Ôn tập triết học duy vật biện chứng

Vai trò của vật chất đối với ý thức trong đời sống xã hội được bộc lộ ởmối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội; giữa đời sống vật chấtvới các lĩnh vực tinh thần, tư tưởng nói ch

Nội dung 1:

Đề ra đường lối đổi mới, trong Văn kiện ĐHĐBTQ lần thứ VI, Đảng coiviệc “phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành động theo qui luậtkhách quan” là một trong những bài học kinh nghiệm quí báu

Đ/c hãy phân tích cơ sở triết học và thực tiễn của bài học trên và nêu ýnghĩa của nó trong thực tiễn cách mạng nước ta hiện nay

2 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

a) Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức

 Vật chất sinh ra ý thức Vật chất có trước, ý thức có sau Vật chấttồn tại khách quan độc lập với ý thức, là nguồn gốc của ý thức Mọi

sự tồn tại, phát triển của ý thức đều gắn liền với thế giới vật chất Ýthức tồn tại phụ thuộc vào dạng vật chất có tổ chức cao là óc người

Óc người là cơ quan vật chất của ý thức Do vậy, bộ óc có ảnhhưởng trực tiếp đến phản ánh có ý thức của con người

 Vật chất qui định nội dung của ý thức Sự phản ánh thế giới vật chấtcàng phong phú thì nội dung của ý thức càng phong phú

 Vật chất biến đổi thì sớm muộn ý thức cũng biến đổi theo Tuynhiên ý thức có tính độc lập tương đối nên sự biến đổi của ý thức cóthể không diễn ra đồng thời với sự biến đổi của vật chất

Vai trò của vật chất đối với ý thức trong đời sống xã hội được bộc lộ ởmối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội; giữa đời sống vật chấtvới các lĩnh vực tinh thần, tư tưởng nói chung.

b) Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất

 Ý thức tác động trở lại vật chất theo cả hướng tích cực và tiêu cực

Ý thức phản ánh đúng hiện thực khách quan thì có tác dụng thúcđẩy, góp phần cải biến thế giới vật chất Ý thức không phản ánhđúng hiện thực khách quan thì có thể suy giảm, phá hủy sức mạnhvật chất

 Sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt độngcủa con người Vai trò của ý thức thể hiện ở chỗ nó chỉ đạo hoạtđộng, hành động của con người; hình thành nên những mục tiêu,

kế hoạch, ý chí, biện pháp cho hoạt động của họ; nó có thể quyếtđịnh làm cho con người hoạt động đúng hay sai, thành công haythất bại trên cơ sở những điều kiện khách quan nhất định

 Xã hội càng phát triển, vai trò của ý thức ngày càng to lớn Trongthời đại ngày nay, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trựctiếp, kinh tế tri thức đã tạo ra những sự phát triển vượt bậc về năngsuất lao động Con người trong thế giới hiện đại đang khai thácnhững sức mạnh vật chất tiềm tàng trong tự nhiên, trong xã hội vàtrong chính bản thân mình Tất cả những việc làm đó là nhờ có trithức khoa học dẫn đường, nhờ có ý chí vươn lên để làm chủ xãhội, làm chủ tự nhiên và làm chủ bản thân

3 Ý nghĩa phương pháp luận

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là cơ sở lý luận của quan điểm(nguyên tắc) khách quan trong nhận thức và hoạt động thực tiễn Quan điểm

khách quan đỏi hỏi (nêu 4 đòi hỏi của quan điểm khách quan)

- Cơ sở thực tiễn:

* Trước đổi mới mắc phải bệnh chủ quan duy ý chí

- Bệnh chủ quan duy ý chí là gì?

- Thực chất của căn bệnh này ?

- Nguyên nhân dẫn đến bệnh chủ quan duy ý chí:

+ Bệnh chủ quan duy ý chí là sự thể hiện về trình độ văn hoá, khoahọc của chủ thể nhận thức có thể khẳng định rằng, ở một mức độ nào

đó, người ta không thể có được tư duy biện chứng khoa học khi trình

độ văn hoá, khoa học chưa đạt đến một chuẩn mực cần có Vì vậy, sựyếu kém về trình độ văn hoá, khoa học sẽ tất yếu dẫn đến tư duy kinhnghiệm và phạm phải sai lầm chủ quan duy ý chí

+ Do ý thức sai lầm về vai trò của lý luận mà dẫn đến lãng quên việcthường xuyên chủ động nâng cạo năng lực tư duy lý luận (trong đóbao gồm cả quá trình học tập lý luận và kiểm nghiệm thực tiễn) Vềđiểm này, Engen đã từng khẳng định: "Tư duy lý luận chỉ là một đặctính bẩm sinh dưới dạng năng lực của người ta Năng lực ấy cần pháiđược phát triển hoàn thiện Vì vậy, để khắc phục tình trạng yếu kém

đó, cách trước tiên và chủ yếu là phải học tập, rèn luyện lý luận củachủ nghĩa duy vật biện chứng

Tựu trung, bệnh chủ quan duy ý chí là do sự yếu kém về trình độ nhậnthức nói chung và sự hạn chế trong quá trình áp dụng lý luận vào thực tiễn nóiriêng

Thực tiễn cho thấy, quá trình hoạch định đường lối chiến lược, sách lượccách mạng và sự cụ thể hoá đường lối đó bằng các chủ trương, chính sách vàpháp luật, nếu bị sự can thiệp, áp đặt của ý muốn chủ quan tự phát sẽ làm nguy

hại nghiêm trọng đến sự phát triển của đất nước mà trước mắt cũng như lâu dài,hậu quả của nó khó có thể lường trước được

Có thể sau khi chủ trương, đường lối bị thất bại do bệnh chủ quan gâynên, những người hoạch định chúng sớm nhận ra sai lầm, do đó chúng có thểđược khắc phục, sửa chữa cho phù hợp với quy luật khách quan và yêu cầu củathực tiễn Nhưng cũng có thể xảy ra các tình trạng sau đây: 1) không nhận thứcđược nguồn gốc sai lầm về mặt tư duy, nhận thức, 2) nhận thức được nguồn gốcsai lầm đó nhưng chậm được sửa chữa, khắc phục

Trong trường hợp thứ hai, ngoài nguyên nhân hạn chế về trình độ nhậnthức, trình độ lý luận dẫn đến lúng túng về biện pháp khắc phục, sửa chữa, sailầm, theo chúng tôi, còn có nguyên nhân chủ quan khác Đó là, do tính bảo thủhoặc vì lợi ích cá nhân nên chủ thể tìm cách che giấu khuyết điểm, sai lầm chủquan, tìm cách thuyết minh cho "sự sáng tạo hợp quy luật" hoặc tìm cách đổ lỗicho người khác, hoặc cho nguyên nhân khách quan Trong tình hình đó, thaycho việc tìm cách khắc phục sai lầm thì có thể là thái độ thời ơ, chờ đợi sự mayrủi và do đó, sai lầm càng trở nên nghiêm trọng

Như vậy, nguyên nhân lẫn trong hậu quả Bệnh chủ quan duy ý chí còndẫn đến tệ mệnh lệnh hành chính, hình thức chủ nghĩa, bệnh gia trưởng độcđoán chuyên quyền, ban phát đặc ân, tệ sùng bái cá nhân, tham ô, lãng phí, coithường người lao động

Ở Việt Nam, trong thời kỳ xây dựng CHXH trước đây, chúng ta cũng đãmắc phải căn bệnh này Căn bệnh đó biểu hiện ở chỗ, chúng ta đã chủ quantrong việc đánh giá những khả năng hiện có, vì thế mà sinh ra những ảo tưởng

về tốc độ cải tạo, phát triển kinh tế, và do đó, dẫn đến việc đề ra những chỉ tiêuquá cao trong xây dựng cơ bản và phát triền sản xuất Trong cải tạo và xâydựng chủ nghĩa xã hội trước đổi mới, chúng ta đã không có được một đườnglối, chính sách phát triển kinh tế thận trọng và khoa học dẫn đường Sai lầm chủ

quan duy ý chí đó là sự vi phạm nguyên tắc khách quan của sự xem xét, trái vớitinh thần của phép biện chứng duy vật

Là căn bệnh không chỉ do yếu kém về trình độ nhận thức, trình độ lý luận

mà còn là sản phẩm của một nền sản xuất nhỏ lạc hậu kéo dài, đến lượt nó,bệnh chủ quan duy ý chí trở thành một trong những nguyên nhân làm cho nềnkinh tế bị đình đốn, sa sút Do vậy, quá trình khắc phục bệnh chủ quan duy ýchí phải là sự kết hợp giữa việc nâng cao trình độ nhận thức, trình độ lý luận,trong đó bao hàm cả việc nắm vững phép biện chứng duy vật với việc đẩymạnh đổi mới và phát triển kinh tế

+ Từ đổi mới đến nay do xuất phát từ thực tiễn VN, Đảng và nhà nước thực hiện đổi mới toàn diện phù hợp với điều kiện trong nước và quốc tế, kinh tế-xã hội phát triển.

- Ý nghĩa trong thực tiễn cách mạng nước ta hiện nay:

+Đổi mới phát xuất phát từ thực tiễn VN

+Phải tuân theo quy luật khách quan, không nóng vội, chủ quan

+Phải chống bệnh chủ quan duy ý chí

+Chống chủ nghĩa khách quan, ỉ lại điều kiện vật chất

+Phát huy vai trò nhân tố chủ quan, ý thức tinh thần,vv…trong đổi mới

Nội dung 2:

Đề ra đường lối đổi mới, trong Văn kiện ĐHĐBTQ lần thứ VI, Đảng coiviệc “phải luôn luôn xuất phát từ thực tế, tôn trọng và hành động theo qui luậtkhách quan” là một trong những bài học kinh nghiệm quí báu

Dựa vào mối quan hệ giữa vật chất và ý thức phân tích bài học trên và nêu

ý nghĩa của nó trong thực tiễn cách mạng nước ta hiện nay

1 Định nghĩa:

+ Vật chất: Định nghĩa vật chất của Lênin

+ Ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc người một cáchtích cực, chủ động, sáng tạo trên cơ sở hoạt động thực tiễn Ý thức là hình ảnhchủ quan của thế giới khách quan

2 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

a) Vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức

 Vật chất sinh ra ý thức Vật chất có trước, ý thức có sau Vật chấttồn tại khách quan độc lập với ý thức, là nguồn gốc của ý thức Mọi

sự tồn tại, phát triển của ý thức đều gắn liền với thế giới vật chất Ýthức tồn tại phụ thuộc vào dạng vật chất có tổ chức cao là óc người

Óc người là cơ quan vật chất của ý thức Do vậy, bộ óc có ảnhhưởng trực tiếp đến phản ánh có ý thức của con người

 Vật chất qui định nội dung của ý thức Sự phản ánh thế giới vật chấtcàng phong phú thì nội dung của ý thức càng phong phú

 Vật chất biến đổi thì sớm muộn ý thức cũng biến đổi theo Tuynhiên ý thức có tính độc lập tương đối nên sự biến đổi của ý thức cóthể không diễn ra đồng thời với sự biến đổi của vật chất

Vai trò của vật chất đối với ý thức trong đời sống xã hội được bộc lộ ởmối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội; giữa đời sống vật chấtvới các lĩnh vực tinh thần, tư tưởng nói chung

b) Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất

 Ý thức tác động trở lại vật chất theo cả hướng tích cực và tiêu cực

Ý thức phản ánh đúng hiện thực khách quan thì có tác dụng thúcđẩy, góp phần cải biến thế giới vật chất Ý thức không phản ánhđúng hiện thực khách quan thì có thể suy giảm, phá hủy sức mạnhvật chất

 Sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt độngcủa con người Vai trò của ý thức thể hiện ở chỗ nó chỉ đạo hoạtđộng, hành động của con người; hình thành nên những mục tiêu,

kế hoạch, ý chí, biện pháp cho hoạt động của họ; nó có thể quyếtđịnh làm cho con người hoạt động đúng hay sai, thành công haythất bại trên cơ sở những điều kiện khách quan nhất định

 Xã hội càng phát triển, vai trò của ý thức ngày càng to lớn Trongthời đại ngày nay, khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trựctiếp, kinh tế tri thức đã tạo ra những sự phát triển vượt bậc về năngsuất lao động Con người trong thế giới hiện đại đang khai thácnhững sức mạnh vật chất tiềm tàng trong tự nhiên, trong xã hội vàtrong chính bản thân mình Tất cả những việc làm đó là nhờ có trithức khoa học dẫn đường, nhờ có ý chí vươn lên để làm chủ xãhội, làm chủ tự nhiên và làm chủ bản thân

3 Ý nghĩa phương pháp luận

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là cơ sở lý luận của quan điểm(nguyên tắc) khách quan trong nhận thức và hoạt động thực tiễn Quan điểmkhách quan đỏi hỏi

Thứ nhất, vật chất là nguồn gốc khách quan của ý thức, ý thức chỉ là sự

phản ánh thế giới khách quan vào trong bộ óc con người, Vì vậy, trong nhậnthức và hoạt động thực tiễn phải tôn trọng quy luật khách quan, xuất phát từthực tế khách quan, hành động theo quy luật khách quan Không được lấy ýmuốn chủ quan thay cho điều kiện khách quan Cần tránh thái độ chủ quan, duy

ý chí, nóng vội, định kiến, không trung thực

Thứ hai, ý thức có tính độc lập tương đối, có thể tác động trở lại vật chất

thông qua hoạt động thực tiễn của con người Vì vậy, phải thấy được vai tròtích cực của ý thức, tinh thần để sử dụng có hiệu quả các điều kiện vật chất hiện

có Nghĩa là, phải biết động viên tinh thần, phát huy vai trò tích cực, chủ động,sáng tạo của ý thức, tinh thần vượt khó vươn lên… Trong nhận thức và hoạtđộng thực tiễn cần phải nâng cao trình độ tri thức, bồi dưỡng, rèn luyện tư duytrí tuệ, trình độ lý luận.

Thứ ba, cần tránh rơi vào “chủ nghĩa khách quan” tức là tuyệt đối hoá điều

kiện vật chất, ỷ lại, trông chờ vào điều kiện vật chất kiểu “Đại lãn chờ sung”,không chịu cố gắng, không tích cực, chủ động vượt khó, vươn lên

Thứ tư, cần chống chủ nghĩa chủ quan - tuyệt đối hoá vai trò của ý thức,

của ý chí, cho rằng ý chí, ý thức nói chung có thể thay được điều kiện kháchquan, quyết định điều kiện khách quan

- Ý nghĩa trong thực tiễn cách mạng nước ta hiện nay:

+ Đổi mới phát xuất phát từ thực tiễn VN

+ Phải tuân theo quy luật khách quan, không nóng vội, chủ quan

+ Phải chống bệnh chủ quan duy ý chí

+ Chống chủ nghĩa khách quan, ỉ lại điều kiện vật chất

+ Phát huy vai trò nhân tố chủ quan, ý thức tinh thần,vv…trong đổi mới

- Cơ sở triết học của luận điểm chính là quan điểm triết học M-Lênin về

quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập được thể hiện thôngqua các khái niệm sau:

Các khái niệm

 Mặt đối lập biện chứng?Nêu VD

 Mâu thuẫn biện chứng ?Nêu VD

 Thống nhất của các mặt đối lập được hiểu theo 3 nghĩa:

Thứ nhất, các mặt đối lập nương tựa vào nhau, làm điều kiện, tiền đề tồn

tại cho nhau

Ví dụ, đồng hoá cần đến dị hoá và dị hoá cần đến đồng hoá Giai cấp tưsản và giai cấp vô sản phải nương tựa vào nhau

Thứ hai, giữa hai mặt đối lập có những yếu tố đồng nhất, giống nhau,

tương đồng nhau, do vậy chúng có thể chuyển hoá cho nhau

Sự chuyển hoá của các mặt đối lập diễn ra dưới nhiều hình thức

+ Hình thức thứ nhất là chuyển hoá từng mặt, từng khía cạnh của mặt đốilập này sang mặt đối lập khác

+ Hình thức thứ hai là có thể mặt đối lập này chuyển thành mặt đối lậpkhác Ví dụ, trong một số trường hợp cụ thể, thiện có thể trở thành ác và ngượclại

+ Hình thức thứ ba là có thể cả hai mặt đối lập đều bị triệt tiêu và chuyểnthành những mặt đối lập mới Chẳng hạn, khi chế độ chiếm hữu nô lệ tan rã, cảhai giai cấp chủ nô và nô lệ căn bản bị triệt tiêu, hai giai cấp mới là địa chủphong kiến và nông dân hình thành

Thứ ba, giữa hai mặt đối lập có trạng thái cân bằng, tác động ngang nhau.

Ví dụ, lúc đồng hoá và dị hoá ngang nhau thì con người không no, khôngđói Trong xã hội, đó là thời kỳ quá độ - thời kỳ đan xen giữa cái cũ và cái mới,chưa cái nào thắng cái nào; cái cũ đã lỗi thời nhưng chưa mất đi, cái mới tuytiến bộ nhưng còn non nớt chưa khẳng định được ưu thế của nó

 Đấu tranh của các mặt đối lập?

Chính thông qua đấu tranh mà các mặt đối lập phải điều chỉnh lại chophù hợp với sự vận động biến đổi của chúng cũng như phù hợp với những điềukiện, hoàn cảnh lịch sử mới Chính đấu tranh mới làm cho những cái cũ, cái lỗithời có thể mất đi và cái mới, cái tiến bộ có thể ra đời Trong các xã hội có giaicấp đối kháng, ở mỗi thời đại, nhờ có những cuộc đấu tranh của quần chúngnhân dân mà giai cấp thống trị phải điều chỉnh lại các mối quan hệ kinh tế,chính trị, xã hội và điều đó đã làm cho các hình thái kinh tế - xã hội vận động từthấp đến cao

 Thống nhất giữa các mặt đối lập là tương đối, đấu tranh giữa các mặt đối lập là tuyệt đối, vì ngay trong sự thống nhất của các mặt đối lập cũng

hàm chứa những nhân tố phá vỡ sự thống nhất đó Mọi sự thống nhất của cácmặt đối lập chỉ có thể xét về một mặt nào đó, một phương diện nào đó mà thôi.Đấu tranh của các mặt đối lập diễn ra thường xuyên, liên tục, trong tất cả quátrình vận động, phát triển của sự vật;

Mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và sự phát triển

 Theo nghĩa chung nhất mâu thuẫn là sự tác động qua lại của các mặt đối lập Theo nghĩa đó, bất kỳ sự vật nào cũng chứa mâu

thuẫn Không ở đâu không có mâu thuẫn và không bao giờ không

có mâu thuẫn

 Theo nghĩa thứ hai, mâu thuẫn là sự bất đồng, sự không phù hợp,

sự mất cân bằng giữa các mặt đối lập Mâu thuẫn trong trường hợp

này được hiểu là điểm đỉnh của sự khác biệt giữa các mặt đối lập,

là sự phát triển của các yếu tố không phù hợp, những sự trái ngượcgiữa chúng

 Mỗi sự vật không phải chỉ có một mâu thuẫn mà có thể có rấtnhiều mâu thuẫn và vai trò của các mâu thuẫn này đối với sự phát

triển của sự vật không giống nhau Vì vậy, triết học mácxít đã chiamâu thuẫn thành các loại khác nhau

- Căn cứ vào quan hệ đối với sự vật được xem xét, người ta chia thànhmâu thuẫn thành bên trong và mâu thuẫn bên ngoài

- Căn cứ vào ý nghĩa đối với sự tồn tại và phát triển của sự vật, người tachia thành mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản

- Căn cứ vào vai trò của mâu thuẫn đối với sự vận động và phát triển của

sự vật trong một giai đoạn phát triển nhất định, người ta chia thành mâu thuẫnchủ yếu và mâu thuẫn không chủ yếu

- Căn cứ vào quan hệ lợi ích, người ta chia thành mâu thuẫn đối kháng vàmâu thuẫn không đối kháng

Dù hiểu mâu thuẫn theo bất kỳ nghĩa nào thì nó vẫn là nguồn gốc của sự phát triển Bởi lẽ, khi các mặt đối lập thống nhất với nhau thì sự vật còn là nó.

Nhưng khi mâu thuẫn từ khác biệt trở nên gay gắt cần giải quyết thi khi ấy sựthống nhất cũ của sự vật mất đi, xuất hiện sự thống nhất mới, chính là sự vậtmới ra đời thay thế sự vật cũ Sự thống nhất mới này lại mâu thuẫn nhau, rồi lạiđược giải quyết, cứ như vậy sự vật vận động, biến đổi, phát triển Nói cáchkhác, khi hai mặt đối lập tác động lẫn nhau, cả hai mặt đối lập đêu biến đổi,mâu thuấn biến đổi và được giải quyết thì mâu thuẫn cũ mất đi và làm sự vậtkhông còn là nó Sự vật mới ra đời, mâu thuẫn mới lại xuất hiện Cứ như vậy sựvật vận động, phát triển

- Ý nghĩa với việc thực hiện chế độ tự phê bình và phê bình:

- Trong Đảng, trong mỗi con người nếu không có đấu tranh giữa cái đúng

và cái sai, giữa thiện và ác, phải và trái, tốt và xấu, giữa tiến bộ và lạc hậu, …thì sẽ không có bất cứ một sự vận động, phát triển và tiến bộ nào