Lịch sử văn minh Ấn Độ CHƯƠNG III (C) pdf

ĐẠI VƯƠNG AKBAR Tamerlan – Babur – Humayun – Akbar – Cách trị dân của ông – Tính tình ông – Che chở nghệ thuật – Mê triết lí – Có thiện cảm với Ấn giáo và Ki Tô giáo – Tôn giáo mới của ô

Will Durant

Lịch sử văn minh Ấn Độ Người dịch: Nguyễn Hiến Lê

CHƯƠNG III (C)

VII ĐẠI VƯƠNG AKBAR

Tamerlan – Babur – Humayun – Akbar – Cách trị dân của ông –

Tính tình ông – Che chở nghệ thuật – Mê triết lí – Có thiện cảm

với Ấn giáo và Ki Tô giáo – Tôn giáo mới của ông – Những ngày

cuối cùng trong đời ông

Chính quyền nào thì cũng hủ hoá vì như Shelley đã nói, quyền hành làm đồi truỵ những cái gì đụng chạm tới nó Những lạm dụng thái quá của các vua Delhi riết rồi làm cho toàn dân – chẳng những dân Ấn mà cả dân Hồi nữa – oán ghét họ Khi một bọn xâm lăng mới cũng từ phương Bắc xuống – luôn luôn như vậy – thì các vua Hồi bị đánh bại một cách dễ dàng cũng y như hồi xưa dân Ấn bị họ đánh bại

Người thắng họ đầu tiên là Tamerlan – gọi là Timur-i-lang thì đúng hơn – một người Thổ cho Hồi giáo là một lợi khí chiến tranh và tự xưng là hậu duệ của Gengis Khan (Thành Cát Tư Hãn) để được rợ Mông Cổ giúp sức Khi đã chiếm được ngai vàng xứ Samarcande, ông ta muốn vơ vét cho được nhiều vàng hơn nữa và một hôm nghĩ ra rằng Ấn Độ hãy còn đầy bọn tà giáo, nghĩa là chưa theo Hồi giáo Các tướng lãnh của ông biết sự dũng cảm của bọn Hồi, nên còn do dự, tâu với ông rằng tụi tà giáo đó [tức dân Ấn] đương

ở dưới cái ách của Hồi giáo rồi Các Mullah[1] thuộc làu làu kinh Coran

[Thánh kinh của Hồi giáo] bèn đọc một thánh thi, thiên khải: “Ôi, Giáo Tổ [tức Mahomed], phải đem quân tấn công tụi tà giáo không thờ ta đi, trừng trị

chúng thật gắt đi” Thế là Timur-i-lang nghe lời Chúa dạy, vượt sông Indus, tàn sát hoặc bắt làm tù binh hết thảy những kẻ nào không trốn thoát, đánh tan đạo quân của vua Hồi Mahmud Tughlak, chiếm Delhi, thản nhiên hạ sát trăm ngàn tù binh, cướp bóc tất cả các của cải mà triều đại A Phú Hãn[2] đã tích luỹ, rồi trở về Samarcande với một đoàn phụ nữ, nô lệ, tới đâu cũng gây cảnh hỗn loạn, đói kém và rắc bệnh dịch hạch cho dân chúng

Khi quân đội ông ta rút về rồi, các vua Hồi ở Delhi lại trở lên ngai vàng, tiếp tục bóp nặn dân Ấn thêm một thế kỉ nữa, tới khi bị xâm lăng hẳn Babur, người sáng lập triều đại Mông Cổ[3] không kém Đại đế Hy Lạp Alexandre

về can đảm và sức cám dỗ Ông ta khôn khéo như tổ tiên ông là Timur và Gengis Khan, hai cái mầm tai hoạ của châu Á đó, nhưng không tàn nhẫn như

họ Có thể nói rằng sự quá dồi dào về sinh lực thể chất cũng như tinh thần làm cho ông khổ Không thể ngồi yên được, phải chiến đấu, săn bắn, đi khắp nơi, không nghỉ, trong năm phút chỉ dùng một tay mà giết được năm quân thù, điều đó đối với ông chỉ là một trò chơi Có lần trong hai ngày, ông ta phi ngựa hai trăm năm mươi sáu cây số, hai lần lội qua sông Gange, và khi

về già ông nhớ lại thì ra từ hồi mười một tuổi, không bao giờ giữ nguyệt trai Ramadan[4] ở một nơi tới hai lần

Trong tập Hồi kí của ông bắt đầu như sau: “Năm mười hai tuổi ta làm vua xứ

Ferghana” Mười lăm tuổi ông bao vây rồi hạ được thành Samarcande,

nhưng rồi lại phải bỏ vì không đủ tiền trả quân lính; ông suýt chết vì bệnh, phải trốn trong rừng một thời gian, rồi chỉ cầm đầu hai trăm bốn chục quân, ông chiếm lại được thành; lại mất thành một lần nữa vì có kẻ phản, phải sống hai năm trong cảnh nghèo tại một nơi hẻo lánh, đã có ý muốn rút về Trung Hoa sống một đời nông dân, nhưng rồi ông cũng tập hợp được một

đạo quân mới, truyền tinh thần dũng cảm cho binh sĩ và chiếm được Kaboul Năm đó ông hai mươi hai tuổi[5] Chỉ có mười hai ngàn quân, một số kị binh thiện chiến, ông ta thắng được trăm ngàn quân của vua Hồi Ibrahim ở Panipat, giết hàng ngàn tù binh, chiếm Delhi, sáng lập ở đó một triều đại đáng coi là vẻ vang nhất, thi hành được nhiều ân huệ nhất trong số các triều đại ngoại nhân đã đô hộ Ấn Độ Ông sống bốn năm yên ổn ở Delhi, làm nhiều bài thơ rất hay, viết hồi kí và mất hồi bốn mươi bảy tuổi, nhưng cứ xét những hoạt động cùng mạo hiểm của ông thì bốn mươi bảy năm đó cũng bằng trên một trăm năm

Con trai ông, Humayun nhu nhược và do dự quá, chỉ mê ả phù dung nên không tiếp tục sự nghiệp của ông được Một thủ lãnh A Phú Hãn tên là Sher thắng ông trong hai trận huyết chiến và trong một thời gian lại thống trị Ấn

Độ, Sher Shah tuy đủ tư cách giữ truyền thống Hồi là giết người như ngoé, nhưng cho xây cất lại Delhi, tỏ ra hiểu nghệ thuật kiến trúc lắm, lại cải cách nền hành chánh, dọn đường cho chính quyền sáng suốt của Akbar Hai

“Shar”[6] nữa tầm thường, giữ ngôi báu trong mười năm, rồi Humayun sau mười hai năm lang thang cực khổ, tổ chức được một đạo quân ở Ba Tư, trở

vô Ấn Độ, khôi phục lại được ngai vàng Tám tháng sau, từ sân thượng thư viện, ông té xuống mà bỏ mạng

Trong hồi ông phiêu bạt, cực khổ, bà vợ sinh được một người con trai, mà ông thành kính lựa tên Muhammad để đặt cho, nhưng sau này sử Ấn Độ chỉ gọi là Akbar, nghĩa là “tối đại” Trời cho Muhammad đủ những tài đức để thành một vĩ nhân, và cơ hồ như tổ tiên ông cũng đồng tình hợp lực để ông được hưởng mọi di truyền tốt vì ông là hậu duệ của Babur, Timur và Gengis Khan Ông có vô số sư phó nhưng không chịu học ai cả, ngay đến tập đọc

cũng không chịu Chỉ thích những môn thể thao nguy hiểm, tập sự nghề làm vua bằng cách phi ngựa, chơi polo [mã cầu: cưỡi ngựa mà đánh cầu], trị những con voi dữ nhất, lúc nào cũng sẵn sàng đi săn sư tử, cọp, không ngại một sự khó nhọc, một nỗi nguy hiểm nào Cũng như mọi “hảo hán” Thổ, ông giết người mà không tởm Hồi mười bốn tuổi, để được xứng với cái tôn

hiệu Ghazi – “Sát tà đạo” – ông huơ gươm chém một nhát rụng đầu một tù

nhân Ấn Đó, con người sau này thành một ông vua hiền minh nhất, có học thức nhất trong lịch sử nhân loại, hồi trẻ dã man như vậy đó[7]

Mười tám tuổi, ông không cần viên phụ chánh nữa, đích thân nắm hết mọi quyền hành, cai trị lấy thần dân Lúc đó giang sơn của ông gồm khoảng một phần tám Ấn Độ: một dải đất rộng trung bình khoảng năm trăm cây số, từ Multan tới biên giới Tây Bắc và tới Bénarès Ông tham lam vô cùng như ông nội ông, tận lực mở rộng đất đai, và sau nhiều chiến dịch tàn khốc, chiếm được toàn cõi Ấn Độ, trừ tiểu quốc Rajpute ở Mewar Trở về Delhi, cởi xong binh giáp, ông bắt tay liền vào việc tổ chức lại đế quốc Ông dùng chính sách chuyên chế, đích thân bổ nhiệm mọi quan lại lớn nhỏ, cả tại

những tỉnh hẻo lánh nhất Ông có bốn quan cận thần: một vị tể tướng gọi là

Vakir, một bộ trưởng tài chính , đôi khi gọi là Vazir (Vizier), có khi gọi là Diwan, một Triều trưởng gọi là Bakhshi, và một Giáo trưởng, gọi là Sadr,

làm chủ Hồi giáo ở Ấn Độ Uy tín ông càng tăng, càng vững nhờ truyền thống, ông càng rút bớt quân đội đi, sau chỉ còn giữ một đạo quân thường bị

là hai mươi lăm ngàn người thôi Khi hữu sự, các võ quan tỉnh trưởng mộ thêm quân để tăng cường quân số nhỏ nhoi đó, nhưng phương tiện đó bấp bênh và chính sách đó làm cho Đế quốc Mông Cổ dưới thời Aureng-Zeb dễ sụp đổ[8] Các viên tỉnh trưởng và thuộc hạ ăn cắp, ăn hối lộ tới nỗi ông phải

bỏ già nửa thì giờ vào việc trị tham nhũng Ông hết sức tiết kiệm trong mọi

chi tiêu của triều đình và cung điện tới nỗi định giá lấy thực phẩm, vật liệu

và nhân công cung cấp cho quốc gia Khi ông băng, trong quốc khố còn dư một số bằng khoảng một tỉ Mĩ kim ngày nay và đế quốc ông mạnh nhất thế giới

Luật pháp rất nghiêm, thuế tuy nặng nhưng không bằng trước Thuế điền thổ bằng từ một phần sáu tới một phần ba số thu gặt được, mỗi năm được

khoảng hai tỉ quan Nhà vua nắm trong tay cả ba quyền: lập pháp, hành pháp

và tư pháp, là tối cao thẩm phán, ông phải bỏ ra nhiều thì giờ xử những vụ quan trọng nhất Ông ban các đạo luật cấm tảo hôn, cấm bắt quả phụ phải hoả thiêu theo chồng, cho quả phụ được tái giá, bỏ chế độ nô lệ, cấm giết sinh vật để tế thần, tôn giáo nào cũng được tự do, có tài thì làm nghề nào cũng được, không phân biệt nòi giống và tôn giáo, bãi bỏ thuế thân mà các vua Hồi thời trước đánh vào những người Ấn không theo Hồi giáo Khi ông mới lên ngôi, còn dùng hình phạt chặt tay chặt chân, nhưng về cuối đời ông, hình luật Ấn có lẽ nhẹ hơn hết ở thế kỉ XVI Các quốc gia mới thành lập, bắt đầu phải dùng chính sách cường bạo, rồi nếu được an ổn thì lần lần chính sách hoá ôn hoà hơn, tự do hơn

hí như mọi người Mông Cổ khác, đầu lúc nào cũng nghiêng qua bên trái và

có một nốt ruồi ở trên mũi Nhưng bề ngoài coi cũng đẹp, nhờ sạch sẽ,

nghiêm trang, bình tĩnh, cặp mắt sáng ngời “như mặt biển dưới ánh nắng”

(lời một người đồng thời), tia mắt rọi vào ai thì có thể làm cho người đó sợ run lên, như Vandamme run trước Napoléon Y phục giản dị: một cái mũ chụp, một chiếc áo ngắn, một chiếc quần bằng gấm thêu, vài món châu báu,

đi chân không Không thích ăn thịt, về già thường bảo: “Không nên dùng bao tử của mình làm cái mồ chôn sinh vật” Nhưng lực lưỡng, ý chí mạnh, giỏi về các môn thể thao kịch liệt, một ngày đi bộ được sáu chục cây số như chơi Ông ta mê chơi “polo”, chế tạo một trái cầu chiếu sáng để chơi ban đêm Ông được di truyền những bản năng tàn bạo của tổ tiên, và hồi trẻ, ông rất có thể giải quyết một chuyện khó xử bằng thủ đoạn ám sát, cũng như các vua theo Ki Tô giáo thời đó Nhưng lần lần ông biết cách ngồi lên hoả diệm sơn của ông[9] – như tổng thống Wilson[10] nói – và nhờ tinh thần công bằng, rất hiếm thấy trong hạng vua chúa phương Đông, ông vượt hẳn lên trên các nhà cầm quyền đương thời Firishta bảo: “Đức khoan hồng của ông

vô biên, tới nỗi có thể nói là khinh suất nữa” Ông nhân từ, bố thí rất nhiều, hoà nhã với mọi người, nhất là với người nghèo Một nhà truyền giáo Dòng Tên bảo: “Ông hoan hỉ nhận những tặng vật nhỏ mọn của người nghèo, đưa tay đỡ lấy, đặt vào lòng, còn những bảo vật các nhà quí phái dâng ông thì ông không tỏ vẻ trịnh trọng như vậy” Một người đương thời bảo ông hơi điên khùng, có người lại bảo ông u uất tới cái mức thành bệnh Có thể ông uống rượu một cách điều độ, và hút thuốc phiện; thân phụ ông và các con ông cũng có những tật đó nhưng phóng túng hơn ông[11] Hậu cung của ông cũng lớn, xứng với đế quốc ông, người ta kể lại rằng “ở Agra và Fathpur-Sikri, hoàng thượng có ngàn thớt voi, ba mươi ngàn[12] con ngựa, một ngàn bốn trăm con hoẵng nuôi đã thuần và tám trăm cung nữ” Nhưng hình như ông không đam mê nhục dục Ông có nhiều vợ, nhưng đó chỉ là vấn đề chính trị, các vua Rajpute tặng công chúa cho ông thì ông nhận để làm vui lòng họ,

mà họ chống đỡ ngai vàng cho ông; từ hồi đó, các vua Mông Cổ đều lai Ấn

hết Một người Rajpute thành nguyên soái của ông và một rajah làm tể tướng cho ông Mộng của ông là đoàn kết Ấn Độ

Ông không có cái óc thực tế và tinh mật một cách thản nhiên như César hay Napoléon; mê siêu hình học, và nếu ông bị cướp ngôi thì rất có thể sống một đời ẩn sĩ theo thần bí giáo Óc ông lúc nào cũng hoạt động, lúc rảnh thì sáng chế cái này, cải thiện cái kia Như Harounal-Rashid[13], có lần ông cải

trang, vi hành ban đêm và trở về cung, trong đầu đầy những ý nghĩ cải cách Bận rộn vì bao công việc rắc rối, mà ông vẫn có thì giờ thu thập được một thư viện quan trọng gồm toàn những bản viết tay rất đẹp, khắc tỉ mỉ, công trình của những thư sĩ (người viết chữ tốt) mà ông coi là những nghệ sĩ

ngang hàng với các hoạ sĩ, kiến trúc sư làm vẻ vang cho triều đại ông Ông khinh thuật in, cho là máy móc, không phát hiện được tài hoa của mỗi

người, và ông liệng bỏ những mẫu ấn loát của phương Tây mà các tu sĩ Dòng Tên đã lựa chọn để tặng ông Thư viện của ông chỉ có hai mươi bốn ngàn cuốn, nhưng những người cố đánh giá những vật vô giá, sản phẩm của tinh thần đó, phỏng định giá trị là non chín chục triệu quan tiền Pháp[14] Ông rộng rãi tưởng lệ các thi sĩ, rất quí mến thi sĩ Ấn Birbal, vời về triều, phong làm tướng quân, nhưng ra trận, tướng quân ta đại bại, chạy dài, chẳng nên thơ chút nào cả và bị địch giết, tội nghiệp[15] Akbar bảo các văn sĩ ở triều dịch các danh tác về văn học, lịch sử và khoa học Ấn Độ ra tiếng Ba

Tư, ngôn ngữ chính thức hồi đó, ông đích thân coi sóc công việc dịch anh

hùng ca dài vô tận Mahabharata[16] Nhờ sự bảo trợ và khuyến khích của

ông mà mọi nghệ thuật đều toàn thịnh Thời đó là một trong những thời rực

rỡ của nhạc, thơ; và hoạ (cả hoạ Ấn lẫn hoạ Ba Tư), một lần nữa, lên tới tuyệt đỉnh Ở Agra ông sai dựng một thành luỹ danh tiếng, trong thành có năm trăm toà nhà, lâu đài mà người đương thời cho là đẹp nhất thế giới

Nhưng vua Ba Tư Jehan hung hăng sai đập phá hết và bây giờ các công trình kiến trúc thời Akbar chỉ lưu lại ít tàn phế, như mộ Humayun ở Delhi và vài

di tích ở Fathpur-Sikri, nơi có phần mộ của nhà tu hành khổ hạnh Shaik Salim Chisti – bạn thân của Akbar, phần mộ đó là một trong những công trình kiến trúc đẹp nhất của Ấn Độ

Đáng quí hơn nữa, Akbar còn thích suy cứu về triết lí Vị đế vương quyền uy

cơ hồ trùm thiên hạ đó trong thâm tâm muốn thành một triết gia, cũng gần như các triết gia ước ao được thành đế vương và trách Thiên ý thật kì cục, chính mình đáng được thống trị thiên hạ thì lại không cho mình lên ngai vàng Sau khi chinh phục thế giới rồi, Akbar đau khổ thấy mình không sao hiểu nổi nó Ông bảo: “Mặc dầu tôi làm chủ tể một đế quốc mênh mông, có

đủ quyền uy, nhưng cái chí cao chí đại chính là thuận ý Thượng Đế, mà óc tôi lại thấy ngượng nghịu khi tiếp xúc với tất cả các giáo phái, các tín

ngưỡng đó, thì làm sao tôi có thể thích việc cai trị thần dân được? Tôi mong

có ai tới giúp tôi cởi những thắc mắc của lương tâm tôi… Tôi thích những cuộc đàm đạo về triết lí tới nỗi quên cả những công việc khác và tôi phải gắng sức tự kiềm chế mình, đừng mãi miết với triết lí để khỏi sao nhãng bổn phận trị dân” Badaoni bảo: “Từng đoàn các nhà bác học khắp các nước, từng đoàn các nhà hiền triết trong mọi tôn giáo, mọi giáo phái lại triều đình

và được nhà vua tiếp riêng Sau khi điều tra, tìm tòi suốt ngày thâu đêm, các nhà đó họp nhau đàm luận về các vấn đề khoa học rất khó hiểu, về các tế nhị của sự mặc thị, về các điều kì dị trong lịch sử, trong thiên nhiên” Akbar bảo: “Phần cao cả của con người ở trong cái bảo vật là lí trí”

Các triết gia thường rất chú ý tới tôn giáo, ông cũng vậy Vì chăm chú đọc

anh hùng ca Mahabharata và thân mật đàm đạo với các hiền triết, thi sĩ Ấn

Độ, riết rồi ơng thích nghiên cứu các tơn giáo Ấn Ít nhất là trong một thời gian ơng tin thuyết luân hồi, cĩ lần ơng ra trước cơng chúng mà trên trán mang dấu hiệu của Ấn giáo, làm cho các cận thần Hồi của ơng khĩ chịu, ngạc nhiên Ơng biết tỏ ra ân cần, hồ nhã với mọi tín ngưỡng: ơng bận một chiếc áo lĩt và đeo chiếc dây lưng thiêng liêng của đạo Zoroastre (ở Ba Tư) nên các tín đồ Zoroastre thích ơng; ơng theo lời yêu cầu của tín đồ đạo Jạn, khơng đi săn nữa và mỗi tháng cấm sát sinh vài ngày Khi ơng mới nghe thấy nĩi về một tơn giáo gọi là Ki Tơ giáo mà người Bồ Đào Nha tới buơn bán ở Goa truyền bá vơ Ấn Độ, ơng sai một sứ giả tới yêu cầu các nhà

truyền giáo phái Pauliste [một giáo phái Ki Tơ giáo, theo giáo lí của Thánh Paul] ở Goa, phái tới ơng hai tu sĩ uyên bác nhất Sau cĩ vài tu sĩ Dịng Tên tới Delhi thuyết giáo làm cho ơng thích chúa Ki Tơ và ơng bảo các thư kí

của ơng dịch Tân Ước cho ơng Ơng cho phép các tu sĩ Dịng Tên tự do

truyền đạo và nhờ họ dạy hồng tử nữa Vào cái thời mà ở Pháp, các tín đồ Cơng giáo tàn sát tín đồ Tin Lành, thời mà ở Anh [dưới triều nữ hồng Elizaberh] tín đồ Tin Lành tàn sát tín đồ Cơng giáo, cái thời mà Pháp đình tơn giáo xử tử Do Thái ở Y Pha Nho, mà Giordano Burno[17] bị thiêu ở Ý, thì Akbar mời đại biểu tất cả các tơn giáo ở Ấn Độ dự một hội nghị, cho họ được an ổn hành đạo, ban hành những sắc lệnh về tự do tín ngưỡng, tự do thờ phụng, và để tỏ mình trung lập trong vấn đề đĩ, cưới những bà vợ theo các đạo Bà La Mơn, Phật và Hồi

Khi lửa lịng tuổi trẻ đã dịu rồi, nỗi vui nhất của ơng là được đàm luận ung dung về các vấn đề tơn giáo Ơng bỏ hết các tín điều của đạo Hồi, làm cho các thần dân Hồi của ơng bất bình mà khơng dám nĩi ra, trách ơng là thiên

vị Thánh François Xavier cĩ lẽ nĩi hơi quá rằng: “Ơng vua đĩ từ bỏ hẳn, đã diệt nguỵ đạo của Mahomet Trong đơ thị đĩ khơng cịn lấy một giáo đường

Hồi, một bản kinh Coran – kinh của đạo Hồi – và những giáo đường Hồi

trước kia nay dùng làm chuồng ngựa, làm kho chứa đồ” Akbar không tin Mặc khải, chỉ chấp nhận những tín ngưỡng dựa vào triết lí và khoa học Ông thường họp các bạn bè và các đầu mục của mọi giáo phái để đàm đạo không ngớt với họ về tôn giáo, từ chiều thứ năm đến trưa thứ sáu mỗi tuần Khi các

mullah Hồi giáo và các mục sư Công giáo cãi nhau, thì ông trách cả hai bên,

bảo rằng phải thờ Thượng Đế một cách sáng suốt, thông minh chứ không nên nhắm mắt theo một lối mặc khải tưởng tượng nào đó Ông bảo: “Mỗi người tuỳ theo tôn giáo, xứ sở của mình mà gọi Đấng Tối Cao bằng một tên nào đó, nhưng sự thực, làm sao có thể đặt tên cho Đấng Bất Khả Tri được”

Như vậy là có lẽ ông chịu ảnh hưởng của các Upanishad Một hôm, một số

người Hồi đề nghị với ông dùng phép thử lửa để xem Ki Tô giáo và Hồi giáo

bên nào phải bên nào trái: một mullah cầm kinh Coran và một mục sư Công giáo cầm một sách Phúc âm cùng nhảy vô lửa một lúc; ai ra khỏi lửa mà

không tổn thương một chút gì thì là người đó nắm được chân lí Akbar

không ưa vị mullah mà phe Hồi giáo đề cử thí nghiệm, nên hăng hái chấp nhận đề nghị, nhưng các tu sĩ Dòng Tên gạt bỏ đề nghị, cho là bất kính, nghịch đạo, nếu không phải là nguy hiểm Lần lần các nhà thần học không tới dự các hội nghị đó nữa mà xa lần Akbar và các cận thần, bạn bè theo chủ nghĩa duy lí của ông

Chán ngán về tình trạng chia rẽ trong các tôn giáo và lo ngại rằng mình chết rồi, tình trạng đó sẽ làm cho đế quốc tan rã Akbar quyết định ban bố một tôn giáo mới mà giáo lí thực giản dị và chứa tất cả những điều cốt yếu của các tín ngưỡng đối nghịch nhau Nhà truyền giáo Dòng Tên Bartoti kể lại việc đó như sau: