bài “Lão Hạc” trong chơng Ngữ Văn 8
Chương III: Giải quyết vấn đề.
1 Khảo sỏt đối tượng nghiờn cứu.
Đầu thỏng 9 năm 2009 tụi đó tiến hành khảo sỏt đối tượng học sinh lớp 8 về vốn kiến thức, kĩ năng cảm thụ văn học cũng như phương phỏp học tập bộ mụn của học sinh Kết quả cho thấy khả năng cảm thụ văn học của học sinh chưa cao, một số em chưa
cú hứng thỳ học văn hoặc thiếu phương phỏp học tập bộ mụn Kết quả cụ thể là: + Về phương phỏp học tập bộ mụn tổng số học sinh đợc khảo sát là 56 em trong đó
có 28em = 50 % chưa chủ động chuẩn bị bài ở nhà
+ Về kiến thức cú:
Giỏi: 0 em = 0 % ; Khỏ cú: 03 em =5,4 % ; Tb cú: 33 em = 49,9 % ;
Yếu Kém có: 20 em = 35,7 %
+ Về kĩ năng cú: